غزوهٔ احد
زمینة تاریخی نبرد
پس از پیروزی درخشان مسلمانان در غزوهٔ بدر، مشرکان قریش برای جبران شکست و حفظ آبروی خود، سپاهی عظیم متشکّل از سه هزار جنگجو را تجهیز کردند. پیامبر اکرم(ص) پس از مشورت با اصحاب، در نهایت تصمیم گرفتند در دامنهٔ «کوه احد» با دشمن مواجه شود.
عوامل شکست
۱. نافرمانی گروهی از تیراندازان
پیامبر(ص)پنجاه تیرانداز زبده را به فرماندهی عبدالله بن جبیر در مکان استراتژیک «کوه عینین» مستقر و تأکید کردند تحت هیچ شرایطی جای خود را ترک نکنند. با پیشروی اوّلیهٔ مسلمانان و عقب‌نشینی قریش، این تیراندازان موقعیت خود را رها کردند تا در جمع‌آوری غنایم مشارکت کنند. این نافرمانی، نقطه عطف شکست بود.
۲. حملة پشتگرمی خالد بن ولید
خالد بن ولید (که سپس مسلمان شد) با سواره‌نظام خود از پشت به مواضع رها شدهٔ تیراندازان حمله کرد و مسلمانان را محاصره نمود. این مانور نظامی هوشمندانه، صحنهٔ نبرد را کاملاً دگرگون ساخت.
۳. شایعة کشته شدن پیامبر(ص)
با انتشار شایعهٔ شهادت پیامبر(ص)،روحیهٔ بسیاری از جنگجویان مسلمان تضعیف شد و نظم سپاه از هم گسیخت؛ در حالی که پیامبر(ص) تنها زخمی شده بودند و به دفاع از خود ادامه می‌دادند.
۴. اختلاف نظر در انتخاب استراتژی نبرد
برخی از صحابه اصرار داشتند در مدینه بمانند و در شهر با دشمن بجنگندو این اختلاف نظرها نشان‌دهندهٔ عدم وحدت استراتژیک کامل بود.
پیامدهای نبرد
- شهادت هفتاد تن از بهترین یاران پیامبر(ص) از جمله حمزة بن عبدالمطّلب
- زخمی شدن پیامبر(ص) و آسیب‌دیدگی روحی مسلمانان
- کاهش موقّت اقتدار نظامی مسلمانان در منطقه
- اثبات ضرورت انضباط نظامی و اطاعت بی‌قید و شرط از فرماندهی
درس‌های تاریخی
غزوهٔ احد درس‌های مهمّی به مسلمانان آموخت؛ از جمله:
- پیروزی اوّلیه، تضمین‌کنندهٔ موفّقیت نهایی نیست؛
- انضباط و حفظ موقعیت‌های استراتژیک، از عوامل تعیین‌کننده در نبرد است؛
- وحدت کلمه و فرمانبرداری از رهبری، شرط ضروری موفّقیت است؛
- شایعات می‌تواند تأثیر مخرّبی بر روحیهٔ نظامی داشته باشد؛
- این نبرد اگرچه یک شکست نظامی بود، امّا به مسلمانان امکان داد نقاط ضعف خود را شناسایی کرده و برای نبردهای آینده آماده‌تر شوند.
۶۲۷م. (شوّال ۵ه .ق.): غزوهٔ خندق (احزاب)
رویداد: اتّحاد بزرگ قبایل مشرک و یهودی علیه مدینه. به پیشنهاد سلمان فارسی، خندقی حفر شد.
سرنوشت‌سازی: پیروزی دفاعی مسلمانان بدون نبرد مستقیم، پایانی بر قدرت مشرکان مکّه بود. در این غزوه، امام علی(ع) با کشتن عمرو بن عبدود، نقش کلیدی ایفا کردند.
۶۲۸م. (ذیقعدهٔ ۶ه .ق.): صلح حدیبیه
رویداد: پیمان‌نامه‌ای به ظاهر زیان‌آور برای مسلمانان با مشرکان مکّه منعقد شد.
سرنوشت‌سازی: این صلح هوشمندانه، زمینه‌ساز گسترش مسالمت‌آمیز اسلام در میان قبایل عرب و در نهایت منجر به فتح مکّه شد.
۶۳۰م. (۲۰ رمضان ۸ه .ق.): فتح مکّه
رویداد: با نقض پیمان توسّط قریش، پیامبر(ص) با لشکری بزرگ به سمت مکّه حرکت و آن را بدون خونریزی فتح کردند.
سرنوشت‌سازی: بت‌های کعبه شکسته شدند و مکّه به مرکز معنوی اسلام تبدیل گشت. این رویداد، سلطهٔ قطعی اسلام بر «شبه‌جزیرهٔ عربستان» را نشان داد.
رویداد: «غدیر خم» نام برکه‌ای کوچک و ناحیه‌ای میان مکّه و مدینه است که بر اساس روایات شیعیان و سنّیانّ حضرت محمّد(ص) در ۱۸ ذیحجّه سال ۱۰ه .ق. علی بن ابی‌طالب(ع) را مولا و امام مؤمنان اعلام کرد. سالروز این واقعه در میان شیعیان، به عید غدیر شهرت دارد. پس از آخرین حجّ پیامبر(ص)، در بازگشت به مدینه و در محلّ غدیر خم، آیهٔ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ...» نازل شد و پیامبر(ص) امام علی(ع) را به عنوان جانشین و ولیّ امر مسلمانان معرّفی فرمودند.
سرنوشت‌سازی: از دیدگاه شیعه این رویداد، مهم‌ترین نقطه عطف در تعیین جانشینی و تداوم رهبری امّت اسلام پس از پیامبر(ص) است.
حجّة الوداع رسول الله(ص) و واقعهٔ غدیر خم
آفتاب داغ نیمروز هجدهم ماه ذیحجّه بر سرزمین غدیر خم به شدّت می‌تابید وگروه انبوهی که تاریخ تعداد آنها را از هفتاد هزار تا یکصد و بیست هزار ضبط کرده است، در آن محل به فرمان پیامبر خدا(ص) فرود آمده بودند و در انتظار حادثهٔ تاریخی آن روز به سر می‌بردند؛ در حالی که از شدّت گرما رداها را به دو نیم کرده، نیمی بر سر ونیم دیگر را زیر پا انداخته بودند.
در آن لحظات حسّاس، طنین اذان ظهر سراسر بیابان را فرا گرفت