پیشگویی های انبیاء سلف دربارهٔ بعثت آخرین پیامبر(ص)

شاه فیروز در زمان انوشیروان، جهان‌پهلوان و اسپهبد لشکر بود. چون شاه فیروز رخت به منزل آخرت کشید، جا به بختیار سپهبد گذاشت. بختیار در زمان خسرو پرویز، سپهسالار بود و شرح پهلوانی‌ها و جهانگیری او در «بختیارنامه» مسطور است.

چون ظهور دولت اسلام شد و نیز اهل کفر به غروب فنا فرورفته، آفتاب دولت محمّدی طالع گردید، بختیار به اخبار یزدان‌پرستان، دانسته بود که پیغمبر آخر زمان ظهور می‌کند و دین او بر حق است، بی مناقشه مسلمان شد و اطاعت اوامر و نواهی نمود.1

در «تاریخ طبری» می‌خوانیم:

عامر بن ربیعه۲ گوید: از زید بن عمرو بن نفیل۳ شنیدم که مى‌گفت: من در انتظار پیمبرى از فرزندان اسماعیل و از اعقاب عبدالمطّلب هستم و بیم دارم به زمان او نرسم؛ امّا به او ایمان دارم و تصدیق او می‌کنم و به پیمبریش شهادت می‌دهم. اگر عمرت دراز بود و او را دیدى، سلام مرا به او برسان. اینک وصف او با تو بگویم تا بر تو مخفى نماند. گفتم: بگو.گفت: وى نه کوتاه است نه بلند، نه پر موى و نه کم موى و پیوسته در دیدهٔ او سرخى‌اى هست و خاتم نبوّت میان دو بازوى اوست و نامش احمد است و در این شهر متولّد می‌شود. آنگاه قومش او را بیرون کنند و دین وى را خوش ندارند تا به یثرب مهاجرت کند و کارش بالا گیرد. مبادا از او غفلت کنى که من به طلب دین ابراهیم همهٔ ولایت‌ها را بگشتم و از یهودان و نصارى و مجوس پرسیدم و همه گفتند: این دین پس از این خواهد بود و وصف وى را چنین آوردند و گفتند: جز او پیمبرى نمانده است.۴

پیشگویی ظهور حضرت محمّد(ص) پشت در پشت میان ایرانیان

سلطنت شاپور بن هرمز ملقّب به ذو الاکتاف

این سلطان اوّلین و آخرین پادشاهی است که در شکم مادر به سلطنت رسید و از بدو وجود تا موقع مرگ پادشاهی داشت…

چون به اطراف خبر رسید که «ایران» فاقد پادشاه است و اطرافیان هرمز به ادارهٔ امور ایالات می‌پردازند تا طفلی که در دست آنان است، به سنّ رشد رسیده، امور را در دست گیرد و قدرت سلطنت را اعمال کند، دشمنان در کشور طمع کرده، اعراب و رومیان و اتراک دست تعدّی به سرحدّات آن دراز کردند. اعراب که مملکتشان به «عراق» و «فارس» نزدیک‌تر بود، در آن زمان از شدّت فقر و گرسنگی، بیش از سایر ملل، محتاج به جلای وطن و تحصیل روزی به دم تیغ و نوک نیزه بودند. عدّه کثیری از بلاد «ایاد»۵ و ناحیهٔ «عبد القیس»۶ و «بحرین» و «هَجَر» و «کاظمه» و سایر نواحی به سرحدّات عراق و سواحل فارس هجوم آورده، اراضی و اغنام اهالی را گرفته بودند.

لشگرکشی شاپور به قصد تنبیه اعراب

چون شاپور به حدّ رشد رسید و لمعان و قدرت و ذکاء جوان را به وقار و تدبیر و رأی پیر توأم کرد و در سواری و استعمال انواع سلاح

به حدّ کمال رسید، بر آن شد که از سرکوبی نزدیک‌ترین دشمنان، یعنی اعراب که بر سرحدّات ملکش دست‌اندازی کرده‌اند، شروع به اقدام نماید…

شاپور بدواً بر قوم ایاد که بر سرحدّات «سواد»(جنوب عراق) دست‌اندازی کرده بودند، تاخته چنان قتل عامی از آنان کرد که به نیستی آنان انجرار یافت و کسانی جان به سلامت بردند که به خاک روم پناهنده شدند…

