منع و وضع حدیث در زمان خلفای سه‌گانه

دورهٔ خلافت خلفای سه‌گانه

(ابوبکر، عمر، عثمان - ۶۳۲-۶۵۶م.)

رویداد:فتوحات گستردهٔ اسلامی در «ایران»، «شام» و «مصر».

سرنوشت‌سازی: اگرچه اسلام گسترش یافت، امّا به باور شیعه، انحراف از سیرهٔ پیامبر(ص) و مهجور ماندن قرآن و عترت آغاز شد. امام علی(ع) در این دوره به عنوان مشاور عمل می‌کردند.

ماجرای منع حدیث و وضع حدیث در زمان خلفای سه گانه

دستگاه خلافت پس از به قدرت رسیدن، برای رویارویی با خلافت امیرالمؤمنین(ع)، منع نقل و نگارش حدیث را اجرا و به تخریب چهرهٔ پیامبر(ص) اقدام کردند. تخریب چهرهٔ آن حضرت در دو جهت بود: یکی نسبت دادن اشتباه - نعوذ بالله - به پیامبر اکرم(ص) در سخنان آن حضرت و دیگری قداست دادن به خلفا و بالا بردن شأن آنها.

تاریخچه

منع حدیث به جلوگیری از نوشتن و نقل احادیث پیامبر گفته می‌شود. پیشینهٔ رسمیت‌یافتن آن، به دورهٔ خلافت شیخین بازمی‌گردد.۱ پیش از آن، کتابت احادیث در میان مسلمانان رایج بود۲ و پیامبر(ص) اصحاب را به نوشتن و نقل احادیث تشویق می‌فرمودند.۳

ابوبکر در خلافت خود، نگارش احادیث را ممنوع کرد و احادیث زیادی را از بین برد.۴ همچنین بنا بر متون تاریخی، خلیفهٔ دوم فرمانداران خود را از نقل روایات پیامبر(ص) بر حذر می‌داشت و به توجّه تنها به «قرآن» دعوت می‌کرد.۵ به‌گزارش برخی منابع اهل سنّت، عمر بن خطّاب ابتدا تصمیم داشت احادیث پیامبر(ص) را جمع‌آوری و نگارش کند؛ ولی پس از مدّتی از این کار خودداری کرد و علّت آن را احتمال مخلوط شدن روایات با قرآن اعلام نمود.۶

منع نقل حدیث

پس از اعلام ممنوعیت کتابت حدیث، برخی از اصحاب پیامبر(ص)، احادیث نبوی را برای مردم نقل می‌کردند. از این‌رو خلیفهٔ دوم، خروج بدون اجازهٔ اصحاب از مدینه۷ و نقل حدیث را ممنوع اعلام کرد.۸ او افرادی از صحابه همچون ابودَرداء و ابن مسعود را به جرم نقل احادیث پیامبر(ص) زندانی نمود.۹ برخی از محقّقان احتمال داده‌اند جلوگیری از کتابت حدیث، پس از منع از نقل احادیث صورت گرفته است.۱۰

پیامدهای ممنوعیت حدیث

یک. سوزاندن احادیث

بعد از جا افتادن سنّت سیّئهٔ

منع نقل و تدوین حدیث، اوّلین زیان آن، آتش زدن احادیث تدوین شده و شکنجه و آزار تدوین‌کنندگان آن بود. در ادامه نمونه‌هایی از روایاتی که آتش‌سوزی حدیث را بیان می‌کند، آمده است:

1. عایشه گوید:

پدرم پانصد حدیث از رسول خدا(ص) را جمع کرد. شبی دیدم که او در بستر نمی‌خوابد. اندوهناک شدم و به او گفتم: آیا بیمار هستی یا اینکه فکر چیزی تو را از خواب منع کرده است؟ صبح روز بعد به من گفت: دخترم! احادیثی که نزد توست، بیاور. وقتی آوردم، آنها را سوزاند. گفتم: چرا سوزاندی؟ گفت: ترسیدم بمیرم و این احادیث نزد من باشد؛ ولی آن‌گونه که به من فرموده، نباشد۱۱ و من آن را نقل کرده باشم [در واقع درست نقل نکرده باشم].۱۲

