۶۲۰ م. (۲۷ رجب، ۳ پیش از هجرت): معراج

طبقات بالاتر از آن استفاده می‌کند.۶ و ۷ از مجموع روايات به خوبی استفاده می‌شود که پيامبر گرامی اسلام(ص) اين سفر آسمانی را در چند مرحله پيمودند:۸

مرحلهٔ نخست، مرحلهٔ فاصلهٔ ميان مسجد الحرام و مسجد الاقصی بود.۹ طبق بعضی از روايات معتبر، پيامبر(ص) در اثناء راه، به اتّفاق جبرئيل در سرزمين مدينه نزول کردند و در آنجا نماز گزاردند۱۰ و نيز در مسجد الاقصی با حضور ارواح انبيای بزرگ، مانند ابراهيم، موسی و عيسی؟عهم؟ نماز گزاردند و امام جماعت، پيامبر(ص) بودند.۱۱

سپس از آنجا سفر آسمانی پيامبر(ص) شروع شد و آسمان‌های هفتگانه را يکی پس از ديگری پيمودند و در هر آسمان، با صحنه‌های تازه‌ای روبه‌رو شدند؛ با پيامبران و فرشتگان، در بعضی از آسمان‌ها با دوزخ يا دوزخيان و در بعضی، با بهشت و بهشتيان و پيامبر(ص) از هر يک از آنها خاطره‌های پر ارزش و بسيار آموزنده در روح پاک خود ذخيره فرمودند و عجایبی مشاهده کردند که هر کدام، رمزی و سرّی از اسرار عالم هستی بود و پس از بازگشت، اينها را با صراحت و گاه با زبان کنايه و مثال، برای آگاهی امّت در فرصت‌های مناسب شرح می‌دادند و برای تعليم و تربيت، از آن استفادهٔ فراوان می‌فرمودند.۱۲ اين امر نشان می‌دهد که يکی از اهداف مهمّ اين سفر آسمانی، استفاده از نتایج عرفانی و تربيتی اين مشاهدات پر بها بود.۱۳

آن حضرت در نهایت و با سفر به آسمان هفتم، به اوج شهود باطنی و قرب الی الله رسيدند و خداوند در اين سفر ایشان را مخاطب ساخته و دستورات بسيار مهم و سخنان فراوانی به حضرت فرمود که مجموعه‌ای از آن، امروز در روايات اسلامی به صورت احاديث قدسی برای ما به يادگار مانده است.۱۴

البتّه ما اطمينان داريم که غير از آنچه پيامبر(ص) در سخنانش برای ما بازگو کرده، اسرار، گفت‌وگوها، رموز و اشاراتی ميان حضرت و محبوبش، رد و بدل شده که نه گوش‌ها توانایی شنيدن آن را دارد و نه افکار عادی قدرت درکش را و به همين دليل، در درون جان پاک پيامبر(ص) برای هميشه مکتوم مانده و جز خاصّانش، از آن آگاه نشده‌اند.۱۵

چرا پیامبر به معراج رفتند؟

به راستی چرا خداوند پيغمبر برگزيده‌اش را به معراج برد؟ اگر بگوييم خداوند می‌خواسته مکان خود را به ایشان نشان دهد، عملاً صحيح نخواهد بود؛ زيرا خدا مکان و محلّی ندارد و همه جا هست و اگر منظور نشان دادن کرات، کهکشان‌ها، سحابی‌های بزرگ و مناظر برجستهٔ عالم خلقت بوده، باز محلّ ايراد است؛ زيرا به عقيدهٔ ما مسلمان‌ها پيغمبر و امامان؟عهم؟ از همه چيز و همه جا با اطّلاع هستند.۱۶ در پاسخ به این پرسش، می‌توان با مراجعه به آیات قرآن کریم هدف از اين سير شبانه را به خوبی دریافت؛ هدفی که کاملًا با موازين علمی و منطقی سازگار است.۱۷ با اينکه آيات اصلی مربوط به معراج در قرآن به ده آيه نمی‌رسد، در عين حال در دو آيه، هدف معراج توضيح داده شده است:

1. در «سورهٔ اسراء» آيهٔ اوّل چنين می‌خوانيم:

«سُبْحانَ الَّذي اسْری بِعَبْدِهِ لَيلًا مِنَ الْمَسجِدِ الْحَرامِ الی الْمَسجِدِ الاقْصَی الَّذي بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا انَّهُ هُوَ السَّميعُ الْبَصير؛

پاک و منزّه است خدايی که بنده اش را در يک شب، از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که گرداگردش را پر برکت ساخته‌ايم، برد تا برخی از آيات خود را به او نشان دهيم؛ چرا که او شنوا و بيناست.»۱۸

در اين آيه هدف اين سير شبانه را مشاهدهٔ آثار عظمت خداوند در جهان بالا معرّفی نموده است.

2. در آيهٔ 18 «سورهٔ نجم» می‌فرمايد:

«لَقَدْ رَأی مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْکُبری؛

او پاره ای از آيات و نشانه های بزرگ پروردگارش را ديد؛۱۹

بنابراين منظور از معراج همان مشاهدهٔ آثار عظمت خدا در جهان بالا بوده است تا قلب نورانی پيامبر(ص) در پرتو مشاهدهٔ اين آثار حيرت‌انگيز، نورانی‌تر گردد و فکر و روح بلند ایشان وسيع‌تر شود و برای رهبری و هدايت خلق، به سوی خدا آمادگی بيشتر پيدا نمایند.۲۰

بديهی است اين مشاهده يک مشاهدهٔ حضوری بوده است و مشاهدات حضوری، برای موجودی که جسم دارد، جز به حاضر شدن حضرت، نزد موجودی که می‌خواهند آن را مشاهده کنند، ممکن نيست و اينکه اشکال بشود پيغمبر(ص) بدون سير به آسمان‌ها از وضع آنها با خبر است، اين‌گونه علم و اطّلاع با مشاهده از نزديک، فرق بسيار دارد. درست مثل اينکه حادثه‌ای در شهر واقع شده باشد و ما از وقوع آن مطّلع شده باشيم؛ ولی در محلّ وقوع حادثه نبوده و جريان را با چشم نديده‌ايم. البتّه حضور در محل و مشاهدهٔ جريان حادثه، تأثير بسيار عميق‌تری در وجود انسان خواهد داشت؛ در حالی که اطّلاع غيابی، آن اثر را ندارد.۲۱

بنابراين خداوند می‌خواسته پيغمبر گرامی اسلام(ص) از نزديک، آثار عظمت او را با چشم ببينند و دل آگاه حضرت آگاه‌تر گردد و اگر کسی تصوّر کند پيغمبر اکرم(ص) می‌توانسته از روی زمين با همين چشم معمولی آثار عظمت خدا را در عوالم بالا ببينند، اين تصوّر نادرستی است و با حقيقت وفق نمی‌دهد؛ چه آن حضرت از نظر جسم، دارای خواصّ جسمانيات و عالم مادّه بودند و قدرت ديد چشم يک بشر، حدّ معيّنی دارد.۲۲

مشاهدهٔ بهشت و جهنّم در معراج

طبق احاديث معراج، پيامبر(ص) از کنار بهشت و دوزخ گذر کردند و هر گروهی از بدکاران را به عذاب و کيفری شبيه اعمال خود گرفتار ديدند و نيز امال نيکو کاران را مشاهده کردند که سبب پيدايش مرافق تازه‌ای در بهشت می‌شود.۲۳ البتّه بهشت و دوزخی را که پيامبر(ص) در سفر معراج مشاهده کردند و کسانی را در آن متنعّم يا معذّب ديدند، بهشت و دوزخ قيامت نبود؛ بلکه بهشت و دوزخ برزخی بود؛ زيرا قرآن مجيد می‌گويد بهشت و دوزخ رستاخيز بعد از قيام قيامت و فراغت از حساب، نصيب نيکوکاران و بدکاران می‌شود.۲۴

