عبرت تاریخ

سردبیر

دانسته و ندانسته عموم مردم تاریخ را مجموعهٔ از سرگذشت‌ها، ماجراهای رفته، داستان‌هایی از گذشته و گذشتگان می‌دانند. گزارشی از گذشته که چندان قابل اعتنا و مؤثّر در روز و روزگاری که آدمی در آن به سر می‌برد، نیست. در این میانه، اندک مردانی اهل خرد، همچون مولا علی(ع) قابل اشاره‌اند که مطالعه و غور در تاریخ را نه به عنوان وسیله‌ای برای سرگرمی، بلکه عاملی برای عبرت‌گیری و کسب و درک خرد و خردمندی می‌شناسند. آنجا که می‌فرمایند:

«چه بسیار است عبرت‌ها و چه اندک است عبرت‌گیرندگان!»1

بی‌گمان این عبرت‌گیری و سیر در خردورزی و کسب کمالات اهل حکمت، از مسیر تماشای صورت حیات و گذار از لایه‌های سطحی زندگی دیروزیان و امروزیان حاصل نمی‌آید.

تفکّر و غور در آثار، شناسایی حق و باطل، عمل به دانش‌ها و دانستنی‌ها، در گذر روزان و شبان، میوهٔ خشگوار خردمندی و عبرت‌گیری را در دامان طالبانش می‌افشاند؛ چنانچه حضرت مولا امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«من هر چند به اندازهٔ پیشینیان عمر نکرده‌ام، ولی در کردار آنها نظر افکندم و در اخبارشان اندیشیدم... تا همچون یکی از آنها شدم.»2

«هر کس عبرت گیرد، بینا شود و هر که بینا شود، فهم کند و هر که فهم کند، عالم شود.»3

تاریخ؛ صحنهٔ نمایش سنّت‌ها

بسیار گفته‌اند و بسیار شنیده‌ایم که: تاریخ تکرار می‌شود! و بسیاری دیگر، در تماشای صورت‌های تاریخی، حکم به رد و نقض این کلام داده و منکر این تکرار شده‌اند.

از وجهی درست فرموده‌اند: صورت‌های تاریخی مناسبات و معاملات فرهنگی و تمدّنی اقوام و ملل، تکرار نمی‌شود؛ چنان‌که بشر به اعصار پیشین و زیست در صورت‌های زندگی پیشینیان باز نمی‌گردد و درشکه و ارّابه و اسب و استر را مرکب‌سواری در طیّ طریق، نمی‌گزیند؛ اما از صورت‌های خلقی که بگذریم، در غور باطنی و نظر به صفات و سجایای خُلقی درمی‌یابیم که فرزندان آدمی، چه آن زمان که بر اشتر و اسب سوار می‌شدند و چه این زمان سوار بر اتومبیل و طیّاره، خوی و خصلت‌هایی برخاسته از عالم نفس و روح از خود بارز می‌سازند؛ دیدنی و شنیدنی و تکرار شدنی و معیارها و موازینی نیرو گرفته از مافی الضّمیر و فطرت را دستور حیات و بود و نبود خود می‌سازند که تمامی صورت‌های تاریخی را درنوردیده و هر زمان هر مکان، مجال ظهور و پیدایی و تکراری می‌یابند.

از نگاه آن ولیّ الله، مولا امیرالمؤمنین(ع)، بسیاری از حوادث تاریخی گذشته بر نسل‌های قبلی، واجد شباهت‌های ساختاری و ریشه‌های باطنی و نفسانی مشترکند و اگرچه صورت‌های مادّی، مجال تکرار نمی‌یابند، بلکه علَت‌هایی یکسان، مانند ستمگری، ظلم، جوانمردی و دینداری، هماره موجب نتایج و حوادثی مشابهند و از اینجا موضوع عبرت‌گیری، مجال پیدایی می‌یابد.

