گزارشی تاریخی از نایبان خاصّ امام عصر؟عج؟

خورشید در میان

حمیدرضا محمّدی خراسانی

در این مقاله به دنبال بیان اجمالی شرح حال نایبان چهارگانه، چگونگی انتخاب و معرّفی آنان بر منصب نیابت و سفارت، بررسی شرایط و ویژگی‌های آنان، وظایف و گسترهٔ فعّالیت آنان و محورهای نارواگری عدّه‌ای، از این منصب و جایگاه ویژه هستیم. این پیوست گزارشی تاریخی دربارهٔ نایبان خاص است تا در طیّ آن، ساختار کلّی نایبان خاص با موضوع‌های پیش گفته، دیده شود تا معیاری باشد برای شناخت مدّعیان دروغین نیابت در عصر غیبت و راهکاری باشد برای برخورد با مدّعیان دروغین.

نایب نخست: ابوعمرو عثمان بن سعید عمری

ابوعمرو عثمان بن سعید عمری (حدود ۲۶۷ه‍ .ق.)1 از اصحاب امام هادی و امام عسکری؟عهما؟ بود و از سوی آن دو بزرگوار برگزیده، نصب2 و توثیق شده است. وی از یازده سالگی خدمتگزار امام هادی(ع) بوده است.3 آغاز وکالت ایشان نیز به زمان امام هادی(ع) باز می‌گردد.4 در جایگاه عثمان بن سعید همین بس که وظیفهٔ غسل، کفن، حنوط و دفن امام عسکری(ع) بر عهدهٔ او بود.5

وی از جانب امام عسکری(ع) در حضور شمار بسیاری از شیعیان به عنوان رابط و نایب آن امام و امام عصر؟عج؟ معرّفی شد و شیعیان، فرمان یافتند از او پیروی کنند. جماعتی از شیعه، همچون علی بن هلال، محمّد بن معاوية بن حکيم و حسن بن ایّوب بن نوح در خبری طولانی و مشهور نقل کرده اند که امام عسکری(ع)، پس از دیدار بزرگان شیعه با ایشان، فرزند بزرگوارشان را به آنان نشان دادند و فرمودند:

«پس از من، این نوجوان امام شما و جانشین من در میان شماست.از این‌رو از وی پیروی کنید و پراکنده نگردید تا در دین خود به هلاکت نیفتید. آگاه باشید که از این پس او را نخواهید دید تا عمر او کامل و طولانی گردد. حال هر آنچه عثمان بن سعید از جانب وی برای شما خبر و پیامی آورد، بپذیرید؛ زیرا او نمایندهٔ امام شماست و نیابت به وی واگذار شده است.»6

نایب دوم: ابوجعفر محمّد بن عثمان بن سعید عمری

انتخاب نایب دوم (۳۰۵ه‍ .ق.)7 نیز به وسیلهٔ امام عسکری(ع)8 و امام زمان؟عج؟ و با شیوه‌های مختلف صورت گرفت. امام پس از تسلیت به مناسبت رحلت پدر و تجلیل از مقام وی، به تعریف و تمجید از نایب دوم پرداخته، وی را نایب و وکیل خود معرّفی کردند.9

معرّفی نایب دوم به شیعیان و به ویژه به وکیلان محلّی، به روش‌های گوناگونی صورت پذیرفته و گویا دلیل آن، مدّت زیاد وکالت و نیابت وی یا دوران ظهور بسیاری از مدّعیان دروغین نیابت و وکالت بوده است. طوسی نحوهٔ معرّفی ایشان به بزرگان شیعه را چنین یاد می‌کند:

عدّه‌ای از شیعیان «یمن» در شهر «سامرّاء» به محضر امام حسن عسکری(ع) شرفیاب شدند. آن حضرت عثمان بن سعید را احضار کرده، پس از تصریح بر نیابت و وکالت وی و تأیید حاضران فرمودند:

«گواه و شاهد باشید که عثمان بن سعید عمری نایب (نخست وکیل من است و فرزندش محمّد بن عثمان (نایب دوم) وکیل فرزندم، مهدی شماست.»10

توقیعات ارسالی به صورت گروهی11 یا به صورت اختصاصی12 نیز از شیوه‌های معرّفی وی به شیعیان بوده است.

