ماجرای جعل حدیث

رفتارش فراموش گشت؛ در حالی که نام این مرد… (پیامبر اکرم(ص)) را هر روز پنج بار در سراسر جهان اسلام به فریاد بانگ می‌زنند و به بزرگی یاد می‌کنند. تو فکر می‌کنی چه عملی در چنین شرایطی باقی خواهد ماند؟ یعنی مگر از کسی نام نیکی می‌ماند؟ و چه نام نیکی پایدار است ای بی‌مادر؟ نه به خدا سوگند! آرام نخواهم نشست؛ مگر اینکه این نام را دفن کنم و این ذکر و یاد را به خاطرات بسپارم.۱

مرحوم علّامه عسکری در ادامه می‌گوید:

معاویه به سوگند خویش وفادار ماند و نهایت کوشش خویش را در راه انجام آن به کار انداخت. لذا این احادیث به اعتقاد ما در عصر معاویه جعل شده است و اصولاً کارخانهٔ حدیث‌سازی و جعل روایت را معاویه ایجاد نمود و کسانی همچون ابوهریره، عمرو عاص، مغیرة بن شعبه، مالک بن انس و سمرة بن جندب، کارگزاران او در اجرای این سیاست شوم بودند.

در احادیث برخی از اینها است که پیامبر گرامی اسلام(ص)، از شخصیت و قداست و ارزش خویش ساقط می‌شود و تا حدّ یک انسان عادی، بلکه پایین‌تر از آن نشان داده می‌شوند و در مقام مقایسه از ابوبکر و عمر و عثمان و حتّی معاویه و یزید هم پایین‌تر معرّفی می‌گردند. اینها تیرهایی بودند که بر اسلام وارد شدند.

مرحوم علّامه عسکری در همین کتاب می‌فرماید:

و این است آن تیر سه شعبه، یک خدنگ با سه هدف. اینها در این طرح سه هدف را دنبال می‌کردند: احکام اسلام را تحریف می‌کردند؛ شخصیت و قداست پیامبر(ص) را می‌شکستند و کارگزاران و حاکمان بعد از پیامبر(ص) را از آن حضرت بالاتر می‌بردند تا شخصیتی عظیم‌تر برای آنها به نمایش بگذارند.

این ماجرا را مرحوم علّامه عسکری از چند مأخذ از اهل سنّت نقل می‌کند. بنابراین این داستان نمی‌تواند جعل باشد؛ چون آنها خود اهل سنّت بودند. بنابراین معاویه با این هدف شروع به جعل حدیث کرد.

جاعلان حدیث و صورت‌های عملی آن

ماجرای اسفبار منع حدیث، با سپری شدن عصر خلفای سه‌گانهٔ منسوب سقیفه و آغاز خلافت بنی‌امیّه، با به خلافت رسیدن معاويه، به صورت فراگیر و سازمان‌یافته به واقعهٔ جعل حدیث منتهی شد.

جعل حدیث به ساختن حدیث گفته می‌شود. معاویه از جعل حدیث به مثابه ابزار قدرتمندی برای مشروعیت بخشیدن به خلافت و تثبیت موقعیت خود و کاستن فضایل و شرافت اهل بیت رسول خدا(ص)، به ویژه حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) استفاده می‌کرد. ابن ابى‌الحدید به نقل از ابوالحسن مدائنی گزارش مفصّلی آورده است که خلاصهٔ آن به قرار زیر است:

پس از عام الجماعه - یعنی سال صلح معاویه با امام حسن(ع) - معاویه دستورالعمل واحدی برای کارگزاران خود ارسال نمود و در مورد منع مردم از نقل فضایل على(ع) و نیز اظهار لعن و بيزاری از آن حضرت فرمانی صادر کرد. در این فرمان آمده بود: بنگرید هرکس دربارهٔ عثمان منقبتی نقل کند، وی را گرامی دارید و او را به خود نزدیک گردانید.