این عمل ابوبکر را با رفتار فاطمه؟عها؟ در حفظ حدیث مقایسه کنید که فاصله از زمین تا آسمان است. شخصی از مؤمنان مدینه، روایتی را از حضرت زهرا؟عها؟ درخواست کرد. حضرت به فضّه فرمودند: «آن روایت را که بر کاغذی نوشته شده است، بیاور.» پس از جست‌وجوی زیاد، حدیث را پیدا نکرد. حضرت زهرا؟عها؟ ناراحت شدند و فرمودند: «وای بر تو! بگرد و پیدا کن؛ زیرا ارزش این حدیث نزد من برابر با ارزش حسن و حسین است.»۱۳

2. عبدالله بن علاء گوید:

از قاسم خواستم تا احادیثی را بر من املا کند. گفت: احادیث در عصر عمر زیاد شد. پس، از مردم خواست که آن احادیث را بیاورند. وقتی آوردند، دستور داد آنها را بسوزانند.۱۴

3. عمر به همهٔ شهرها نوشت: نزد هر کس حدیث هست، باید نابودش کند.۱۵

4. محمّد بن ابوبکر نقل کرده است: در زمان عمر احادیث زیاد شد. وقتی آنها را به نزدش آوردند، دستور داد تمامشان را بسوزانند.۱۶

این مسئله به قدری شدّت یافت که راویان به خود جرئت و اجازهٔ نقل احادیث را نمی‌دادند. به دو نمونه توجّه کنید:

شعبی می‌گوید:

یک سال با پسر عمر (عبدالله) همنشین بودم. از وی حتّی یک حدیث هم از پیامبر(ص) نشنیدم.۱۷

سائب بن یزید می‌گوید:

از مدینه تا «مکّه» با سعد بن مالک همسفر بودم. در طول سفر، حتّی یک حدیث از پیامبر(ص) نقل نکرد.۱۸

هر خردمندی که کمترین اطّلاعی از اوضاع جامعه بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) و داستان غصب خلافت داشته باشد، به خوبی می‌تواندحدس بزند که این اعمال ناشایست، بیشتر برای آن بود که احادیث مربوط به امامت و ولایت و همین‌طور تفسیر آیات مربوط به امامت و ولایت، نابود شوند و برای همیشه از بین بروند و خیال آنها تا ابد راحت شود. یکی از محقّقان در این زمینه می‌گوید:

قراین، شهادت می‌دهد که صدور این بخشنامه (منع حدیث) انگیزهٔ سیاسی داشته و منظور این بوده است که در پرتو آن، امتیاز بزرگی را که آن روزها نصیب امیر مؤمنان علی(ع) شده بود، از بین ببرند؛ زیرا امیر مؤمنان(ع) هنگامی که پیامبر(ص) در قید حیات بودند، کتاب‌هایی تألیف نمودند که در آنها احادیث پیامبر را گرد آوردند.۱۹

دو. شکنجة راویان حدیث

منع حدیث به دوران بعد از رحلت پیامبر(ص) منحصر نشد؛ بلکه فتح باب و سنّت سیّئه‌ای برای دوران‌های طولانی و بهانه‌ای برای شکنجه و زندانی کردن راویان حدیث شد. تداوم آن سنّت ناروا را در این نمونه‌ها می‌توان دید:

دوران عثمان

ابن کعب گوید:

از عبدالملک بن مروان شنیدم که به اهل مدینه می‌گفت: شما سزاوارترین مردم هستید که به امر اوّل، ملتزم شوید. بر ما احادیثی از ناحیهٔ مشرق می‌رسد که ما آنها را نمی‌شناسیم و تنها به قرائت قرآن طبق آنچه در مصحفتان آمده، ملتزم باشید که ما آن را قبول داریم و امام شما عثمان، فرایضی را با مشورت زید بن ثابت جمع‌آوری کرده است. پس هر چه آن دو (خلیفه) گفته‌اند، محکم سازید و هر چه از آن دو نفر نرسیده، اسقاط کنید.۲۰

دوران معاویه

معاویه که به طور علنی دنبال ریشه‌کنی امامت و تشیّع بود، بهترین بهانه را برای اجرای سنّت‌های ناروا یافته بود؛ کاری که خلفای قبل از او بنا گذاشته بودند. رجاء بن مسلم گوید:

معاویه گفت: با حدیث، همان گونه که در عصر عمر بن خطّاب بود، عمل کنید. به درستی که او مردم را از بیان حدیث رسول خدا ترسانید.۲۱

دوران خلفای بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس

در دوران خلفای جائر بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس، نه تنها از نقل سنّت صحیح و روایات اهل بیت؟عهم؟ جلوگیری شد، بلکه ناقلان حدیث صحیح، به شدّت مورد تعقیب و آزار و شکنجه قرار گرفتند. محمّد بن ابی‌عمیر - یکی از راویان شیعه - در دوران هارون الرّشید دستگیر شد. او را در حبس به شدّت زیر شلاق گرفتند تا مخفیگاه‌های راویان، شیعیان و محلّ پنهان ساختن احادیث را نشان دهد؛ ولی او از خود مقاومت نشان داد. فشار و شلّاق دشمن بیشتر شد تا آنجا که نزدیک بود ابن عمیر به خواسته‌های دشمن تن در دهد که ناگهان صدای هم‌زندانی او محمّد بن یونس بن عبدالرّحمن او را به خود آورد که می‌گفت: محمّد! از خدا بترس و صبر پیشه ساز تا از طرف خداوند فرجی حاصل شود. بدین‌روی، او مقاومت کرد و بعد از چهار سال از زندان آزاد شد و دید که حدیث‌های دفن شده، از بین رفته‌اند. ابن عمیر دوباره همه را از حفظ نوشت.۲۲

سه. جعل حدیث

جلوگیری از نشر حدیث به وسیلهٔ خلفا مخصوصاً خلیفه دوم موجب شد که گروهی از ترس و عدّه‌ای در موافقت با خواست او، از نقل احادیث خودداری کنند که در نتیجه بخشی از احادیث و روایات، محو شد و به تدریج راویان هم از دنیا رفتند.

اشاره شد که حاکمان بنی‌امیّه و گروهی از بنی‌عبّاس نیز از نشر حدیث جلوگیری کردند. از طرف دیگر، کسانی که بعد از شهادت امام علی(ع) قدرت را در دست گرفتند، نیازمند تأیید و تحکیم مواضع خود بودند. از این‌رو با دادن رشوه و پول، عدّه‌ای را برای جعل و ساختن احادیث به منظور تأیید دستگاه حاکم و ردّ و تضعیف اهل بیت؟عهم؟ بسیج می‌کردند. پیامبر اکرم(ص) نیز این امر را پیش‌بینی فرموده بودند؛ چنان که از ایشان نقل است:

«در آخرالزّمان، گروهی از امّت، احادیثی را برای شما نقل کنند که شما و پدرانتان آنها را نشنیده‌اید. بر شما باد که از آنها دوری گزینید.»۲۳

سهل بن سعد از پیامبر(ص) نقل می‌کند که فرمودند:

«من پیش از شما بر حوض وارد می‌شوم... به راستی گروهی بر من وارد می‌شوند که من آنان را می‌شناسم و آنان مرا می‌شناسند. سپس بین من و آنها فاصله می‌شود (و از حوض دور می‌شوند)... می‌گویم دور باد، دور باد کسی که (اوضاع را) بعد از من دگرگون کرد!»۲۴