پس مسیر خود را تعقیب کرده، به هجر رسید که جمع کثیری از اعراب تمیم و بکر بن وایل و عبدالقیس در آنجا بودند و چنان قتل عامی از آنان کرد که خون، مانند سیل حاصل از باران جریان یافت…

بعداً اسلحهٔ قتّالهٔ خود را علیه سایر اعراب به کار برده، جمع کثیری از آنان را در خانه‌ها و پناگاه‌های خودشان قتل عام کرد و کتفین پنجاه هزار تن از آنان را نیز کند؛ به طوری که ذوالاکتاف به او لقب دادند…

قبل از اینکه شمشیرهای شاپور از خون اعراب سیراب و خودش از کشیدن انتقام تسکین یافته باشد، پیر زالی خوش‌بیان بر معبر او را صدا زد. شاپور به عادت سلاطین که هرکس آنان را صدا می‌کرد، برای اصغای (شنیدنِ) عرایضش می‌ایستادند، او هم برای خاطر این زن ایستاد. زال گفت: شاها! اگر منظورت انتقام بود که از حد گذراندی و اگر قصدت تمامی قبایل عرب است، بدان که این تلافی‌ای دارد که ممکن است چندی هم به تأخیر افتد. شاپور امر داد قتل عام را بس کنند.

گویند که گفتار این زن اشاره به ظهور محمّد مصطفی(ص) و انتقامی است که اعراب از «ایران» کشیدند؛ چه وعدهٔ ظهورش به قدری از ایّام پیشین پشت در پشت بر زبان‌ها جاری بود که معلوم نیست اوّلین پیشگویی در چه عهدی صورت گرفته است.

شاپور هم از ترس همین وقایع که شنیده بود در موقع ظهور محمّد، اعراب آزاد گشته ایران را به نام او تسخیر خواهند نمود، امر به خاتمهٔ قتل عام نمود.۷

احمد، پیامبر موعود تورات و انجیل

بشارت عیسی(ع) در قرآن

در بسیاری از آیات «تورات» و اناجیل موجود، با وجود تحریف فراوان، نشانه‌هایی از این بشارت یافت می‌شود که می‌تواند دلیلی برای اثبات نبوّت و خاتمیت پیامبر اسلام(ص) برای یهودیان و مسیحیان معتقد باشد.

در «قرآن کریم»، از زبان حضرت عیسی(ع) چنین نقل شده است که آن حضرت پیروان خود را به آمدن پیامبری پس از خود به نام احمد، بشارت داده است:

«وَ إِذْ قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یَا بَنِي إِسْرَائِیلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُم مُّصَدِّقا لِمَا بَیْنَ یَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشِّرا بِرَسُولٍ یَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءهُم بِالْبَیِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِینٌ؛۸

و [یاد کن] هنگامی را که عیسی پسر مریم گفت: ای بنی‌اسرائیل! به یقین من فرستادهٔ خدا به سوی شمایم. تورات را که پیش از من بوده، تصدیق می‌کنم و به پیامبری که بعد از من می‌آید و نامش احمد است، مژده می‌دهم. پس هنگامی که [احمد] دلایل روشن برای آنان آورد، گفتند: این جادویی است آشکار!»

هر پژوهشگری که قرآن را کتابی آسمانی بداند و به وحی بودن آن ایمان داشته باشد، با ملاحظهٔ این آیه یقین خواهد کرد که نبوّت پیامبر اکرم(ص) از جمله اخباری است که از زبان حضرت عیسی(ع) نقل شده است.

آنچه لازم به ذکر است، این است که چون پیامبران پیشین به زبان خودشان سخن می‌گفته‌اند، بنابراین بشارت‌های آنان دربارهٔ حضرت محمّد(ص)، به زبان دیگری غیر از زبان عربی بوده است؛ ولی به هر حال، قرآن کریم خبر می‌دهد نامی که حضرت عیسی(ع) با تصدیق گزارش تورات به آن خبر داده است، احمد بوده است.