از اموری که به روشنی می‌توان بر آن گواهی داد، اين است که در بسياری از روايات معراج آمده است که پيغمبر(ص) عدّه‌ای را در اين بهشت متنعّم ديدند؛ در حالی که می‌دانيم هيچکس در بهشت جاويدان قبل از روز قيامت وارد نمی‌شود؛ زيرا آيات قرآن به خوبی دلالت دارد که پرهيزگاران در قيامت بعد از محاسبه، وارد بهشت می‌شوند؛ نه بلافاصله بعد از مرگ و ارواح شهدا نيز در بهشت برزخی قرار دارند؛ زيرا آنها نيز قبل از قيام قيامت، وارد بهشت جاويدان نمی‌شوند.۲۵

وصف درهای بهشت در معراج رسول الله(ص)

در حديثی که شرح ماجرای معراج و مشاهدهٔ بهشت و دوزخ در آن سفر آسمانی آمده است، می‌خوانيم: پيغمبر اکرم(ص) فرمودند: «بهشت هشت در داشت و بر هر دری چهار کلمه نوشته شده بود که از تمام دنيا و آنچه در دنياست، برای کسی که بداند و عمل کند، بهتر است.» و سپس کلمات چهارگانهٔ هر يک از اين درها را بيان می‌فرمایند؛ با اين قيد که بر سر هر در، قبل از ذکر اين چهار کلمه، جملهٔ «لا الهَ الّا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيٌّ اللَّهِ» آمده است:۲۶

- بر در اوّل نوشته شده: «اسباب زندگی صحيح، قناعت، حق‌شناسی، ترک کينه‌توزی و همنشينی با اهل خير است.»۲۷

- بر در دوم نوشته شده:«اسباب سرور آخرت چهار چيز است: دست کشيدن بر سر يتيمان، محبّت نسبت به مستمندان و بيوه زنان، کوشش در حوائج مؤمنان و تفقّد از فقرا و مساکين.»

-بر در سوم نوشته شده: «اسباب سلامت در دنيا چهار چيز است: کم گفتن، کم خوابيدن، کم راه رفتن و کم خوردن.»۲۸

- روی در چهارم نوشته شده: «کسی که ايمان به خدا و روز قيامت دارد، بايد مهمان را احترام، همسايگان را گرامی و پدر و مادر را محترم شمرد و سخن نيک بگويد يا خاموش شود.»۲۹

- روی در پنجم نوشته شده:«هرکس می‌خواهد به او ستم نشود، ستم نکند. هرکس می‌خواهد به او دشنام ندهند، دشنام نگويد. هرکس می‌خواهد خوار نگردد، ديگران را خوار نکند و هرکس می‌خواهد در دنيا و آخرت به دستگيرهٔ محکمی چنگ زند، بگويد: «لا الهَ الّا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيٌّ اللَّهِ.»۳۰

- روی در ششم نوشته شده: «هرکس می‌خواهد قبر او گشاده باشد، بنای مسجد کند. هرکس می‌خواهد بدنش طعمهٔ حشرات زير زمين نشود، در مسجد بسيار بماند. هرکس می‌خواهد جسدش سالم بماند و پوسيده نشود، مساجد را نظافت کند و هرکس می‌خواهد جايگاه خويش را در بهشت ببيند، مساجد را فرش کند.»۳۱

- روی در هفتم نوشته شده: «نورانيت قلب در چهار چيز است: عيادت بيماران، تشييع جنازه، خريد کفن و ادای ديون.»۳۲

- و بالأخره روی در هشتم نوشته شده: «هرکس می‌خواهد از اين درها وارد بهشت گردد، به چهار چيز چنگ زند: سخاوت، حسن خلق، صدقه و ترک آزار بندگان خدا.»۳۳ و ۳۴

ابعاد تربيتی و انسانی اين حديث بسيار گسترده و روشن است و نشان می‌دهد ورود در کانون رحمت الهی و بهشت جاودان، در گرو چه اعمال و صفاتی است.۳۵