البتّه این نکته را نباید از نظر دور داشت که سنگ آغازین جعل حدیث نیز در دوران خلیفهٔ اوّل و دوم پایه‌گذاری شد و حدیث‌های دروغینی چون: نَحْنُ مَعاشِرُ الانبیاءِ لا نُورَّث؛ ما گروه انبیاء چیزی به ارث نمی‌گذاریم، وَ لا تجْتَمع اُمَّتی عَلَی الخطاء؛ امّت من بر خطا جمع نمی‌شوند یا اَصْحابی کالنّجوُم بِاَیّهِِمْ اِقْتَدَیْتُم، اِهْتَدَیْتُمْ؛ اصحاب من همچون ستاره‌اند. به هر کدام اقتدا کنید، هدایت می‌شوید، برای تأمین اهداف سیاسی و اقتصادی ساخته شد؛ ولی بعدها این احادیث بازار داغ و گرمی پیدا کردند. نمونه‌هایی از این‌گونه احادیث در ادامه آمده است:

1. ابوجعفر اسکافی می‌گوید:

معاویه عدّه‌ای از اصحاب و تابعان را وادار کرد که حدیث‌هایی در طعن و تبرّی از علی(ع) جعل کنند و برای این کار اجرت زیادی تعیین کرد و افرادی، مانند ابوهریره، عمرو بن عاص، عروة بن زبیر... را اجیر کرده بود.۲۵

2. از ابوهریره در صحیحین (مسلم و بخاری) 5.374 روایت نقل شده است و فقط بخاری 446 حدیث از او نقل کرده است؛ در حالی که ابوهریره فقط سه سال از زمان پیامبر اکرم(ص) را درک کرد و در زمان خودش به دروغگویی متّهم بود و به وسیلهٔ عمر به سبب خیانت به بیت المال شلّاق زده شد۲۶ و او خود نیز اعتراف به جعل حدیث کرده است.

در «صحیح بخاری» حدیثی از طریق ابوهریره،از پیامبر اکرم(ص) نقل شده و در آخرش اضافه می‌کند:

گفتند: ای ابوهریره! آیا این مطلب را از پیامبر شنیدی؟ گفت: نه، این سخن از کیسهٔ ابوهریره است.۲۷

از خود ابوهریره نقل شده که پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

... گروهی از اصحابم روز قیامت بر من وارد می‌شوند. پس از حوض (کوثر) دور می‌شوند. من می‌گویم: پروردگارا! اصحابم (هستند)؟ پس خداوند می‌گوید: تو نمی‌دانی بعد از تو چه بدعت‌هایی پدید آوردند. آنان ( از هدایت حق) به گذشته برگشتند.۲۸

جالب است بدانید بخاری که یکصد سال بعد از امام صادق(ع) از دنیا رفته، یک حدیث هم از امام صادق(ع) نقل نکرده و حتّی از نقل حدیث متواتر ثقلین نیز دوری جسته است. امام حسن و امام حسین؟عهما؟ را حتّی به عنوان راوی به حساب نیاورده و از حضرت فاطمه؟عها؟ که معصومند، فقط یک حدیث نقل کرده است. این در حالی است که از عایشه 242 و از ابوهریره 446 روایت آورده است!!۲۹

نتیجه چنان روشی آن است که ابن حجر با همهٔ تعصّباتش می‌گوید: حفّاظ، یکصد وده حدیث صحیح بخاری را که سی و دو حدیث آن را مسلم نقل کرده، مورد تردید قرار داده‌اند. آنگاه اضافه می‌کند: بیشتر رجال احادیث بخاری، ضعیف هستند.۳۰ وقتی وضع صحّاح، آن‌گونه باشد، غیر صحّاح چه وضعی خواهند داشت؟ خواننده خود می‌تواند به خوبی حدس بزند.