احمد از صیغهٔ افعل، مبالغه در صفت حمد، اسمی اسلامی است که در زمان جاهلیت و حتّی در دوران پیامبر اکرم، برای کسی جز ایشان به کار نرفته و آن حضرت نخستین کسی است که این نام بر او نهاده شد.۹ برخی کارشناسان حوزهٔ بلغت و فهم معانی، مورد بشارت بودن نام احمد (افعل تفصیل از واژهٔ حمد) از قول عیسی(ع) را دلیل و گواهی در برتر بودن پیامبر از همهٔ انبیاء پیشین می‌دانند.۱۰ برخی نیز گفته‌اند پیامبر(ص) دارای نام عام (محمّد) و نام خاصّ (احمد) بوده و عیسی(ع) با این بشارت، از پیامبر(ص) با نام خاصّ او یاد کرده است.

بر اساس برخی از آیات دیگر، یهودیان یا مسیحیان پیش از پیامبر(ص)از آمدن او آگاهی داشته، حتّی برخی از آنان اوصاف و ویژگی های جسمی آن حضرت را نیز به صورت دقیق می‌دانستند و این اخبار را از تورات و «انجیل» به دست آورده بودند:

«الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ... ؛۱۱

همان کسانی که از این رسول و پیامبر ناخوانده‌درس که او را نزد خود [با همهٔ نشانه‌ها و اوصافش] در تورات وانجیل نگاشته می‌یابند، پیروی می‌کنند؛ پیامبری که آنان را به کارهای شایسته فرمان می‌دهد و از اعمال زشت بازمی‌دارد و پاکیزه‌ها را بر آنان حلال می‌نماید و ناپاک‌ها را بر آنان حرام می‌کند و بارهای تکالیف سنگین و زنجیره‌ها [یِ جهل، بی خبری و بدعت را] که بر دوش عقل وجان آنان است، برمی دارد... .»

و نیز در آیهٔ دیگری ضمن اشاره به آگاهی کامل یهود و مسیحیان از آن حضرت، آمده است:

«الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمْ... ؛۱۲

کسانی که به آنان کتاب آسمانی دادیم، همان‌گونه که پسرانشان را می‌شناسند [بر اساس اوصافی که در کتاب‌هایشان بیان شده] پیامبر را می‌شناسند؛ فقط کسانی که سرمایهٔ وجودشان را تباه کردند، ایمان نمی‌آورند.»

در مناظرات علمی امام رضا(ع) با رهبران دینی ادیان دیگر نیز وجود بشارت و نام پیامبر اکرم(ص) در تورات و انجیل، تأیید شده است. محدّث بزرگ شیخ صدوق در نقل مناظرهٔ امام رضا(ع) با رأس الجالوت - رهبر بزرگ مسیحیان - در مجلس مأمون همین

استدلال را از امام رضا(ع) نقل کرده است که:

«در تورات آمده نوری از کوه «طور سیناء» جلوه‌گر می‌شود و نیز از کوه «ساعیر» نوری ظاهر می‌شود و مردم را به نورانیت خود جلوه‌گر می‌سازد و از کوه «فاران» هم نوری هویدا می‌گردد و روشنگر حقایق الهی می‌باشد.» رأس الجالوت گفت: با کلمات مزبور آشنایی دارم؛ ولی از تفسیر آنها بی خبرم. امام رضا(ع) فرمودند: «من تفسیر آنها را برای تو توضیح می‌دهم؛ نوری که از طور سیناء درخشید، همانا وحی است که خدای متعال در طور سیناء برای موسی(ع) فرستاد و نوری که از کوه ساعیر درخشید و مردم را منوّر ساخت، کوهی است که از آنجا به عیسی بن مریم وحی شد و کوه فاران که حقایق را بر ما آشکار فرمود، کوهی است از کوه‌های «مکّه» که یک روز راه تا مکّه فاصله دارد و محمّد در آنجا ظهور کرد.»۱۳

بشارت به حضرت محمّد(ع) در کتب مقدّس

پس از اشاره به بشارت حضرت عیسی(ع)در قرآن کریم، به بررسی آیاتی که برخی از پژوهشگران کتاب‌های مقدّس، آنها را به نبوّت پیامبر اکرم(ص) تفسیر کرده‌اند، اشاره می‌کنیم:

بشارت‌های عهد قدیم به ظهور پیامبر اسلام(ص)

در «سفر تثنیه عهد عتیق» چنین آمده است:

و خداوند به من گفت: آنچه گفتند، نیکو گفتند. نبی را برای ایشان از میان برادران ایشان مثل تو مبعوث خواهم کرد و کلام خود را به دهانش خواهم گذاشت و هر آنچه با او امر فرمایم، به ایشان خواهد گفت.۱۴

اگرچه برخی از یهودیان این پیامبر موعود را یوشع بن نون و برخی از مسیحیان، او را حضرت عیسی(ع) دانسته‌اند، ولی به پنج دلیل به نظر می‌رسد مراد از این بشارت بعثت پیامبر اکرم(ص) باشد:

۱. یهودیان معاصر حضرت عیسی(ع) با اینکه عیسی آمده بود، منتظر ظهور پیامبر دیگری نیز بودند. بنابراین آن‌چنان که برخی از مسیحیان ادّعا کرده‌اند، پیامبر مورد اشاره در این آیه نمی‌تواند حضرت عیسی(ع) باشد؛ زیرا اولاً خود عیسی(ع) در هیچ جا ادّعا نکرده است که مورد بشارت پیامبران پیشین، به ویژه حضرت موسی(ع) بوده است؛ ثانیاً این ادّعا در انجیل نیامده است. علاوه بر اینکه حواریون و بزرگان مسیحی، همانند پولس هم در اثبات حقّانیت عیسی(ع) به ویژه زمانی که مسیحیت با عناد یهودیان روبه رو شد، به چنین بشارتی استناد نکردند.

۲. در این آیه پیامبر موعود، همانند موسی(ع) دانسته شده است، «... از میان برادران ایشان مثل تو...»؛ در حالی که نه عیسی(ع) و نه یوشع، هیچیک همانند موسی(ع) نیستند؛ زیرا یوشع از بنی‌اسرائیل بود و این امکان ندارد با وجود موسی(ع) و شریعت پایدار او، از میان بنی‌اسرائیل پیامبری همانند موسی(ع) مبعوث شود. علاوه بر آن، در اینجا اشاره شده است که پیامبری را مبعوث خواهم کرد؛ در حالی که یوشع در آن زمان حاضر بوده است. همچنین حضرت عیسی(ع) نیز همانند موسی(ع) نیست؛ زیرا اوّلاً مسیحیان بر این باورند که عیسی(ع) خداست؛ ولی هیچیک از یهودیان به خدا بودن موسی(ع) باور ندارند؛ ثانیاً در نظر مسیحیان، عیسی قربانی گناهان مردم شده است؛ در حالی که دربارهٔ حضرت موسی(ع) چنین باوری وجود ندارد.

۳. عنوان برادر موسی(ع) بودن برای یوشع و عیسی(ع) معنا ندارد؛ در حالی که پیامبر اسلام(ص) چون از فرزندان اسماعیل(ع) و بنی‌اسرائیل از فرزندان اسحاق هستند، برادری آنها معنادار خواهد بود.

پیامبری از میان عرب در عهد عتیق

یکی دیگر از مواردی که می‌توان به عنوان بشارت‌های عهد عتیق به نبوّت پیامبر اسلام(ص) به شمار آورد، بخشی از سفر تثنیه است که یهود را به دلیل اینکه خداوند را خشمناک کرده‌اند، به فرستادن قومی غیر از خودشان تهدید می‌کند:

«ایشان مرا به آنچه خدا نیست، به غیرت آوردند و با اباطیل خود، مرا خشمناک گردانیدند و من ایشان را به آنچه قوم نیست به غیرت خواهم آورد.»۱۵

در تفسیر و تبیین مراد از این قوم گفته شده آنان همان قوم عرب هستند که نبوت از نژاد آنان بوده و پیامبر آخرالزّمان از میان آنان خواهد بود.۱۶

از جمله شواهد این تفسیر، ادامهٔ همان سفر عهد عتیق است که می‌گوید: و به گروه نادان، ایشان را خشمناک خواهم ساخت. گفته شده مراد از این گروه نادان عرب‌های پیش از بعثت هستند که در غایت جهل و ضلالت بودند و هیچ نشانه‌ای از علوم عقلی و شرعی در میان آنان نبود.۱۷ همچنین بنی‌اسرائیل چون نسل این

قوم را از اسماعیل(ع) - که مادرش، هاجر، کنیز ساره بود - به شمار می‌آوردند، آنها را قوم نادان تلقّی می‌کردند.

