حضرت نوح، طوفان و تقسیم جهان

نوح(ع) اوّلین پیامبر از پیامبران اولوالعزم است. او نخستین پیامبری است که در زمان او عذاب نازل شده است. نوح(ع) حدود ۹۵۰ سال قومش را به یکتاپرستی دعوت کرد؛ امّا چون قومش به او ایمان نیاوردند، خداوند آنها را به وسیلهٔ طوفان عذاب کرد. نوح به دستور و راهنمایی خداوند برای نجات مؤمنان و همچنین یک جفت از هر نوع حیوان از طوفان، کشتی ساخت. «قرآن» از نوح به عنوان اوّلین پیامبر صاحب شریعت و کتاب یاد کرده است. در سوره‌های متعدّدی به نوح(ع) و داستان او اشاره شده است. یک سورهٔ قرآن به نام اوست و به دلیل عمر بسیار طولانی، به شیخ الانبیاء مشهور است. برخی برای اثبات طبیعی بودن عمر طولانی امام زمان؟عج؟ به عمر نوح(ع) استناد کرده‌اند.

۱. پیشینهٔ نوح(ع) و دعوت توحیدی

- هویّت و مبعوث شدن: نوح (נוח در عبری) از پیامبران اولوالعزم است که در اساطیر عبری، اسلامی و بین النّهرینی جایگاه محوری دارد. در سنّت اسلامی، او نخستین پیامبر اولوالعزم است که ۹۵۰ سال قوم خود را به یکتاپرستی دعوت کرد.

- مقاومت قوم: قوم نوح بت‌هایی مانند «وُدّ»، «سُواع» و «یَغوث» را می‌پرستیدند و نوح را به دلیل بشری بودن رد می‌کردند. تنها حدود هشتاد نفر به او ایمان آوردند.

- نفرین و عذاب: پس از قرن‌ها مقاومت در برابر شرک، نوح قومش را نفرین کرد:

«رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیارًا؛

پروردگارا! هیچ دیاری از کافران را بر زمین مگذار.»

این نفرین منجر به قحطی و عقیمی شد و سرانجام طوفان به عنوان عذاب الهی نازل گردید.

قرآن کریم در آیهٔ ۱۴ «سورهٔ عنکبوت»، مدّت زندگی حضرت نوح قبل از طوفان را ۹۵۰ سال دانسته و چون سخنی از کلّ عمر نوح(ع) به میان نیامده، در خصوص سنّ او اختلاف است. مدّت عمر نوح(ع) به عنوان شیخ الانبیاء از ۹۳۰ سال تا ۲۵۰۰ سال در منابع تاریخ، از جمله «تورات» مطرح شده است. در مورد اتّفاقات دیگری زندگی نوح(ع)، مانند زمان مبعوث شدن، مدّت زمانی زندگی او بعد از طوفان و... همچون مدّت زمان عمر او اختلاف فراوانی وجود دارد.

۲. طوفان: جهانی یا منطقه‌ای؟

جهانی بودن

- برخی مفسران اسلامی (مانند علَامه طباطبایی) با استناد به واژهٔ مطلق «ارض» در قرآن و اشاره به نابودی همهٔ کافران، طوفان را جهانی می‌دانند.

- در روایات، کعبه تنها نقطه‌ای بود که زیر آب نرفت و برخی معتقدند جبرئیل آن را به آسمان چهارم برد.

منطقه‌ای بودن

- مخالفان استدلال می‌کنند که در ۲۹۰۰ ق.م، طوفانی بزرگ در «بین النهرین» رخ داد که با داستان نوح تطابق دارد. همچنین عبارت ارض در قرآن گاه به معنای «سرزمین» (نه کلّ کرهٔ زمین) است.

- از نظر تاریخی، اسناد سومری (زیوسودرا) و بابلی (اوتناپیشتیم) نیز طوفان را محدود به بین النّهرین توصیف می‌کنند.

- امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«وقتى کشتى نوح(ع) به زمین نشست، خود و فرزندانش و مؤمنانی که با او در کشتى بودند، جمعاً هشتاد نفر بودند و در همان محلّى که از کشتى پیاده شد، روستایی بنا کردند و نام آن را روستای «ثمانین» (هشتاد) گذاشتند.»1

ذرّیهٔ حضرت نوح(ع)

در بین مخالفان حتّی پسر ایشان نیز حضور داشت. او جزء کافران بود و با حضرت نوح(ع) همراهی نکرد. آن حضرت به فرزند خود فرمود:

«يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَ لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرينَ * سَآوي إِلىَ جَبَلٍ يَعْصِمُني مِنَ الْماءِ * لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَ حالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ؛2

اى پسرم! همراه ما سوار شو و با كافران مباش.

گفت: به زودى به كوهى كه مرا از [اين] آب نگه دارد، پناه مى‌برم. نوح گفت: امروز در برابر عذاب خدا هيچ نگه دارنده‌اى نيست؛ مگر كسى كه [خدا بر او] رحم كند. و موج ميان آن دو حايل شد و پسر از غرق‌شدگان گرديد.

۳. پس از طوفان

تقسیم جهان را میان پسران نوح(ع) نوشته‌اند:

۱. کنعان،

۲. سام،

۳. یافث،

۴. حام.

حضرت نوح(ع) زمین را بین این سه پسر تقسیم کرد. (چون کنعان در جریان طوفان نوح به هلاکت رسید):

سهمیهٔ سام: «آنقره» اراضی بین «دجله» و «فرات» و «عراق» عرب و عجم و «خراسان».

سهمیهٔ حام: اراضی «مغرب»، «مصر»، «سودان»، «حبشه»، «هند» و «سند».

سهمیهٔ یافث: اراضی «چین» و «تبّت» و اراضی مشرق.

سام وفرزندانش

جناب سام یکی از پسران نوح در تورات می‌باشد. وی علاوه بر جانشینی پدر و بزرگی قوم، پیامبر زمان خود نیز بود. از نسل این پیامبر الهی، انبیای بزرگی به وجود آمدند. مهم‌ترین و بزرگترین آنها حضرت ابراهیم(ع) می‌باشد.

داستان نوح(ع) و طوفان، چه به عنوان واقعیت تاریخی یا اسطورهٔ دینی، نماد پیروزی ایمان بر شرک و تمدّن‌های جدید بر ویرانی است. تقسیم جهان میان پسران او نیز بازتابی از تلاش بشر برای درک تنوّع قومی و جغرافیایی جهان پس از طوفان است. این روایت در ادیان ابراهیمی نه تنها یک حادثهٔ عینی، بلکه درس عبرتی در پرهیز از تکبّر و نافرمانی تلقی می‌شود.

نسل و نژاد سام بر پایهٔ متون اساطیری، دینی و تاریخی، از طریق فرزندان و نوادگانش در مناطق مختلف جهان گسترش یافت. این گسترش در منابع مختلف، از جمله متون اوستایی، پهلوی، اسلامی - ایرانی و کتاب‌های مقدّس، به شیوه‌های متفاوتی روایت شده است.

تبار سام در سنّت‌های سامی و کتاب مقدّس

- شجره‌نامهٔ انبیاء؟عهم؟: در «انجیل متی»، سام به عنوان جدّ ابراهیم(ع) معرّفی می‌شود. نسل او از طریق ابراهیم(ع)، اسحاق(ع)، یعقوب(ع)، یهودا و داوود پادشاه(ع) ادامه یافته و در نهایت به عیسی مسیح(ع) می‌رسد. این شجره‌نامه نشان‌دهندهٔ گسترش نسل سام در میان اقوام سامی (از جمله یهودیان و اعراب) است.

- تقسیم‌بندی اقوام: بر اساس روایات اسلامی و کتاب مقدّس، فرزندان سام (سامی‌ها) شامل اقوامی، مانند اعراب، آشوریان، عبرانیان و آرامیان شدند که در خاورمیانه، بین النّهرین و «شام» ساکن شدند. این مناطق به عنوان خاستگاه تمدن‌های باستانی، نظیر «بابل» و «آشور» شناخته می‌شوند.

پی‌نوشت‌ها