ایشان پس از حدود چهل سال نیابت و وساطت میان امام و شیعیان، از جانب امام دستور یافت که خود را برای مرگ آماده کند. صدوق به نقل از محمّد بن علی اسود قمی در این‌باره می‌نویسد

محمّد بن عثمان - قدّس الله روحه- قبری برای خود حفر کرد و آن را با چند قطعه تخته آماده ساخت. آنگاه که علّت آن را پرسیدم، گفت: مردن اسبابی دارد. از آن اسباب از وی پرسیدم. گفت: مأمور شدم که خود را آمادهٔ رفتن از این دنیا کنم. ایشان پس از دو ماه وفات یافت.13

نایب سوم: ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی

محمّد بن عثمان هنگام رحلت خود به دستور امام؟عج؟، به معرّفی نایب پس از خود اقدام کرد. طوسی در «الغیبة» و در چگونگی انتخاب نایب سوم (۳۲۶ه‍ .ق.)، به نقل از ابوعلی محمّد بن همام می‌نویسد:

محمّد بن عثمان پیش از رحلتش، رؤسای شیعه را جمع کرد و گفت: اگر حادثهٔ رحلت من به وقوع پیوست، جانشین من حسین بن روح نوبختی است؛ زیرا که مأمور شده‌ام او را به جای خویش تعیین نمایم. پس شما نیز به وی مراجعه نمایید و در کارهای خود به او اعتماد کنید.14

طوسی در همین کتاب به نقل از احمد بن ابراهیم، عبدالله بن ابراهیم و گروهی از فرزندان نوبخت می‌نویسد:

چون حال احتضار محمّد بن عثمان شدّت گرفت، جماعتی از معروفان شیعه، همچون ابوعلی بن همام، ابوعبدالله بن محمّد کاتب، ابوعبدالله با قطانی، ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی، ابوعبدالله بن وجناء و سایر سرشناسان و بزرگان، نزد محمّد بن عثمان اجتماع کردند و پرسیدند: اگر برای شما اتّفاقی افتاد، جانشین شما کیست؟ محمّد بن عثمان گفت: این ابوجعفر حسین بن روح نوبختی، جانشین من، سفیر، وکیل، مورد وثوق و اطمینان حضرت صاحب الامر؟عج؟ میان شما و آن حضرت است. از این‌رو شما در امور خود به او مراجعه کنید و در کارهای مهم خود به او اعتماد داشته باشید. من به انجام این مطلب امر شده بودم و آن را ابلاغ کردم.15

نخستین توقیع رسمی امام عصر؟عج؟ برای نایب سوم در روز یکشنبه ششم شوّال ۳۰۵ه‍ .ق.، یعنی چهار ماه و شش روز پس از رحلت محمّد بن عثمان صادر شده است.16

نایب چهارم: ابوالحسن علی بن محمّد سمری

چهارمین و آخرین نایب، علی بن محمّد سمری (۳۲۹ه‍ .ق.)17 است که به دستور امام و به وسیلهٔ حسین بن روح برگزیده شد. حسین بن روح پس از بیست و اندی سال نیابت، به معرّفی نایب پس از خود اقدام کرد.

طوسی به نقل از مفید و حسین بن عبیدالله غضائری18 می‌نویسد که محمّد احمد صفوانی19 گفت:

شیخ ابوالقاسم حسین بن روح، ابوالحسن علی بن محمّد سمری را به جای خود گمارد و پس از نصب سمری، وی نیز به آنچه که حسین بن روح انجام می‌داد (وساطت میان امام و مردم) عمل کرد.20

دربارهٔ علی بن محمّد سمری و فعّالیت‌های وی اطّلاعاتی که بتواند زوایای زندگی و فعّالیت او را آشکار کند، وجود ندارد. چه بسا دلیل این امر شدّت‌یافتن خفقان و جوّ امنیتی شدید آن عصر باشد که با گذر چندین سال از ابتدای غیبت صغرا و حساس شدن حکومت به نایبان و وکیلان امام، عملیات ارتباط میان آن حضرت و شیعیان به کندی و با حسّاسیتی بیشتر دنبال می‌شد.

به هر روی، نایب چهارم نیز مانند دیگر نایبان که از سوی ناحیهٔ مقدّس امام زمان؟عج؟ از رحلت خود باخبر می‌شدند و زمینه‌های انتقال نیابت را به دیگری فراهم می‌کردند، شش روز قبل از رحلتش از جانب امام توقیعی دریافت کرد که در آن زمان درگذشت وی به او اعلام شد. با این تفاوت که دیگر وظیفه‌ای در قبال تعیین جانشین پس از خود نداشت و او آخرین نایب غیبت صغرا بود. ایشان در روز نیمهٔ شعبان ۳۲۹ه‍ .ق. به دیار باقی شتافت.