مشاهدات رسول الله(ص) در معراج،

از عذاب جهنّمیان

پيغمبر اکرم(ص) در روایتی فرمودند:

«من در شب معراج گروهی از دوزخيان را ديدم که گوشت از پهلويشان جدا می‌کردند و به آنها می‌خوراندند. از جبرئيل پرسيدم: اينها کيانند؟

گفت: اينها عيب‌جويان و استهزاکنندگان از امّت تو هستند.»۳۶

آن حضرت در روایتی دیگر برای مجسّم ساختن حال رباخواران شکمباره که تنها به فکر منافع خويشند و ثروتشان وبال آنها خواهد شد، از پيامبر(ص) چنين نقل شده که فرمودند:

«هنگامی که به معراج رفتم، دسته‌ای را ديدم به حدّی شکم آنان بزرگ بود که هر چه جدّيت می‌کردند برخيزند و راه روند، برای آنان ممکن نبود و پی در پی به زمين می‌خوردند. از جبرئيل سؤال کردم: اينها چه افرادی هستند و جرمشان چيست؟جواب داد: اينها رباخواران هستند.»۳۷ و ۳۸

همچنین انس بن مالک از پيامبر خدا(ص) نقل می‌کند که فرمودند:

«شبی که مرا به معراج بردند. بر گروهی عبور کردم که لبانشان را با مقراض‌های آتشين می‌بريدند. از جبرئيل پرسيدم: اينان کيانند؟ گفت: اينان گويندگانی‌اند از اهل دنيا که مردم را به کار نيک فرمان می‌دادند؛ ولی خود را فراموش می‌کردند.»۳۹ و ۴۰

در حديثی دیگر رسول خدا(ص) فرمودند:

«در شب معراج گروهی را در دوزخ ديدم که گروهی را گرفته و سرهايشان را به سنگ می‌کوبند و هر بار که سرشان کوبيده می‌شود، به حالت اوّل برمی‌گردند و باز می‌کوبند و اين کار ادامه دارد. از جبرئيل پرسيدم: اين گروه کيانند؟ گفت: اينان کسان‌اند که در نماز واجب کوتاهی کرده و در به جا آوردن آن سستی ورزيدند و هنگام نماز عشاء، خوابيدند و غفلت کردند. [اینان] تا روز قيامت اين‌گونه عذاب می‌شوند.»۴۱

پیامبر(ص) دو بار چهرهٔ واقعی جبرئیل را مشاهده کردند

پيامبر(ص) جبرئيل را در صورت اصلی‌اش دو بار مشاهده کردند: يکی در آغاز بعثتشان که جبرئيل بر آن حضرت در افق بالا ظاهر گشت و تمامی شرق و غرب را پوشانده بود و آن‌چنان عظمت داشت که پيامبر(ص) به هيجان آمدند.۴۲ مرتبهٔ دوم در جريان معراج بود که پيامبر(ص) او را در آسمان‌های بالا، در صورت اصلی‌اش مشاهده کردند.۴۳

سیمای علوی در آئینهٔ معراج نبوی

انس بن مالک از پيامبر اکرم(ص) چنين نقل می‌کند:

«وقتی مرا به معراج بردند، مشاهده کردم که بر ساقهٔ عرش اين جملات نوشته شده است: «هيچ خدايی جز خدای يکتا نيست. محمّد پيامبر و فرستادهٔ خداست. محمّد را به وسيلهٔ علی تأييد کردم و به واسطهٔ علی او را کمک نمودم.»۴۴ و ۴۵

در حديثی دیگر از پيامبر(ص) می‌خوانيم:

«در آن شب که مرا به معراج بردند، ديدم اين جمله‌ها بر در بهشت نوشته شده بود:

«لَا الهَ الَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، عَلِيٌّ حَبيبُ اللهِ، وَالْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ صَفْوَةُ اللهِ، وَ فاطِمَةُ خِيَرَةُ اللهِ، عَلی باغِضِهِمْ لَعْنَةُ اللهِ؛۴۶

