فرزند وعدهٔ الهی

نگاهی کوتاه به تاریخ زندگی حضرت اسماعیل(ع) از ولادت تا وفات

ميلاد اسماعیل(ع) و مهاجرت به حجاز

ابراهیم(ع) از ساره فرزنددار نمی‌شد، از این‌رو ساره، هاجر را به او فروخت تا شاید ابراهیم(ع) از او صاحب فرزند شود.1 مدّتی بعد که هاجر اسماعیل(ع) را به دنیا آورد،2 سبب ناراحتی ساره شد؛ چرا که خود فرزندی نداشت.3 پس از تولّد اسماعیل(ع) و ناراحتی ساره از فرزنددار شدن هاجر، خداوند به ابراهیم(ع) دستور داد تا اسماعیل(ع) و مادرش را از شام به سرزمین «مکّه» منتقل کند.4 ابراهیم(ع) آن دو را به مکّه که در آن روز، بیابانی خشک و بدون سکنه بود، منتقل کرد و در محلّی که بعدها خانهٔ خدا در آنجا بازسازی شد، در نزدیکی «چاه زمزم» فعلی گذاشت.5 نام هاجر در «قرآن» نیامده؛ امّا در «سورهٔ ابراهیم» به ماجرای نقل مکان او از «شام» به مکّه اشاره شده است.6

بر پایهٔ روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، زمانی که ابراهیم(ع)، هاجر و اسماعیل(ع) را در سرزمین مکّه گذاشت و برگشت، اسماعیل(ع) تشنه شد و هاجر برای یافتن آب، هفت بار فاصلهٔ میان دو کوه «صفا» و «مروه» را رفت و برگشت؛ ولی آب پیدا نکرد. پس از آن و هنگامی که نزدیک اسماعیل(ع) آمد، دید او از تشنگی پا بر زمین کشیده و آب از زیر پایش شروع به جوشیدن کرده است. این واقعه سبب وجوب سعی بین صفا و مروه به عنوان یکی از اعمال حج دانسته شده است.7

هاجر بنا به نقلی در نود سالگی وفات نمود.8 مطابق با حدیثی از امام صادق(ع)، اسماعیل(ع)، هاجر را در محلّ حجر اسماعیل(ع) دفن نمود و قبرش را مرتفع قرار داد و بر روی آن دیواری بنا نمود تا مردم روی آن راه نروند.9

بنا به برخی روایات، به احترام قبر وی است که مسلمانان هنگام طواف «کعبه»، دور حجر می‌گردند و نباید داخل آن شوند تا پا روی قبر هاجر نگذارند.10

رشد اسماعیل(ع) و تعامل با قبیلهٔ جُرهُم

پس از جوشش چشمهٔ زمزم به امر الهی، قبیلهٔ جرهم که اطراف مکّه ساکن بودند، اجازه گرفتند در کنار هاجر و اسماعیل(ع) سکونت کنند. اسماعیل(ع) در میان جرهمیان بزرگ شد، زبان عربی را از آنان آموخت و با دختران جرهم ازدواج کرد.

جُرْهُم از مشهورترین قبایل قَحطانی «یمن» در روزگار کهن است که به منطقهٔ «حجاز» کوچ کرده بودند. جرهمیان پس از مهاجرت به مکّه، با گسترش قلمرو و جنگ با دیگر قبایل حجاز مانند عمالقه، حاکمیت مکّه را تا چند سده به دست گرفتند.۱۱

گسترش نسل و ظهور عرب مُستعرِبه یا عرب اسماعيلي

نسل اسماعیل(ع) از طریق دوازده فرزند او گسترش یافت که برجسته‌ترین آنها قیدار بود. نسل قیدار که در «تهامه»، «نجد» و حجاز سکونت گزیدند، به عرب عدنانی یا

عرب مُستعرِبه (عرب‌هایی که زبان عربی را پس از ازدواج با قبیلهٔ جرهم آموختند) معروف شدند. عدنانیان در مقایسه با قحطانیان (اعراب جنوبی)، اغلب در مناطق شمالی و مرکز شبه جزیره مستقر بودند و صفاتی چون امانتداری، شجاعت و مهمان‌نوازی، از ویژگی‌های برجستهٔ آنها بود.۱۲

شجره‌نامهٔ مستند و چالش‌های نسب‌شناسی (از اسماعیل(ع) تا محمّد(ص))

شجره‌نامهٔ پیامبر اسلام(ص) از سوی تمامی نسب‌شناسان و مورّخان اسلامی، تا جدّ بیستم ایشان، یعنی عدنان، تقریباً بدون اختلاف پذیرفته شده است؛ امّا فاصلهٔ زمانی و اسمی بین عدنان تا حضرت اسماعیل(ع)، محلّ بحث و اختلاف است.

نبوّت و بنای کعبه

اسماعیل(ع) پیامبری الهی و رسول بود که اهل خود را به نماز و زکات دعوت می‌نمود و به دلیل وفای کامل به تعهّدات، لقب صادق الوعد گرفت:

«وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا؛۱۳

و در این کتاب، [سرگذشتِ] اسماعیل(ع) را یاد کن که او وفاکننده به عهد و فرستاده‌ای پیامبر بود.»

بازسازی کعبه (حدود ۱۸۰۰ قبل از ميلاد)

ابراهیم(ع) و اسماعیل؟عهما؟ در پنجم ذیقعدهٔ سال ۳۴۲۹ از هبوط آدم(ع) (که برخی آن را حدود ۱۸۰۰ قبل از میلاد تخمین می‌زنند)، کعبه را بازسازی کردند. این بنا که قبلاً توسّط آدم(ع) ساخته شده بود، در طوفان نوح(ع) آسیب دیده بود. بنا به نقل شیخ عبّاس قمی، تاریخ بنای کعبهٔ معظّمه از سوی حضرت آدم(ع)، مصادف با ۲۵ ذیقعده بوده است.۱۴

وفات حضرت اسماعيل(ع)

اسماعیل(ع) یکصد و سی و هفت سال (و به قولی یکصد و هشتاد سال) عمر کرد و در کنار قبر مادرش هاجر در حجر اسماعیل(ع) (کنار کعبه) به خاک سپرده شد. پس از او تولیت کعبه برای مدّتی در دست فرزندانش باقی ماند. پسرش نابت (نَبیت) امر کعبه را به عهده گرفت؛ امّا به دلیل پیوندهای خویشاوندی و افزایش نفوذ، قبیلهٔ جرهم مسئولیت ادارهٔ مکّه را بر عهده گرفتند.

پی‌نوشت‌ها