شرایط و ویژگی‌های نایبان خاص

نکتهٔ قابل توجّه دربارهٔ نایبان، انتخاب و انتصاب ایشان به دست امام و دخالت نداشتن دیگران در تعیین نایبان چهارگانه است. پس از انتخاب نایب، او از سوی امام به جامعهٔ شیعی، به ویژه عالمان و سرشناسان امامیه معرّفی می‌شده است و امام برای جلب اعتماد جامعهٔ شیعی، روش‌های اطمینان بخش مختلفی را بر می‌گزیدند.

انتخاب و پذیرش شخصی که بتواند مسئولیت سنگین وکالت و نیابت امام را بر عهده بگیرد، از اهمّیت بسیاری برخوردار بوده است؛ زیرا وی واسطهٔ میان مردم و امام بود و این خود مسئولیتی سنگین است که از هر شخصی برنمی‌آید. از این‌رو نایب باید دارای ویژگی‌هایی باشد تا بتواند در این منصب مهم ایفای نقش کرده و افزون بر سوء استفاده نکردن، انجام وظیفه کند.

اطاعت و فرمان‌برداری مطلق از امام، خرق عادت و نشان دادن معجزه و انتخاب و انتصاب از جانب امام، او را در زمرهٔ شرط‌ها و نهان‌کاری و حسّاس نبودن حکومت به آنان را در زمرهٔ ویژگی‌های مهمّ نایبان خاص می‌توان برشمرد.

۱. اطاعت و فرمان‌برداری مطلق از امام

یکی از مهم‌ترین ملاک‌های انتخاب سفیر و وکیل، اطاعت کامل آنان از امام بوده است؛ یعنی هر آنچه امام به او ابلاغ کند، همان را بدون کم و زیاد به دیگران برساند و اگر مطلبی به ضرر او باشد، آن را بی چون و چرا اجرا یا ترک کند و از اعمال سلایق و اندیشه‌های خود خودداری کند.

یکی از بارزترین موارد اطاعت مطلق و بی چون و چرا، گفتاری از نایب سوم است؛ آنگاه که یکی از شیعیان از حسین بن روح دربارهٔ دلیل تسلّط دشمنان بر امام حسین(ع) پرسش کرد، وی در جواب، پاسخ مفصّل و قانع‌کننده‌ای

عرضه کرد. راوی (محمّد بن ابراهیم بن اسحاق) می‌گوید:

فردا به نزد شیخ ابوالقاسم بن روح بازگشتم؛ در حالی که دربارهٔ اینکه حسین بن روح این سخنان را از جانب خود گفت [یا کلام امام را بازگو کرد]، به فکر فرو رفتم. در این فکر بودم که حسین بن روح رو به من کرد و فرمود: ای محمّد بن ابراهیم! اگر از آسمان بر زمین فرو افتم و پرندگان مرا بربایند یا طوفان مرا در درّهٔ عمیقی افکند، نزد من محبوب‌تر است از اینکه در دین خدای تعالی به رأی خود یا از جانب خود سخنی گویم؛ بلکه گفتار من مأخوذ از اصل است و از حجّت خدا شنیدم.»21

بر این اساس، دلیل طرد و لعن کسانی، چون شلمغانی که زمانی در زمرهٔ وکلای امام قرار داشتند، وفادار نبودن به وظایفی بود که مأمور به ابلاغ آن بوده‌اند.

۲. نهان‌کاری و حفظ اسرار

اصل تقیّه، نهان‌کاری و حفظ اسرار، یکی از گزینه‌های اصلی در انتخاب سفیر و نایب در عصر امامان و به ویژه در غیبت صغرا بوده است؛ بلکه تقیّه در این دوران با شدّت بیشتری دنبال می‌شده؛ به گونه‌ای که این توانایی، گزینهٔ نخست برای پذیرش وکیل از جانب امام عصر؟عج؟ بوده است؛ برای نمونه ابوسهل نوبختی آنگاه که با پرسش یکی از شیعیان مواجه می‌شود که: با توجّه به جایگاه والای علمی و اجتماعی تو، چرا امام، محمّد بن عثمان حسین بن روح را به نیابت پس از خود برگزیده است؟ می‌گوید:

توان نگهداری اسرار از سوی ابن روح آنچنان بالاست که اگر حجّت را پنهان کرده باشد، حتّی با قطعه قطعه شدن بدنش با قیچی، سخنی نمی‌گوید!22