3. انس بن مالک می‌گوید: رسول خدا(ص) فرمودند:

من هیچیک از اصحاب خود، جز معاویة بن ابی‌سفیان را هشتاد و یا هفتاد سال نمی‌بینم و بعد از آن، او را می‌بینم؛ در حالی که رحمت خدا او را احاطه کرده. به او گویم: ای معاویه! او گوید: لَبَّیکَ یا محمّد. به او گویم: در این هشتاد سال در کجا بودی؟ گوید: در روضه‌ای زیر عرش پروردگارم. او با من مناجات می‌کرد و من با او مناجات می‌کردم و او مرا مورد تحیّت قرار می‌داد و من او را مورد تحیّت قرار می‌دادم و به من گفت: این، عوض آن دشنام‌هایی است که در دنیا به تو داده‌اند.۳۱

آری، وقتی سنّت اصلی سوزانده یا نقل و تدوین آن ممنوع شد، معاویه عرش‌نشین می‌شود! خطیب بغدادی بعد از نقل این حدیث می‌گوید: این حدیث، از نظر متن و سند باطل است و فرد جاعل، آن را از سریج بن یونس نقل کرده است.۳۲

4. خطیب از ابن عمر نقل کرده است:

هنگامی که ابوبکر متولّد شد، خدا به بهشت عدن خطاب کرد و گفت: به عزّت و جلال خودم سوگند! کسی که این مولود را دوست نداشته باشد، در تو وارد نخواهد شد.

بعد می‌گوید: این حدیث باطل است و در سند آن، دو نفر مجهول هستند.۳۳

5. گاه احادیثی جعل شده‌اند که با تاریخ قطعی در میان مسلمانان سازگاری ندارد. مسلم در صحیحش به نقل از ابن عبّاس دربارهٔ فضایل صحابه می‌گوید:

مسلمانان به ابوسفیان نگاه نمی‌کردند و او را به عنوان بزرگ خود نمی‌پذیرفتند. پیامبر اسلام فرمودند: ای ابوسفیان! سه چیز را به من عطا کن. ابوسفیان گفت: با بهترین دختر عرب که امّ‌حبیبه باشد، ازدواج کن. پیامبر(ص) قبول کردند. (ابوسفیان) گفت: معاویه را کاتب خود قرار بده. پیامبر(ص) قبول کردند. گفت: به من امر کن که با کفّار جنگ کنم. پیامبر(ص) هم قبول کردند.۳۴

این حدیث با تاریخ قطعی اسلام، مخالفت دارد؛ چون اولاً امّ‌حبیبه در مکّه به ازدواج عبدالله جَحْش در آمد و بعد از هجرتِ این زن و شوهر به «حبشه» و نصرانی شدن عبدالله، آن زن از عبدالله جدا شد و به ازدواج پیامبر(ص) درآمد؛ ثانیاً ابوسفیان بعد از فتح مکّه، مسلمان شد؛ نه پیش از آن و معاویه هم کاتب پیامبر اکرم(ص) نبود.۳۵

جعل روایات تا آنجا پیش رفت که ساحت پاک پیغمبر(ص) را

نیز مورد تعرّض قرار دادند. بخاری از ابوهریره نقل می‌کند:

روز عیدی، جمعی از گردشگران سودانی در مسجد رسول خدا(ص) جمع شده و با اسباب لهو و لعب، مردم را سرگرم کرده بودند. رسول اکرم(ص) به عایشه فرمودند: میل داری تماشا کنی؟ عرض کرد: بلی، یا رسول الله! حضرت او را پشت خود سوار کردند؛ به گونه‌ای که سرش روی کتف آن حضرت و صورت او بر صورت مبارکش قرار گرفت. حضرت برای لذّت بردن عایشه، آنها را ترغیب می‌کردند که خوب‌تر بازی کنند تا اینکه عایشه خسته شد. آنگاه او را بر زمین گذاشتند.۳۶

صدها نمونه از این‌گونه احادیث را در منابع اهل سنّت می‌توان مشاهده کرد که راویان دروغگو جعل کرده‌اند؛ امّا به برکت وجود امامان معصوم؟عهم؟، مجموعه‌های حدیثی شیعه، از چنان جعل‌هایی محفوظ مانده؛ هر چند در لابه‌لای روایات شیعه نیز روایات ضعیف و جعلی دیده می‌شود که خوشبختانه با معیارهای بیان شده از طرف امامان؟عهم؟، قابل تشخیصند.

امامان شیعه؟عهم؟ افزون بر بیان سنّت صحیح پیامبر(ص)، هر جا که فرصت یافته‌اند، روایات جعلی منابع عامّه را نیز بیان فرموده‌اند. در ادامه و به عنوان نمونه مناظرهٔ امام جواد(ع) با یحیی بن اکثم آمده است:

یحیی بن اکثم به امام جواد(ع) عرض کرد:

ای پسر رسول خدا! نظر شما دربارهٔ این روایت چیست که (از اهل سنّت) نقل شده است: خداوند جبرئیل را فرستاد تا از پیامبر(ص) بخواهد که از ابوبکر سؤال کند آیا او از خداوند راضی است یا نه، با اینکه خداوند از او راضی است.

امام جواد(ع) با حفظ تقیّه، به ردّ روایت پرداختند و فرمودند:

«من منکر فضیلت ابوبکر نیستم؛ ولی بر ناقل این سطور لازم است که طبق دستور پیامبر(ص) عمل کند. پیامبر اکرم(ص) در حجّة الوداع فرمودند: «بعد از من جاعلان حدیث فراوان می‌شوند. بدین جهت باید احادیث را بر قرآن و سنّت (قطعی) عرضه کنید. هر حدیثی که موافق قرآن و سنّت من باشد، به آن عمل کنید و اگر مخالف آن دو بود، بدان عمل نشود.» این خبر موافق با قرآن نیست؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «ما انسان را آفریدیم و وسوسه‌های نفس او را می‌دانیم و ما از رگ قلبش به او نزدیک‌تریم.» آنگاه چگونه می‌شود که خداوند از رضایت و غضب ابوبکر در مورد خود بی‌خبر باشد تا نیاز به سؤال داشته باشد؟ این عقلاً محال است.»

یحیی گفت: روایت شده که ابوبکر و عمر، در زمین مانند جبرئیل و میکائیل در آسمان هستند. حضرت فرمودند:

«در این حدیث هم باید دقّت کرد؛ چرا که آن دو فرشته از فرشتگان مقرّب بودند و لحظه‌ای از طاعت خدا جدا نشدند و هرگز خدا را معصیت نکردند و حال آنکه آن دو مشرک بودند، بعد مسلمان شدند و اکثر عمر خود را در شرک به سر بردند. پس چگونه می‌توانند همسان جبرئیل و میکائیل باشند؟»

یحیی گفت: در روایات آمده که آن دو (ابوبکر و عمر) پیرمردان اهل بهشت‌ هستند. در این زمینه چه می‌گویید؟ حضرت فرمود:

«این هم محال است؛ چون بهشتی‌ها جوانند و در آنجا پیرمردی وجود ندارد. این روایت را بنی‌امیّه در مقابله با روایتی ساختند که می‌فرماید: «حسن و حسین(ع) آقای جوانان بهشتند.»

یحیی گفت: نقل شده که عمر، چراغ اهل بهشت است. امام جواد(ع) فرمودند:

«محال است؛ چرا که در بهشت، فرشتگان مقرّب، پیامبران، آدم و محمّد(ص) حضور دارند. چگونه بهشت با نور آنها روشن نشده که نیاز به نور عمر باشد؟!»

