دورهٔ مدنی:تشکیل حکومت و گسترش اسلام (دَه سال)سپتامبر ۶۲۲م. (ربیع الاوّل ۱ه‍ .ق.): هجرت به مدینه

رویداد: پیامبر(ص) و امام علی(ع) به «مدینه» هجرت کردند. این سال، مبدأ تقویم هجری قمری شد.

سرنوشت‌سازی: آغاز تاریخ اسلامی و تشکیل اوّلین جامعه مبتنی بر قانون اسلام (امّت). مدینه به پایگاه اصلی اسلام تبدیل شد.

تشکیل حکومت اسلامی(پیمان برادری)دوازدهم ماه مبارک رمضان سال اوّل هجری قمری

میان مورّخان مشهور است که در روز دوازدهم ماه مبارک رمضان سال اوّل هجری قمری و پیش از هجرت به مدینه، پیامبر اکرم(ص) به امر خدا، میان هر دو نفر از مهاجر و انصار «مکّه» (که بعدها مهاجران لقب گرفتند)، پیمان اخوّت و برادری بستند و آنها را برادران دینی یکدیگر قرار دادند تا در تحمّل آزار و اذیّت‌های مشرکان و نیز مشکلاتی که در آینده در راه هجرت برای آنان پیش می‌آمد، یاور یکدیگر باشند. در این واقعه پیامبر اکرم(ص) خود با حضرت علی(ع) پیمان برادری بستند.

آن گونه که در منابع تاریخی آمده، پیامبر(ص) میان ابوبکر و عمر، حمزة بن عبدالمطلب و زید بن حارثه، عثمان و عبدالرّحمان بن عوف، زبیر و ابن مسعود، بلال و عبادة بن حارثه، مصعب بن عمیر و سعد بن ابی‌وقاص و... عقد اخوّت بستند.1

عقد اخوّت در مدینه

پنج و به نقلی هشت ماه2 پس از هجرت مسلمانان به مدینه، روزی پیامبر(ص) به اصحاب خود فرمودند: «در راه خدا، دو تا دو تا با یکدیگر برادر شوید.»3 بنا بر مشهور تعداد آنها نود نفر بوده است: چهل و پنج نفر از مهاجران و چهل و پنج نفر از انصار.4 این برادری که بین مهاجران و انصار برقرار شد، دارای تواتر تاریخی و روایی است و با عبارت‌هایی با اختلاف کم، نقل شده. بنا بر نقل منابع، پیامبر(ص) بین ابوبکر و حارجة بن زید انصاری، عمر و عتبان بن مالک انصاری خزرجی، عثمان و اوس بن ثابت، ابوعبیده جراح و سعد بن معاذ، عبدالرّحمان بن عوف و سعد بن ربیع، طلحه و کعب بن مالک، زبیر و سلمة بن سلام، سلمان فارسی و ابودرداء، عمّار بن یاسر و حذیفة بن نجار یا به نقلی ثابت بن قیس و... برادری برقرار کرد.۵

پس از برقراری این پیوند، مسلمانان همچون دو برادر حقیقی از یکدیگر ارث می‌بردند؛ ولی این حکم، موقّت بود و با نزول آیهٔ «وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَیٰ بِبَعْضٍ فِی کتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ»،۶ ارث بردن به خویشان نسبی اختصاص یافت.۷

اخوّت عمومی در سال نهم هجری قمری

اخوّتی که در سال نخست هجری قمری برقرار شد، نقش مهمّی در روابط میان مسلمانان داشت؛ ولی آنچه اهمّیت بیشتری دارد، برادری همهٔ مسلمانان با یکدیگر است که در سال نهم هجری قمری با نزول آیهٔ اخوّت «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَة»۸ بر آن تأکید شد. هنگامی که این آیه نازل شد، پیامبر(ص) میان افرادی که شبیه و نظیر یکدیگر بودند، پیمان برادری بستند؛ از جمله میان ابوبکر و عمر...، ابوذر و ابن مسعود، سلمان فارسی و حذیفه...، مقداد و عمّار، عایشه و حفصه، امّ‌سلمه و صفیه و...

برادری پیامبر(ص) با امام علی(ع)

پیوند برادری میان امام علی(ع) و پیامبر(ص) جزو متواترات تاریخی است. به جز منابع شیعی، بسیاری از منابع اهل سنّت نیز این واقعه را نقل کرده‌اند. علّامه امینی در کتاب «الغدیر» به پنجاه مورد از آنها اشاره کرده است.۹ عبدالله بن عمر می‌گوید:

رسول خدا(ص) بین اصحاب خود عقد اخوّت بسته و هر یک را با دیگرى برادر قرار داد. على بن ابی‌طالب(ع) آمد؛ در حالى که از چشمانش اشک می‌ریخت، گفت: اى پیامبر خدا! میان اصحابت پیمان برادری بستى؛ ولی برادری برای من مشخّص نکردی! رسول خدا(ص) فرمود: «اى على! تو در دنیا و آخرت برادر من هستی.»۱۰

ایجاد برادری بین مسلمانان

رسول گرامی اسلام(ص) از آغاز ورود به مدینه، کارهای بسیار مهم و مؤثّری را در جامعۀ تازه‌مسلمان مدینه انجام دادند که موجب تحکیم اسلام در میان آنان شد. از نخستین کارهای آن حضرت ایجاد برادری بین مسلمان‌ها بود.

چنان‌که در تاریخ بیان شده است، رقابت و نزاعی دیرینه بین اوس و خزرج وجود داشت که به برکت اسلام از میان رفته بود؛ ولی با توجّه به اینکه هنوز معارف اسلام در عمق جان‌هایشان رخنه نکرده بود، یک امر جزئی می‌توانست آنان را به همان درگیری‌ها برگرداند. از سوی دیگر، مهاجرانی که با پیامبر(ص) به مدینه آمده بودند، در این شهر غریب بودند و به نوعی بار زندگی آنان بر دوش اهل مدینه افتاده بود. نکتۀ دیگر اینکه در میان مهاجران طیف‌های گوناگونی حضور داشتند. در میان آنان از اربابان قریشی گرفته تا بردۀ حبشی، موالی و جبّار گیرندگان، حضور داشتند. این امر، ترکیب جمعیتی مدینه را ناهمگون‌ ساخته بود.

عقد اخوّت

پیامبر بزرگوار ما(ص) در تدبیری بسیار ارزنده، مسلمانان را دو به دو به برادری یکدیگر درآوردند. در ضمن این کار، گاه یک مهاجر با یک انصار، یک اوسی با یک خزرجی، یک بزرگ قریشی با یک بردۀ حبشی، برادر شدند. عقد اخوت ارزش‌های غلط بازمانده از جاهلیت را در هم کوبید و برادری دینی را در بین مسلمین حاکم نمود.

ثمرات عقد اخوّت

از زمان ورود رسول خدا(ص) به مدینه و بعد از ترویج عقد اخوّت بین گروه‌های مختلف تا زمان ارتحال آن وجود مقدّس که ده سال طول کشید، هیچ دعوایی بین انصار (اوس و خزرج) رخ نداد. از آن زمان به بعد، اوسی و خزرجی فراموش شد و همه را با عنوان انصار رسول الله(ص) می‌شناختند.

در بین مهاجران هم با وجود اینکه از نظر جایگاه اجتماعی ناهمگونی وجود داشت، هیچ نزاعی پدید نیامد. بین مهاجران و انصار نیز جز یک یا دو مورد که به تحریک منافقان انجام شد، درگیری و مقابله‌ای صورت نگرفت.۱۱

پی‌نوشت‌ها

۶۲۴م. (۱۷ رمضان ۲ه‍ .ق.): غزوهٔ بدر

۶۲۵م. (۱۵ شوّال ۳ه‍ .ق.): غزوهٔ احد

بررسی عوامل شکست مسلمانان در