امیرالمومنین علی(ع) به نحوی امور این جهان را بستهٔ «سنّت‌های تاریخی» ثابت و لاجرم تکرار شدنی اعلام می‌فرمایند. اشارات حضرت به سرنوشت مستکبرانی، همچون فرعون‌ها و عمالقه در اثر ستمکاری و ظلم و ذلّت و زبونی بنی‌اسرائیل در اثر پراکندگی و اختلاف، ناظر بر مصادیقی از سنّت‌های ثابت و جاری در لایه لایهٔ حیات مادّی و فرهنگی است. ایشان در خطبهٔ ۱۸۲ می‌فرمایند:

«كجايند عمالقه و زادگان عمالقه؟ كجايند فرعونان و فرعون‌زادگان؟»4

اقوامی که از تبعات ناگزیر طغیان و ثروت‌اندوزی، در امان نماندند

جریان سنّت‌های ثابت تاریخی، با ردّ نگاهی که تاریخ را در بستر موجبیت و جبر تاریخی معنی می‌کند، فرزندان آدمی را مختار و واجد نقشی ارادی، امّا

بستهٔ سنّت‌های ثابت می‌شناسد. هم آنان که با اختیار و انتخاب خود، باعث و عامل تحقّق و ظهور سنّت‌ها در گسترهٔ حیات فردی و اجتماعی می‌شوند. بی راه نیست که می‌فرمایند: «چه بسیارند عبرت‌ها و چه اندکند عبرت گیرندگان!»

از اینجا پرده‌ای از پرده‌های افتاده بر حکمت ارسال انبیاء و انزال کتب آسمانی کنار رفته و امام(ع) می‌فرمایند

«و اوست که مخلوقاتش را در دنیا ساکن کرد و پیامبرانش را به سوی جن و انس فرستاد تا پرده از چهرهٔ دنیا برایشان بردارند آنان را از زیان‌های آن بترسانند. کجایند عمالقه و پسران عمالقه؟ کجایند فرعون‌ها و پسران فرعون‌ها؟»5

به عبارتی حضرت می‌خواهند بفرمایند: بنگرید ای مردم! همهٔ آنچه را که بر سر عمالقه و فرعون‌ها آمد! عبرت گیرید و بر جاده‌ای سیر و سفر نکنید که سرانجامش سرانجامی باشد که عمالقه و فرعونیان به تجربه نشستند.

هدف بعثت انبیاء عظام الهی

قرآن کریم خود را ذکر «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ.... ؛ همانا ما خود این پندنامه قرآن را فرو فرستادیم.»6 و در همان حال، «ذاکر» و پیامبران را نیز ذاکران و متذکّران معرّفی می‌کند. ذکر را یاد و ذاکر را یادآوری کننده معنی کرده‌اند. آن زمان که فرزند آدمی در ابتلا به غفلت و نسیان، از صراط مستقیم و قیّم بیرون افتاده، ره به بیراهه می‌سپارد، ذاکر او را متذکّر موقعیت و عواقب سیر و سفر در آن موقعیت می‌سازد تا نوعی آگاهی و دانش، از پیش در خانهٔ جان آدمی نهفته نباشد، ذکر و ذاکر همهٔ معنی و مفهوم خویش را از دست می‌دهد.

«دانش فطری» ره‌توشه‌ای است که خالق عالم و آدم در کوله‌بار جان آدمی ذخیره و آنگاه وی را بر جادهٔ دنیا ساری ساخته تا در طیّ طریق، به سرمنزل مقصود برسد.

فراز و نشیب زیست دنیایی، خلجان و هیجان نفس انسانی و دسیسه و اغوای شیطانی، پرده‌ها و حجاب‌ها بر صفحهٔ جان افکنده و مانع از ظهور و پیدایی نور دانش فطری می‌شود. از این‌رو ذاکران، یعنی معلّمان ربّانی و روحانی، قرآن و پیامبر(ص) همهٔ سعی خویش را معطوف متذکّر شدن فرزندان آدمی می‌کنند.