خداوندی جز خدای يگانه نيست. محمّد رسول خدا و علی محبوب پروردگار است و حسن و حسين برگزيدگان خدايند و فاطمه منتخب خداوند است. بر دشمنان آنها لعنت خدا باد!»۴۷

در فرازی دیگر از پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌خوانیم که فرمودند:

«در مقام قرب پروردگار و در آن حالت خاصّ و استثنايی که بسياری از فاصله‌ها و حجاب‌ها برچيده شد، مقامی که حتّی جبرئيل امين، يعنی مقرّب‌ترين فرشتهٔ الهی، از وصول به آن عاجز بود، صدايی شنيدم که می‌گفت: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» عرض کردم: پروردگارا! من منذر من هستم؛ ولی منظور از هادی کيست؟ خداوند فرمود: «هادی، علی بن ابی‌طالب است.»

سپس خداوند علی اعلی در آن مقام قرب و ويژه، شروع به توصيف علی(ع) نمود و سه صفت بسيار زيبا و پر معنی برای آن حضرت برشمرد و فرمود:

«آن کسی که آخرين مرحلهٔ هدايت‌شوندگان است [، يعنی کسانی که می‌خواهند قرب الی الله را طی کنند، بايد به سوی علی گام بردارند] و رهبر و پيشوای پرهيزگاران است و پيشوای روسفيدانِ آبرومندِ با شخصيت در جامعهٔ انسانی است؛ شخصيتی که

راه بهشت از مسير ولايت او می‌گذرد.»۴۸

معنای «قاب قوسین و اوادنی» در داستان معراج چیست؟

آن حضرت سرانجام به هفتمين آسمان رسيدند و در آنجا حجاب‌هايی از نور مشاهده کردند؛ همان‌جا که «سدرة المنتهی»۴۹ و«جنة الماوی»۵۰ قرار داشت و پيامبر(ص) در آن۵۱ جهان سراسر نور و روشنايی، به اوج شهود باطنی و قرب الی الله و مقام«قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنی»۵۲ رسيدند.۵۳

مرحوم شيخ طوسی در «امالی» از ابن عباس از پيامبر اسلام(ص) نقل می‌کند که فرمودند:

«هنگامی که به آسمان معراج کردم، آن‌چنان به ساحت قدس پروردگارم نزديک شدم که ميان من و او فاصله قوسين يا کمتر بود.»۵۴ و ۵۵

تعبيراتی مانند«فَکانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنی» همه به صورت کنايه و بيان شدّت قرب است؛ و گرنه او با بندگانش فاصلهٔ مکانی ندارد تا با قوس و زراع سنجيده شود.۵۶

همچنین پيامبر اکرم(ص) در روایتی می‌فرمايند:

«هنگامی که به معراج رفتم (در مرحله‌ای از اين سفر) به جايی رسيدم که تمام واسطه‌ها برداشته شد. نه فرشتگان مقرّب (نه جبرئيل، نه روح الامين، نه ميکائيل) و نه پيامبری از پيامبران (و خلاصه هيچ کسی غير از من و خداوند نبود و من مستقيماً مطالب را از خداوند می‌گرفتم). در آن درجهٔ عالی قرب الهی، هيچ حاجتی از خداوند نخواستم؛ مگر اينکه خداوند بهتر از آن را به من عنايت فرمود.»۵۷ و ۵۸

۶۲۱ و ۶۲۲م. (۱۲ و ۱۳ پیش از هجرت): بیعت‌های عقبهٔ اوّل و دوم

رویداد: اهالی «یثرب» (مدینه) با پیامبر(ص) بیعت کردند و از ایشان دعوت نمودند تا به شهرشان هجرت کنند.

سرنوشت‌سازی: این بیعت‌ها مقدّمه‌ای برای تشکیل اوّلین حکومت اسلامی و نقطهٔ پایانی بر دورهٔ سخت مکّی بود.

پی‌نوشت‌ها

منابع: