ميراث ابراهيمي

خداپرستی نیاکان پیامبر اسلام(ص)

مبانی کلامی شیعه: طهارت النّسل

با توجّه به ابهام تاریخی در این دورهٔ فترت، دکترین شیعی مبنی بر موحّد بودن تمامی اجداد پیامبر(ص) تا حضرت آدم(ع)، اهمّیت کلامی ویژه‌ای می‌یابد. طولانی بودن دورهٔ فترت و ناشناخته بودن برخی اجداد، این اصل کلامی (طهارت النسل) را ضروری می‌سازد تا تضمین شود که «نور نبوی» که از صُلب ابراهیم(ع) آغاز شد، در هیچ مقطعی در صُلب یک مشرک یا ناپاک قرار نگرفته است. این نظریه، ابهام تاریخی را با یقین کلامی دربارهٔ حفاظت الهی از خطّ نبوّت جبران می‌کند.

علّامه مجلسی در «بحار الأنوار» تأکید دارد که امامیه بر ایمان و اسلام پدر، مادر و اجداد رسول خدا تا آدم(ع) اجماع دارند. در روایتی از پیامبر(ص) آمده است:

«لم یزل ینقلنی الله من اصلاب الطاهرین الی ارحام المطهرات؛1

همواره خداوند مرا از صلب پدران پاک به رحم مادران پاک منتقل می‌ساخت.»

رسالت دو ذبیح و پیوند الهی

پیوند میان حضرت محمّد(ص) و جد اعلایشان حضرت اسماعیل(ع) از طریق حدیث معروف نبوی «أنا ابن الذبیحتین؛2 من فرزند دو قربانی‌شده‌ام.» تأکید می‌شود. ذبیح اوّل حضرت اسماعیل(ع) است که آمادهٔ قربانی شدن به فرمان الهی شد و ذبیح دوم عبدالله، پدر پیامبر(ص) است که عبدالمطّلب نذر کرد او را در راه خدا قربانی کند و با فدیه نجات یافت. این حدیث نه تنها یک پیوند تاریخی، بلکه یک پیوند الهی و معنوی عمیق میان آغاز و پایان رسالت را در این تبار تثبیت می‌کند و نشان می‌دهد که نبوّت خاتم(ص) ادامه و تحقّق وعده‌هایی است که در نسل اسماعیل(ع) ریشه دوانده است.

حاملان عهد الهی

تحقّق نبوّت خاتم(ص) به عنوان اوج عهد الهی، مستلزم آن بود که هیچ کدام از نیاکان پیامبر(ص) از اسماعیل(ع) تا عبدالله، مشرک نبوده باشند تا مصداق آیهٔ «لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»3 نباشند. بنابراین در میان تبار بنی‌اسماعیل، حتّی اگر اکثریت به شرک روی آورده باشند، هستهٔ کوچک و پاکی از موحّدان و اوصیای مستور وجود داشته که حامل علم و وصایت بوده‌اند. این اوصیاء، میراث‌دار علم نبوّت و ایمان بودند تا این امانت الهی به عبدالمطّلب و سپس عبدالله و حضرت محمّد(ص) منتقل شود.

وظیفهٔ پیامبران و اوصیای نسل اسماعیلی

حضرت اسماعیل(ع) پس از پدرش ابراهیم(ع)، نقش حفظ هستهٔ توحید در «حجاز» را بر عهده داشت و رسالتش معطوف به قبایل عربی بود که در مکّه و اطراف آن ساکن شدند.

اوصیای مستور (بین عدنان و بعثت)

نسل بنی‌اسماعیل تا زمان عدنان موحّد باقی ماندند؛ امّا با وجود انحرافات گستردهٔ بعدی (مانند بت‌پرستی عمرو بن لحی)، اجداد مستقیم پیامبر(ص) در سلسلهٔ عدنانی، پاک و موحّد باقی ماندند. این دکترین، پاسخ الهی به فترت تاریخی است و جبران فقدان اسامی مشخّص اوصیاء در متون سیرهٔ عمومی محسوب می‌شود.

تنها پیامبر از نسل اسماعیل(ع): حضرت محمّد(ص)

بر اساس تفسیر آیات «قرآن»، تنها فردی که از فرزندان حضرت اسماعیل(ع) به نبوّت و رسالت رسید، پیامبر اسلام(ص) بود. دلیل این استنباط، آیهٔ ۱۲۷ تا ۱۲۹ «سورهٔ بقره» است:

«وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا... رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ؛

و هنگامى كه ابراهيم و اسماعيل پايه‌هاى خانه [كعبه] را بالا می‌بردند [مى‌گفتند:] اى پروردگار ما! از ما بپذير كه در حقيقت تو شنواى دانايى. پروردگارا! ما را تسليم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امّتى فرمان‌بردار خود [پديد آر] و آداب دينى ما را به ما نشان ده و بر ما ببخشاى كه تويى توبه‌پذير مهربان. پروردگارا! در ميان آنان فرستاده‌اى از خودشان برانگيز تا آيات تو را بر آنان بخواند و كتاب و حكمت به آنان بياموزد و پاكيزه‌شان كند؛ زيرا كه تو خود شكست‌ناپذير حكيمى.»

تحلیل مفسّران

علّامه طباطبائی در «المیزان» بیان می‌کند که لفظ «رسولاً» (واحد) نشان می‌دهد که فقط یک پیامبر از نسل ابراهیم و اسماعیل؟عهما؟ مبعوث شده و آن حضرت محمّد(ص) است

پیوستار وصایت و میراث حنیفی در دورهٔ فترت

دیدگاه شیعی معتقد است که زمین هیچگاه از حجّت الهی (چه نبی و چه وصی) خالی نمی‌ماند. در دورهٔ فترت (فاصلهٔ بین ظهور پیامبران تشریعی)، افرادی از نسل اسماعیل(ع) به مقام وصایت یا مصلح محلّی منصوب شدند تا شریعت حنیف ابراهیمی را در «مکّه» که مرکز ثقل این رسالت بود، حفظ و تداوم بخشند. این افراد نقش حجّت‌های محلّی را داشتند که حافظ توحید در قلب جاهلیت بودند.

اگرچه پیامبر از نسل اسماعیل(ع) تنها حضرت محمّد(ص) بودند،

امّا در روایات شیعی به مقام وصایت برخی از اجداد پیامبر(ص) اشاره شده است؛ به عنوان مثال، قیدار (قیذار) بن اسماعیل در برخی منابع شیعی به عنوان وصیّ حضرت اسماعیل(ع) ذکر شده است.

اوصیای برجستهٔ تبار عدنانی

تحلیل منابع روایی، به ویژه در میان شیعه، نشان‌دهندهٔ وجود مصلحان بزرگی در این تبار است که مأموریتشان، جلوگیری از انحراف و آماده‌سازی زمینهٔ بعثت بود:

الیاس بن مُضَر (جدّ شانزدهم)

مأموریت و رسالت: الیاس بر دودمان اسماعیل(ع) که شروع به تغییر سنن پدران خود کرده بودند، خرده گرفت و به اقامهٔ مجدّد شریعت حنیفیه پرداخت. او اوّلین فرد بعد از حضرت ابراهیم(ع) بود که رکن کعبه را بنا نهاد و شتر قربانی را به مکّه برد.

جایگاه در تاریخ دینی: نقش الیاس نشان‌دهندهٔ یک حفاظت داخلی فعّال در تبار عدنانی است که تلاش می‌کرد جلوی انحراف بزرگ آینده را بگیرد.

ب) کنانة بن خزیمه و کعب بن لؤی (اجداد سیزدهم و هفتم)

مأموریت و رسالت: این اوصیاء، مردم را به توحید، نیکی و مکارم اخلاق دعوت می‌کردند.

بشارت نبوّت: کعب بن لؤی به عنوان جدّ دهم پیامبر(ص)، در موسم حج خطبه می‌خواند و مردم را آگاه می‌ساخت که آسمان و زمین بیهوده آفریده نشده‌اند و روز رستاخیز پیش روست. وی به صراحت، از نزدیکی خروج پیامبری به نام محمّد خبر می‌داد و می‌گفت: ای کاش دعوت و بعثتش را درک می‌کردم.

حوزهٔ جغرافیایی دعوت: دعوت این مصلحان عمدتاً بر «تهامه»، «حجاز» و قبایل مُضَری متمرکز و هدفش حفاظت از بیت الله الحرام و آماده‌سازی کانون بعثت بود.

ماهیت وصایت در نسل اسماعیلی(ع)

این اوصیاء، برخلاف اوصیای بنی‌اسرائیل یا اوصیای پس از پیامبر اسلام(ص) که بر شریعت تثبیت‌شده نظارت داشتند، بیشتر نقش مصلحان و احیاکنندگان را ایفا می‌کردند. رسالت آنها محدود به حفظ شریعت حنیف ابراهیمی در دورهٔ فترت بود؛ نه آوردن شریعت جدید. این تمایز در ساختار هدایت الهی، نشان می‌دهد که کعبه و نسل اسماعیل(ع) تا زمان خاتمیت، وظیفهٔ نگهداری از کانون توحید را بر عهده داشتند.

بقایای حنفاء

به رغم گسترش بت‌پرستی، برخی از افراد قریش، به ویژه در طایفهٔ بنی‌هاشم، از پرستش بت‌ها سر باز زدند و بر دین حنیف (توحیدی) باقی ماندند. نمونه‌هایی چون زید بن عمرو بن نُفَیل و ورقة بن نوفل نشان می‌دهند که خطّی از توحید در میان قریش، حتّی تا زمان بعثت، همچنان زنده بود.

پی‌نوشت‌ها