امام علی(ع) اهداف اصلی بعثت نبیّ مکرّم اسلام(ص) را در موارد و سرفصل‌های زیر تبیین نموده‌اند:

۱. دعوت به یکتاپرستی و نفی شرک، خارج کردن انسان از پرستش بت‌ها و اصنام؛

۲. وفای به عهد الهی و هدایت جن و انس در صراط مستقیم؛

۳. تکمیل نبوّت و ارائهٔ دین کامل واسپس ارسال هزاران نبی و انزال کتب آسمانی؛

۴. رهانیدن انسان از جهالت و گمراهی و نجات از ورطهٔ هلاک و نیستی.

شاید جملهٔ این اهداف چهارگانه را بتوان در یک کلمه، یعنی «هدایت» خلاصه کرد؛ چنان‌که در اوّلین آیات از «سورهٔ بقره» وارد شده است: «ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ» این کتاب هدایت است و لاجرم پیامبر نیز رسول هدایت است و مهم‌ترین امر در سیر و سفر ملکی آدمی، تجربهٔ هدایت و طلب هدایت بر شاهراه مستقیم است: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ»، عبارتی که در همهٔ شبانه‌روز و در نمازهای پنجگانه به تعداد هفده مرتبه از زبان قلب آدمی صادر و مطالبه می‌شود.

«و خدای سبحان از فرزندان او [آدم(ع)] پیامبرانی برگزید. خداوند پیمان وحی را از پیامبران گرفت تا امانت رسالت را به مردم برسانند. آنگاه که در عصر جاهلیت‌ها بیشتر مردم پیمان خدا را نادیده انگاشتند و حقّ پروردگارشان را نشناختند و برابر او به خدایان دروغینی روی آوردند و شیطان مردم را از معرفت خدا بازداشت و از پرستش او جدا کرد. خداوند پیامبر خود را مبعوث فرمود و هرچندگاه، متناسب با خواسته‌های انسان‌ها رسولان خود را پی در پی اعزام کرد تا وفاداری به پیمان فطرت را از آنان باز جویند و نعمت‌های فراموش شده را به یاد آورند و با ابلاغ احکام الهی حجّت خدا را بر آنها تمام نمایند وتوانمندی‌های پنهان شدهٔ عقل‌ها را آشکار سازند و نشانه‌های قدرت خدا را معرّفی کنند... پس خدای سبحان مردم را به وسیله محمّد(ص) از گمراهی نجات داد و هدایت کرد و از جهالت رهایی بخشید...»7

قرآن مجید خود را در مقام هادی و رهنمون به سوی هدایت معرّفی می‌کند:

«إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ؛8

همانا به حقیقت این قرآن به استوارترین راه هدایت می‌کند.»

هدایت واجد مراتبی متعدّد است؛ اعم از هدایت فطری که در خانهٔ جان به ودیعه گذارده شده، هدایت عقلی و هدایت قلبی:

«فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ...»9

پس کسی را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را برای [پذیرفتن] اسلام می‌گشاید.»

سیر و سفری معنوی و مستمر تحت ولایت و سرپرستی و اشارت صاحب ولایت، از مراتب و ساحت سیاه امّارگی نفس تا ساحت نور.

«اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُواْ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّوُرِ وَالَّذِینَ کَفَرُواْ أَوْلِیَآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ... ؛10

خداوند متعال ولی و سرپرست کسانیست که ایمان آورده‌اند آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور و روشنایی می‌برد ولی کسانی که کفر ورزیده‌اند مولا و سرپرستشان طاغوتند آنها را از روشنایی به سوی تاریکی‌ها به در می‌برند.»