البتّه برخی با تفسیر این قوم نادان به یونانیان، تلاش کرده‌اند که این بشارت را به مبعوث شدن پیامبرانی در آن دیار، مربوط بدانند؛ در حالی که یونانیان چندین قرن پیش از میلاد مسیح(ع) دارای علم وحکمت و تمدّن بوده و حکمای مشهوری همانند سقراط، افلاطون و ارسطو در میان آنان بودند.

نزول از کوه پاران (فاران)، بشارت دیگر در عهد عتیق

در آیهٔ دیگری، به فرستاده شدن شریعت بر حضرت موسی(ع) و نزول تورات در کوه سیناء، نازل شدن انجیل در سعیر و نزول قرآن در کوه پاران، اشاره شده است؛ آنجا که می‌گوید:

و این است برکتی که موسی، مرد خدا، قبل از وفاتش به بنی‌اسرائیل برکت داده، گفت: یهوه از سیناء آمد و از سعیر بر ایشان طلوع نمود و از جبل فاران درخشان گردید.۱۸

با توجّه به آن بخش از عهد عتیق که گزارش می‌دهد اسماعیل(ع) در منطقهٔ پاران ساکن شد: و خدا با آن پسر می‌بود و او نمو کرده ساکن صحرا شد و در تیراندازی بزرگ گردید و در صحرای فاران ساکن شد و مادرش زنی از زمین مصر برایش گرفت1۹ و شکّی نیست که آن حضرت در مکّه ساکن شد، بنابراین کوه فاران همان کوهی است که غار حرا در آن قرار داشته و قرآن در آن کوه بر پیامبر اسلام(ص) نازل شده است.

خبر داوود نبی(ع)

در گزارش عهد عتیق از سروده‌های داوود(ع) که به نام «مزامیر داوود» شناخته می‌شود، گزارشی در قالب اوصاف شخصی ذکر شده است که در ادامه خواهد آمد. اگرچه مسیحیان تلاش می‌کنند با دلایلی، این اوصاف را دربارهٔ حضرت عیسی(ع) تفسیر نمایند، ولی بررسی این اوصاف و مقایسهٔ آنها با آنچه در توصیف حضرت رسول اکرم(ص) ذکر شده، نشان‌دهندهٔ هماهنگی زیادی میان آنهاست. بی شک، این سازگاری، هر پژوهشگری را به این نتیجه می‌رساند که گویا حضرت داوود(ع)، خبر از آمدن آخرین پیامبر را داده است. گزارش عهد عتیق این چنین است:

دل من به کلام نیکو می‌جوشد. انشاء خود را دربارهٔ پادشاه می‌گویم. زبان من قلم کاتب ماهر است. تو جمیل‌تر هستی از بنی‌آدم و نعمت بر لب‌های تو ریخته شده است. بنابراین خدا تو را مبارک ساخته است تا ابدالآباد. ای جبّار! شمشیر خود را بر ران خود ببند؛ یعنی جلال کبریایی خویش را و به کبریایی خود سوار شده، غالب شو به جهت راستی و حلم و عدالت و دست راستت چیزهای ترسناک را به تو خواهد آموخت. به تیرهای تیز تو امّت‌ها زیر تو می‌آیند.۲۰

همان گونه که از این گزارش به دست می‌آید، اوصافی مانند نیکوترین افراد بودن، مبارک بودن تا ابدالآباد، با حق و صدق و عدالت بودن، اهل شمشیر و جهاد بودن، اهل عدالت بودن و مورد ستایش اقوام بودن تا ابدالآباد، از جمله اوصافی هستند که - دست کم - برخی از آنها، مانند پایدار بودن تا ابد، با نبوّت و رسالت حضرت عیسی(ع) و هیچ پیامبر دیگری سازگاری ندارد؛ به ویژه که خود مسیحیان مدّعی‌اند در شریعت عیسوی، شمشیر و جهاد هیچ جایگاهی ندارد و آنها او را پیامبر صلح می‌خوانند. بنابراین نمی‌توانند دچار تناقض‌گویی شده و او را اهل شمشیر نیز بدانند.