یحیی گفت: نقل شده که پیامبر(ص) فرمودند: اگر من به پیامبری مبعوث نمی‌شدم، حتماً عمر مبعوث می‌شد. حضرت فرمودند:

«قرآن راستگوتر از این حدیث است؛ آنجا که می‌فرماید: «و هنگامی که از پیامبران، پیمان گرفتیم و از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم، و ما از [همهٔ] آنان پیمان محکمی گرفتیم.»۳۷ چگونه پیمان خداوند عوض می‌شود؟ [از این گذشته] پیامبران یک چشم به هم زدن مشرک نشدند. چگونه کسی به رسالت مبعوث می‌شود که بیشتر عمر خود را در شرک به سر برده است؟!»

یحیی گفت: در روایت آمده که پیامبر(ص) فرمودند: اگر عذاب نازل شود، جز عُمر کسی از آن رهایی نمی‌یابد. حضرت فرمودند:

«این هم محال است؛ چرا که خداوند برای نزول عذاب دو مانع ذکر کرده است: 1. وجود پیامبر اکرم(ص) در بین مردم؛ 2. توبه و استغفار۳۸ و نه چیز دیگر...»۳۹

این مناظره تنها یک نمونه است که نشان می‌دهد چگونه در موضوعات مختلف، روایاتی جعل شده‌اند.

چهار. تغییر سنّت

ممنوعیت تدوین حدیث و آثار مستقیم و غیر مستقیم آن در کنار دیگر بدعت‌ها، موجب شد که سنّت پیغمبر(ص) به سرعت در جامعه تغییر یابد و دگرگون شود. این نکته‌ای است که محدّثان و مورّخان اهل سنّت نیز بدان اعتراف کرده‌اند. در ادامه به نمونه‌هایی از سخنان آنان اشاره می‌کنیم:

1. شافعی از وهب بن کیسان نقل می‌کند:

تمام سنّت‌های رسول خدا(ص) تغییر یافت؛ حتّی نماز.۴۰

2. زهری می‌گوید:

در «دمشق» بر انس بن مالک داخل شدم؛ در حالی که تنها بود و گریه می‌کرد. گفتم: چه چیزی تو را به گریه واداشته است؟ گفت: چیزی جز نماز را نشناختم؛ ولی نماز (هم بعد از پیامبر، در دوران خلفا) ضایع شد.۴۱

3. مالک از جدنی نقل کرده:

از مردم چیزی جز فراخواندن به سوی نماز را نشناختم و آن هم ضایع شد.۴۲

4. مسلم از مطرف بن عبدالله نقل کرده:

من با عمران بن حصین پشت سر علی بن ابی‌طالب(ع) نماز گزاردم. پس این‌گونه عمل کرد که هر گاه سجده می‌کرد، تکبیر می‌گفت و هر گاه پس از خواندن دو رکعت پا می‌شد، تکبیر می‌گفت. وقتی آن حضرت نماز را تمام کرد، (مطرف می‌گوید) عمران بن حصین دستم را گرفت و گفت: این (علی(ع))، نماز محمّد(ص) را برای ما خواند یا گفت این علی(ع)، نماز محمّد(ص) را به یادم آورد.۴۳

معلوم می‌شود که حتّی نماز هم تغییر یافته بود.

5. بخاری از عمران نقل می‌کند:

ما در بصره با علی(ع) نماز (جماعت) خواندیم. پس نماز خواندن او ما را به یاد نماز پیامبر(ص) انداخت.۴۴

بخاری نیز روایت مطرف بن عبدالله و عمران بن حصین را نقل کرده است. همهٔ اینها نشان از تغییر سنّت در دوران خلفا دارد.