مقصود و منظور اصلی دین و بعثت انبیاء و انزال کتب، هدایت به نور وجود و حقیقت نوری جاری در همهٔ ساحات ملکی و ملکوتی هستی است؛ توجّه و تقرّب و سرانجام توحید و یگانگی تا مقام «قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ». این مهم در سیر و سفر انسان در گسترهٔ عالم ملکی، تحت توجّه، ولایت و هدایت حضرت ولی الله رسول خدا(ص) و اوصیای معصومانش که صاحب و واجد ولایت کلّیه‌اند، اتّفاق می‌افتد. به عبارت دیگر حضرت قرآن ناطق (محمّد(ص) و آل محمّد؟عهم؟) در مقام ولیّ اللّهی، واجد شأن هادی و هدایت به نور و دستگیر جن و انسان تا عالی‌ترین مرتبهٔ هدایتند؛ امری که حضرت قرآن صامت، خود را در آن شأن معرّفی کرد و اعلام داشت.....

می‌توان با تأسّی و تمسّک به این آیت و توجّه به مقامات و شئون امام مبین اعلام داشت: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ» یا اعلام داشت: «إنّ هذا الرّسول يهدي للّتي هي أقوم». این معنا در «سورهٔ انبیاء»، آیت هفتاد و سوم وارد شده است:

«وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ... ؛

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که مردم را به فرمان ما هدایت می‌کردند و وصیّت می‌نمودند به انجام کارهای خیر.»

در مقابل، امامان ضلالت بندگان خود را به سوی ضلالت و آتش رهنمون می‌شوند.

مرحوم علّامه طباطبایی در توصیف شئون امام و هدایت معنوی ایشان بدین نکتهٔ لطیف اشارت دارد که امام علاوه بر ارشاد و هدایت ظاهری دارای مرتبه‌ای از ولایت باطنی و تکوینی است که با آن هدایت باطنی و معنوی، مردم را به اذن الهی بر عهده دارد و به واسطهٔ رسیدن به مرتبهٔ یقین، قرب الهی و نورانیت درونی، در قلوب انسان‌های شایسته تأثیر و تصرّف می‌نماید و آنها را به سوی مرتبهٔ کمال و غایت ایجاد جذب و هدایت می‌کند.

علّامه ذیل آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره که «آیهٔ ابتلاء» نامیده می‌شود، از این هدایت به هدایت به امر تعبیر می‌کند.11 از منظر ایشان امام کسی است که به دلیل مقام ولایت تکوینی که به اذن الهی داراست، زمام هدایت معنوی را به نحو ایثال به مطلوب دارا می‌باشد.12

آیهٔ ذیل بر هدایت معنوی پیامبر و تابعین ایشان دلالت دارد:

«قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ ۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ۖ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ؛13

بگو این است راه من که من و هر کسی پیروی‌ام کرد، با بینایی به سوی خدا دعوت می‌کنیم و منزّه است خدا و من از مشرکان نیستم.»

آنچه از پی می‌آید، ترسیم خطّ زمانی از بعثت رسول مکرّم اسلام(ص) تا سرآغاز عصر امامت مولا علی(ع) است؛ با پر رنگ ساختن بسیاری از فراز و فرودهای رفته، نقطه‌عطف‌های تجربه شده، مرادها و نامرادی‌های حاصل آمده در میان مناسبات مادّی و فرهنگی مسلمانان. آن زمان که با وفاداری، تمام گوش جان به کلام وحیانی پیامبر مکرّم اسلام(ص) سپردند و بسیاری از زیبایی‌ها، برکات و روشنی‌ها را به تجربه نشستند یا زمان‌هایی که با بدعهدی و گسست پیمان‌ها، خود و دیگر انسان‌هایی چون خود را بر مسند و مقام اولیاء و اوصیاء نشانده و لاجرم، نگون‌بختی و سیاهی را به عینه دیدار داشتند.

در سالروز بعثت پیامبر رحمت(ص) این شماره از «نشریهٔ موعود» را تقدیم نبیّ مکرّم، رسول الله(ص) و خاندان پاک‌نهاد و مطهّرشان ساخته‌ایم. اللّهم تقبّل منّا. والسّلام

سردبیر

پی‌نوشت‌ها