هاجر؟عها؟

هويت ومشخّصات قومي هاجر

هاجَر همسر ابراهیم(ع) و مادر اسماعیل(ع)، کنیز پادشاه «مصر» بود که به ساره، همسر ابراهیم(ع)، هدیه داده شد و ساره او را به ابراهیم(ع) فروخت و پس از مدّتی، اسماعیل(ع) را به دنیا آورد.

پس از تولّد اسماعیل(ع)، در پی ناراحتی ساره از فرزنددار شدن هاجر و فرزنددار نشدن خود، ابراهیم(ع) به دستور خدا هاجر و فرزندش را از «شام» به «مکّه» که در آن روز بیابانی خشک بود و هیچ کس در آن ساکن نبود، منتقل کرد. بنا به نقل «تورات»، برخلاف منابع اسلامی، هجرت هاجر، پس از تولّد اسحاق(ع) و بدون همراهی ابراهیم(ع) بوده است. مزار هاجر در محلّ «حجر اسماعیل(ع)» قرار دارد.

خاندان

بنا بر نقلی، هاجر دختر پادشاه مصر بوده که پس از شورش گروهی از مردم «عین الشّمس» بر پادشاه مصر، به بردگی گرفته و به پادشاه جدید فروخته شده است.1 در روایتی تاریخی، پیامبر اکرم(ص)، از اصحابشان خواسته بودند تا با مردم مصر به نرمی رفتار کنند؛ زیرا هاجر از آنان بوده است.2

بنا بر گزارش ابن اثیر، حضرت ابراهیم(ع) در حدود هفتاد سالگی از سوی خداوند مأمور شد از بابِل مهاجرت کند.3 از این‌رو به همراه همسرش ساره، برادرزاده‌اش لوط(ع) و برخی دیگر از پیروانش به مصر رفتند.

این مهاجرت پس از واقعهٔ شکستن بت‌ها توسّط حضرت ابراهیم(ع) و در آتش افکندن ایشان روی داده است.

ازدواج هاجر با حضرت ابراهيم(ع)

در کتاب «الکافی» جریان ورود هاجر به خانه حضرت ابراهيم(ع) در روایتی از امام صادق(ع) به تفصیل بیان شده است. خلاصهٔ آن روایت چنین است:

ساره همسر ابراهیم(ع) و دختر خالهٔ او بود. پس از آنکه به نمرود خبر دادند آتشی که برای سوزاندن ابراهیم(ع) برافروخته، کارگر نیافتاده و ابراهیم(ع) سالم است، دستور داد ابراهیم(ع) و لوط؟عهما؟ را بیرون کردند. ابراهیم(ع) نیز به همراه همسرش ساره و لوط از شهر بیرون رفت و به آنان گفت:«... إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَىٰ رَبِّي سَيَهْدِينِ؛ به راستی من به سوی پروردگارم می‌روم و [او] به زودی راهنمایی خواهد کرد.»4 این بود که با دام‌ها و اموال خویش به طرف «بیت المقدّس» حرکت کرد. برای همسرش نیز کجاوه‌ای ساخت و از سر غیرت، ساره را درون آن نهاد تا از سرزمین تحت حکومت نمرود بیرون رفتند و به سرزمین تحت حکومت یکی از قبطیان رسیدند.

هنگام ورود، مأمور گمرک که برای گرفتن مالیات آمده بود، از ابراهیم(ع) خواست که کجاوه را نیز بگشاید تا مالیات درون آن نیز معلوم گردد؛ امّا ابراهیم(ع) گفت: فرض کن آنچه در کجاوه است از طلا و نقره می‌باشد و مالیات آن را بگیر و آن را باز نکن؛ امّا آن مأمور نپذیرفت و ابراهیم(ع) نیز از اینکه کجاوه گشوده شد، خشمناک گردید. مأمور نیز که چشمش به ساره با آن حسن و جمال افتاد، پرسید: این زن کیست؟ ابراهیم(ع) گفت: او همسرم و دخترخاله ام است. مأمور گفت: چه چیز باعث شد او را در این کجاوه پنهان سازی؟ ابراهیم(ع) گفت: به سبب غیرت نسبت به او تا کسی او را نبیند. مأمور گفت: نمی‌گذارم بروی تا اینکه وضعیت او و تو را به حاکم بگویم. پیکی فرستاد و حاکم نیز پیغام داد که ساره را به همراه کجاوه برای او بفرستند؛ امّا ابراهیم(ع) به آنان گفت: من تا زنده‌ام، از کجاوه جدا نمی‌شوم. این بود که همراه ساره به قصر حاکم رفت و در آنجا نیز حاضر شد که همهٔ اموال خود را بدهد تا حاکم از دیدن ساره صرف نظر کند؛ ولی حاکم تحت تأثیر هوای نفس خود، قبول نکرد و وقتی ساره را دید، مجذوب جمال او شد و دستش را بی اختیار به سوی ساره دراز کرد.

ابراهیم(ع) نتوانست این منظرهٔ زشت را ببیند؛ لذا چهره‌اش را از سر غیرت برگرداند و به خداوند توسّل جست که خدایا! دست او را از رسیدن به حرمتم و دخترخاله‌ام باز دار. این بود که دست حاکم نه به ساره رسید و نه برگشت و همان‌گونه ماند.

حاکم با تندی پرسید: این خدای تو بود که با دست من چنین کرد؟ ابراهیم(ع) پاسخ داد: آری. خدای من غیوری است که حرام را ناپسند می‌دارد و اوست که میان تو و کار حرامی که تصمیم داشتی، مانع شد.

پادشاه گفت: از خدای خودت بخواه تا سلامتی مرا برگرداند و اگر چنین کند، من متعرّض همسرت نخواهم شد. ابراهیم(ع) دعا کرد و دست او خوب شد؛ امّا پادشاه دوباره به ساره چشم دوخت و دستش را به طرف او دراز کرد و ابراهیم(ع) نیز از سر غیرت چهره برگرداند و دعا کرد که خدایا! دست او را از ساره باز دار. دست پادشاه خشک شد و به ساره نرسید. پادشاه گفت: خدای تو غیور است و تو نیز غیوری. از خدایت بخواه که دستم را برگرداند؛ زیرا دیگر تکرار نمی‌کنم. ابراهیم(ع) با این شرط دعا کرد که خدایا! اگر راست می‌گوید، سلامت دست او را برگردان. دستش برگشت. وقتی پادشاه آن غیرت و معجزه را دید، ابراهیم(ع) را مورد احترام و تعظیم قرار داد و هیبت ابراهیم(ع) او را گرفت و از او ترسید و گفت: تو از بابت تعرّض به ساره یا چیزی از اموالت در امان هستی و لذا هر جایی که می‌خواهی، برو؛ لیکن یک درخواست دارم. ابراهیم(ع) پرسید: چیست؟ پادشاه گفت: علاقه‌مندم اجازه دهی کنیزی قبطی و زیبا و عاقل را که دارم، به خدمتگزاری او وادارم. ابراهیم(ع) اجازه داد و پادشاه نیز کنیز را که هاجر بود صدا کرد و او را به ساره بخشید.5

پی‌نوشت‌ها