پنج. پدیدآمدن مذهب‌ها

وقتی سنّت اصلی با مرور زمان در بین عامّه از بین رفت و جای آن را روایات جعلی و سلیقه‌ای گرفت و حاکمان نیز اهل بیت؟عهم؟ را نادیده گرفتند، خود به خود مذاهب مختلف و نحله‌های کلامی و فقهی متعدّدی، مانند قارچی سمّی در جامعهٔ اسلامی رشد کردند؛ امّا در مذهب تشیّع که اهل بیت؟عهم؟ محوریت داشتند، چنان نحله‌هایی به وجود نیامد؛ مگر زمانی که مقبولیت تمامی امامان دوازده‌گانه زیر سؤال رفت.

وجود مذاهب و نحله‌های گوناگون در عرصه‌های کلامی، فقهی، تفسیری و... از بدترین پیامد‌های منع نقل و تدوین سنّت پیامبر اکرم(ص) بود. اگر سنّت آن حضرت آن‌چنان که بیان شده بود، همچون قرآن، ضبط، ثبت و حفظ می‌شد، مذاهب و فرقه‌های بی‌شماری به وجود نمی‌آمد.

شش. به وجود آمدن اختلاف

پس از آنکه جعل حدیث باب شد و مذاهب و فرقه‌های کلامی و فقهی بی‌شمار به وجود آمد، اختلافات نیز در جامعه گسترش یافت و هر روز بیشتر از روز گذشته، هر کس یا گروهی که از فرد دیگر خوشش نمی‌آمد و اختلاف سلیقه پیدا می‌کرد، با جعل حدیث، از آنان جدا می‌شد و گروه جدیدی را تأسیس می‌نمود. اگر در ریشه‌های پیدایش گروه‌ها و اختلافات دقّت شود، درمی‌یابیم که بدعت‌ها، همیشه ریشه در انحراف از سنّت اصیل و اهل بیت؟عهم؟ داشته‌اند.

فاطمه زهرا؟عها؟ با سخنرانی‌ها و روشنگری‌های خود، تلاش‌های فراوانی را برای جلوگیری از انحرافات انجام داد. ایشان حتّی در این راه آسیب‌های جسمی دیدند و فرزند خویش را تقدیم کرد و در پایان، جان خویش را فدا نمودند تا سنّت و گفته‌های پیغمبر(ص) زنده بماند و انحرافات و سپس اختلاف میان مسلمانان به وجود نیاید. آن حضرت در سخنانی فرمودند:

«آگاه باش، قسم به خدا! اگر حق را به اهلش وامی‌گذاشتند و از عترت رسول خدا(ص) اطاعت می‌کردند، دو نفر هم دربارهٔ (حکم) خدا با یکدیگر اختلاف نمی‌کردند و امامت را گذشته‌ای از گذشته‌ای و جانشینی بعد از جانشینی به ارث می‌برد تا قائم ما قیام کند که او فرزند نهم از اولاد امام حسین است... .»۴۵

در یک کلام می‌توان گفت که نابودی احادیث پیامبر اکرم(ص) و جلوگیری از نقل آنها، بازار جعل حدیث و انحرافات را داغ کرد و در پی آن، فرقه‌ها و نحله‌های گوناگون مذهبی به وجود آمد و برای همیشه، جامعهٔ اسلامی را دچار اختلاف و از دانش اهل بیت؟عهم؟ محروم ساخت.

جمع‌بندی

منع نقل حدیث از سوی خلفا، زیان‌های جبران‌ناپذیری را بر جامعهٔ اسلامی وارد کرد؛ نابودی احادیث نبوی، خودکنترلی شدید، تدوین نشدن کتاب‌های حدیثی در قرون اوّلیه، گرم شدن بازار جعل حدیث، به وجود آمدن فرقه‌های مذهبی، تشدید اختلاف درون جامعهٔ اسلامی و... از آثار شوم این حرکت بود.

اگر وجود مؤثّر اهل بیت؟عهم؟ و حضور و فداکاری راویان شیعه نبود، امروزه از بسیاری دستورهای اسلامی خبری نبود.

پی‌نوشت‌ها