بشارت به مکّه در کتاب اشعیای نبی

در یکی از بشارت‌های کتاب «اشعیای نبی» به شهر مکّه چنین آمده است:

ای عاقرهٔ نزاییده، بسرا! ای که درد زه نکشیده‌ای، به آواز بلند، ترنّم نما و فریاد برآور! زیرا خداوند می‌گوید: پسران زن بی کس از پسران زن منکوحه زیاده‌اند. مکان خیمهٔ خود را وسیع گردان و پرده‌های مسکن‌های تو پهن بشود، دریغ مدار و طناب‌های خود را دراز کرده، میخ‌هایت را محکم بساز؛ زیرا که به طرف راست و چپ منتشر خواهی شد و ذرّیهٔ تو امّت‌ها را تصرّف خواهند نمود و شهرهای ویران را مسکون خواهند ساخت...۲۱

شکّی نیست که مراد از این شهر، مکّه است؛ زیرا پسران زن بی کس، فرزندان اسماعیل(ع) هستند که با کوچ او و مادرش، هاجر به مکّه، در آنجا ساکن شدند و با توجّه به اینکه پس از حضرت اسماعیل(ع)، هیچیک از فرزندان او به جز پیامبر گرامی اسلام(ص) به نبوّت مبعوث نشدند. بنابراین مراد از این خبر، نوید و بشارت به بعثت آن حضرت خواهد بود.

ب. بشارت‌های عهد جدید به ظهور پیامبر اسلام(ص)

فارقلیط، پیامبر موعود در انجیل

در «انجیل یوحنّا» در سه مورد از شخصی به نام فارقلیط، بارقلیط یا پراکلیتوس نام برده شده است که برخی از اناجیل در ترجمه‌های فارسی، آن را به «تسلّی‌دهنده» ترجمه کرده‌اند. عبارت سریانی این عبارت به این صورت است: اِین اِیمَن داتی پارقلیط هود اَنَا شادورون لسلخون... اناجیل ترجمه شده به زبان فارسی این عبارات را به این صورت آورده‌اند:

من از پدر سؤال می‌کنم و تسلّی‌دهندهٔ دیگر به شما عطا خواهد کرد تا همیشه با شما بماند... .۲۲

در جای دیگری در همین انجیل آمده است:

لیکن تسلّی‌دهنده که پدر، او را به اسم من می‌فرستد، او همه چیز را به شما تعلیم خواهد داد و آنچه به شما گفتم، به یاد شما خواهد آورد.۲۳

همچنین در باب بیست و ششم همین انجیل آمده است:

لیکن چون تسلّی‌دهنده که او را از جانب پدر نزد شما می‌فرستم آید، یعنی روح راستی که از پدر صادر می‌گردد، او بر من شهادت خواهد داد و شما نیز شهادت خواهید داد؛ زیرا که از ابتدا با من بوده‌اید.۲۴

در باب شانزدهم همین انجیل، آمدن فارقلیط به رفتن عیسی(ع) موکول شده

است؛ به گونه‌ای که بدون رفتن او، آمدن جانشینش ممکن نخواهد بود:

و من به شما راست می‌گویم که رفتن من برای شما مفید است؛ زیرا اگر نروم، تسلّی‌دهنده نزد شما نخواهد آمد؛ امّا اگر بروم، او را نزد شما می‌فرستم و چون او آید، جهان را بر گناه و عدالت و داوری ملزم خواهد نمود.۲۵

اگرچه مترجمان و مفسّران مسیحی کتاب مقدّس، هرجا کلمهٔ فارقلیط یا بارقلیط را یافته‌اند، آن را به «روح القدس» تفسیر کرده‌اند تا این آیات نشانه ای برای بعثت پیامبر دیگری پس از حضرت عیسی(ع) نباشد و آخرین فرستادهٔ خدا، فقط حضرت عیسی(ع) به شمار آید؛ امّا نشانه‌هایی وجود دارد که نه تنها این تفسیر را تأیید نمی‌کنند، بلکه بر خلاف این نظریه، نشان‌دهندهٔ آمدن پیامبر دیگری هستند که پس از عیسای نبی(ع) خواهد آمد:

الف. رویهٔ مسیحیان پیش از اسلام

بررسی دیدگاه های مفسّران پیش از اسلام و ادّعاهای برخی از علمای آنان، نشان‌دهندهٔ این نکته است که آنان پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) بر این نظریه اتّفاق داشته‌اند که فارقلیط، پیامبر موعود پس از حضرت عیسی(ع) است. مهم‌ترین شاهد بر این ادّعا، گزارش‌های تاریخی است که نشان می‌دهد پس از حضرت عیسی(ع) و پیش از آنکه پیامبر اسلام(ص) به نبوّت برسند، افرادی ادّعا کرده‌اند که همان پیامبر موعودی هستند که عیسی(ع) آمدن او را بشارت داده است. در اینجا به دو گزارش تاریخی بسنده می‌کنیم:

1. در یکی از شخصی به نام منتَنس مسیحی که عالمی اهل ریاضت بوده، به عنوان کسی که در آسیای صغیر ادّعای پیامبری کرده است، نام می‌برد؛۲۶ به ویژه اینکه این مسیحی دقیقاً این ادّعا را مطرح کرده که او همان فارقلیط موعود است که مسیح(ع) از وی یاد کرده است؛

2. در دیگری درحدود سال ۱۵۶م.، شخصی به نام مونتانوس در «می زیا» ظهور کرد که به مخالفت با کلیسا برخاست. او دنیاپرستی روزافزون مسیحیان و خودکامی اسقف‌ها را تقبیح کرد. وی مژده می‌داد که ملکوت آسمان نزدیک است. مردم زیادی در اطراف او جمع شدند و او را فارقلیط نامیدند.۲۷

به هرحال، شواهد تاریخی فراوانی در ردّ تعبیر پارقلیطا به روح القدس وجود دارد.۲۸ علاوه بر اینکه در بین اناجیل اربعه، انجیل یوحنّا مورد احترام و وثوق اصحاب کلیسا می‌باشد، ویژگی‌های شخصی را بیان می‌کند که نشانه‌هایی از ابدیت و جهان‌شمولی آئین و تعالیم او در آینده، به روشنی به چشم می‌خورد؛ شخصی که با لفظ پارقلیطا در آنجا از آن یاد می‌شود، شواهد متعدّدی وجود دارد که ویژگی‌های آن با ویژگی‌های احمد موجود در آیات ۶ «سورهٔ صف»، مطابقت دارد. مضاف بر اینکه در صورت قبول حجّیت «انجیل برنابا» از سوی مسیحیت، این کتاب مشتمل بر اشارات بسیار صریح دربارهٔ پیامبر اکرم(ص) می‌باشد. شاید همین نکته موجب شده است که مسیحیان این انجیل را به کلّی انکار نمایند و از این‌رو به اعتقاد دانشمندان مسلمان، ترویج انجیل برنابا، در سال ۴۹۲م. توسط پاپ جلاسیوس اوّل منع گردید.۲۹

ب. اعتراف نجاشی

هنگامی که پیامبر اکرم(ص) به رسالت مبعوث شدند و درصدد گسترش اسلام برآمدند، به مناطق اطراف جزیرة العرب، نامه‌هایی ارسال کردند و از حاکمان و سلاطین آن جوامع برای پذیرش اسلام دعوت به عمل آوردند. یکی از این افراد، پادشاه مسیحی «حبشه» بود. هنگامی که نجاشی نامهٔ پیامبر(ص) را دریافت کرد، گفت: به خدا! گواهی می‌دهم که این همان پیامبر موعودی است که اهل کتاب در انتظارش بودند. به همین دلیل، در پاسخ نامهٔ پیامبر(ص) نوشت:

گواهی می‌دهم تو پیامبر خدا هستی. نام تو را در انجیلی که نزد ماست، می‌یابیم و تو همان کسی هستی که عیسی بن مریم(ع) تو را به ما بشارت داد و من مردم «روم» را دعوت می‌کنم که به تو ایمان بیاورند؛ ولی آنان از این کار سرپیچی می‌کنند؛ ولی اگر آنان از من پیروی می‌کردند، برای آنان بهتر بود و من هر آینه بسیار علاقه‌مند بودم که در نزد شما بودم، به شما خدمتگزاری می‌کردم و پاهای شما را می‌شستم.۳۰

ج. اظهار ناراحتی قیصر روم

یکی دیگر از کسانی که پیامبر اکرم(ص) از او دعوت کردند اسلام را بپذیرد، قیصر روم بود. همین که نامهٔ پیامبر(ص) به دست او رسید، گفت:

می‌دانستم که پس از عیسی(ع) پیامبری خواهد آمد؛ ولی هرگز گمان نمی‌بردم که این شخص از میان عرب‌ها برخیزد؛ بلکه گمان من این بود که او یکی از اهالی شامات خواهد بود.۳۱

د. معنای تحت اللّفظی فارقلیط

متأسّفانه اگرچه در ترجمه‌های کتاب‌های مقدّس همه‌جا فارقلیط را به معنای تسلّی‌دهنده یا گاهی بشارت‌دهنده ترجمه کرده‌اند، ولی بررسی لغتنامه‌های سریانی نشان می‌دهد این کلمه از واژهٔ یونانی پریکلیطوس گرفته شده که به معنای «بسیار ستوده» و «بینهایت نامدار» است. شکّی نیست ترجمهٔ این واژه به احمد و محمّد، سازگارتر از ترجمهٔ آن به تسلّی‌دهنده است. البتّه در ترجمه‌های اناجیل پس از اسلام، به جای استفاده از واژهٔ یونانی پرکلیتوس که به معنای ستوده‌تر است، از واژهٔ پاراکلیتوس استفاده شده که به معنای تسلّی‌دهنده است.

ه‍ . عبارت‌های عهد جدید

بررسی برخی از عبارت هایی که در خود انجیل یوحنا آمده است، نشان می‌دهد، ادعای مسیحیان در ترجمه فارقلیط به روح القدس صحیح نمی باشد؛ زیرا در بخشی از این انجیل آمده است:

و من به شما می‌گویم که رفتن من برای شما مفید است؛ زیرا اگر نروم، تسلّی‌دهنده نزد شما نخواهد آمد؛ امّا اگر بروم، او را نزد شما می‌فرستم.۳۲

شکی نیست مراد از رفتن در این عبارت، مرگ حضرت عیسی(ع) [و به عبارت بهتر و دقیق‌تر، عروج آن حضرت] است؛ وگرنه معنا ندارد آمدن شخص بعدی، به غیاب موقّتی او مشروط شود. اگر مرادْ مرگ باشد، دیگر تفسیر تسلّی‌دهنده به روح القدس به عنوان

رابط میان پدر و پسر و همزمانی او با حضرت عیسی(ع)، بی معنا خواهد بود؛ زیرا از نظر آنان این سه خدا به صورت همزمان با هم بوده‌اند. بنابراین بشارت به آمدن کسی پس از عیسی(ع) باید بشارت به آمدن کسی باشد که پس از مرگ او خواهد آمد. علاوه بر آن، در این بشارت‌ها برای فارقلیط اوصافی مانند رئیس جهان، ادامه داشتن ریاست او تا انقراض جهان، شهادت دادن او به پیامبر مسیح و تکمیل‌کنندهٔ آئین مسیح، ذکر شده است که هیچیک از آنها با کسی که مسیحیان او را روح القدس می‌خوانند، سازگاری ندارد.

در نسخه‌های ترجمه شده‌ فارسی و عربی که از روی نسخهٔ عبری ترجمه شده، از واژهٔ پارقلیط استفاده کرده‌اند که به معنای تسلّی‌دهنده است؛ در حالی که اناجیلی که از روی نسخهٔ یونانی سال ۱۶۲۴م. ترجمه شده، از واژهٔ پرقلیط استفاده کرده‌اند که به معنای پسندیده و احمد است. از اینجا روشن می‌شود که کشیشان روحانی برای تغییر بشارت حضرت عیسی(ع)، در واژهٔ یونانی پرکلیتوس تصرّف کرده و آن را به پاراکلیتوس تغییر دادند.۳۳