گاهی شدّت پنهان‌کاری به گونه‌ای است که سفیر دوم برای بیان مضمون یکی از توقیع‌های صادر شده برای یکی از دستیاران خویش، یعنی جعفر بن محمّد بن متیل قمی او را به خرابه‌های «بغداد» می‌برد و پس از نشان دادن توقیع شریف و آگاه ساختن وی از دستورهای صادر شده، توقیع را پاره می‌کند تا اثری از آن باقی نماند!23

3. حسّاس نبودن حکومت به آنان

یکی از ملاک‌های مهم در انتخاب نایبان خاص که در فرایند پنهان‌کاری و پنهان‌سازی نام و مکان امام؟عج؟ و ارتباطی بهتر و مخفیانه‌تر با ایشان بسیار مؤثّر بوده، ناشناخته بودن و در معرض اتّهام نبودن آنان است. در صورتی که نایب در چشم عالِمان شیعیان و حاکمان وقت، برجسته بود و منصب وکالت و نیابت خاص امام به عهدهٔ وی واگذار می‌شد، با زیر نظر قرار گرفته شدن از سوی حاکمان عبّاسی، واسطه‌گری و ارتباط او با امام آشکار می‌گشت و افزون بر آنکه برای او خطرآفرین بود، جان امام نیز به خطر می‌افتاد. از این رو می‌بینیم که دو نایب نخست روغن‌فروش بودند.24 این شغل وسیله‌ای برای جابه‌جایی و رد و بدل شدن نامه‌ها و پرسش‌های شیعیان با امام بود.25

۴. خرق عادت و نشان دادن معجزه

خرق عادت و معجزه، بیانگر حجّیت سخن و دعوی شخص است. پیامبران و امامان؟عهم؟، افزون بر نص و تعیین از جانب خدای تعالی، به اذن خدا معجزه می‌آوردند تا دلیلی باشد بر دعوی راستی نبوّت و امامت آنان. نایبان چهارگانه نیز افزون بر وجود نص و تعیین از جانب امام؟عج؟، به خرق عادت دست می‌زدند تا راستی گفتار و دعوی نیابتشان آشکار شود.26و27

اهمّیت این موضوع زمانی نمایان می‌شود که شیعیان، اعتبار سفارت نایبان چهارگانه را وابسته به صدور معجزه و کرامت از سوی آنان می‌دانستند.28 نایب نخست برای اینکه اعتماد شیعیان را جلب کند، از پارچهٔ گمشدهٔ یکی از شیعیان خبر می‌دهد.29 حسین بن روح نیز به نامهٔ نانوشته‌ای که سؤالش فقط در ذهن نگارندهٔ نامه بود، پاسخ می‌دهد.30 علی بن محمّد سمری نیز از درگذشت علی بن بابویه قمی خبر می‌دهد و پس از آن، آشکار می‌شود در همان زمانی که وی از این واقعه خبر داده بود، علی بن بابویه از دنیا رفته است.31

روشن است که همهٔ این کرامات، جنبهٔ اثباتی داشته و به جهت صدق گفتار آنان، به اذن امام زمان؟عج؟ انجام می‌شده است.32

۵. به کارگماری از سوی امام

آن‌گونه که اشاره شد، گزینش نایبان خاص، حتّی وکیلان محلّی ساکن در بلاد مختلف، به طور مستقیم از سوی امام زمان؟عج؟ صورت می‌گرفته است؛ برای نمونه می‌توان در میان وکلای محلّی، به وکیلانی، همچون محمّد بن ابراهيم بن مهزیار اهوازی و حسن بن قاسم بن علاء آذربایجانی اشاره کرد.

در این میان، برخی وکیلان عام آن حضرت با درگذشت نایب خاص، با هدایت و راهنمایی نایب خاص جدید، وظیفهٔ خود را ادامه می‌دادند. از این میان می‌توان به حسین بن روح اشاره کرد که با وجود اینکه خود یکی از ده کارگزار نایب دوم بود، پس از رحلت محمّد بن عثمان و به دستور ناحیهٔ مقدّس، در این منصب گمارده شد و دیگر کارگزاران نایب دوم از ایشان پیروی کردند.۳۵

همان‌طور که اشاره شد، در میان وکلای محلّی نیز کسانی بودند که با وجود داشتن نقشی تعیین‌کننده در باب وکالت، بعدها به دلیل سوء استفاده از منصب و جایگاه خویش، از سمت خود عزل شدند و در لعن آنان توقیع صادر شد! ابومحمّد حسن شریعی،36 محمّد بن نُصیر نمیری،37 احمد بن هلال کرخی38 و ابوجعفر محمّد بن ابی‌عَزاقِر معروف به شلمغانی39 از جملهٔ این منحرفان بوده‌اند.

پی‌نوشت‌ها