در نتیجهٔ این فرمان، مردم به نقل فضایلی دربارهٔ عثمان

مبادرت کردند و با توجّه به صله و عطاهای معاویه، در این‌باره به مبالغه پرداختند و کسی از عاملان معاویه دربارهٔ عثمان چیزی نقل نمی‌کرد؛ جز آنکه نام او نوشته شده و در صف نزدیکان معاویه داخل می‌گشت و روزگاری به همین منوال سپری گردید تا آنکه معاویه خطاب به کارگزاران خود، بخشنامهٔ دیگری صادر کرد و در آن متذکّر شد:

نقل حدیث دربارهٔ عثمان در هر مکانی فراوان شده.۲ چون نامهٔ من به دست شما رسيد، از مردم دعوت کنید تا دربارهٔ دیگر صحابه، از جمله خلفای اوّلیه روایاتی نقل کنند؛ خصوصاً در مقابل هر حدیثی که مردم دربارهٔ ابوتراب (علی(ع)) نقل می‌کنند، حديثی هم در فضیلت صحابه نقل کنند که این موضوع موجب روشنی چشم من و مغلوب شدن منطق و حجّت ابوتراب و پیروان او خواهد بود.

مدائنی سپس افزوده است:

چون نامه‌های معاویه برای مردم خوانده شد، اخبار جعلی فراوانی در فضایل صحابه نقل گردید و مردم در بازگویی این اخبار جدّیت و کوشش فراوان به خرج دادند تا جایی که نقل اين روایات به منبرها کشیده شد و به معلّمان دستور داده شد تا این اخبار را به کودکان یاد دهند. علاوه بر آن، این فضایل به زنان و دختران و خدمتگزاران هم تعلیم داده شد و به هر جهت، روزگاری به این منوال سپری گردید تا آنکه معاویه بخشنامهٔ جدیدی صادر کرد و در آن خطاب به عاملان خود نوشت:

بنگرید که هرکس متّهم به دوستی با علی و اهل بیت او باشد، اسم او را از دیوان - دفتر حقوق و مزایا - محو کنید و سهمیهٔ اورا از بیت المال قطع نمایيد.

و باز در تعقیب این بخشنامه، فرمان دیگری صادر کرد که: بنگرید هرکس به دوستی علی و خاندانش متّهم گردد، او را تحت فشار قرارداده و خانه را بر سرش خراب کنید.۳

مدائنی در قسمت دیگری از گزارش خود آورده است:

در این زمان بود که احادیث جعلی - دربارهٔ علی(ع) و اهل بیت او - فراوان شد و فقها و قضات و والیان، از این جعلیات پیروی کردند و بدترین مردم از این نظر، قاریان و محدّثان ریاکاری بودند که تظاهر به ایمان و عبادت کرده و به جهت تقرّب به حکّام و نیل به ثروت و مال دنیا، به جعل حدیث می‌پرداختند و نتیجه آنکه به مرور زمان، این خبرها به دست افراد متدیّن افتاد که خود از دروغ و بهتان برحذر بودند؛ امّا با این تصوّر که این اخبار صحیح و برحق است، به نقل آن مبادرت کردند. در صورتی که اگر به جعلی بودن آن پی برده بودند، از نقل آن خودداری می‌کردند.۴

سند دیگری که ابن ابی‌الحدید به نقل آن پرداخته، گزارش ابوجعفر اسکافی - از دانشمندان قرن سوم هجری قمری - است. وی در این گزارش که با عنوان «فصل فی ذكر الاحاديث الموضوعة فی ذمّ علی» تنظیم شد، گفته است:

معاویه عدّه‌ای از صحابه و جماعتی از تابعان را ترغیب نمود که اخبار زشت و قبيحی دربارهٔ علی(ع) نقل کنند؛ اخباری که متضمّن طعن و نکوهش علی(ع) و اظهار برائت از آن حضرت باشد. معاویه برای آنان جوایزی قرار داد تا آنها به چنین کاری ترغیب شدند. بدین ترتیب آنان به جعل روایاتی اقدام نمودند که رضایت معاویه را از هر جهت در پی داشت. این راویان در طبقهٔ صحابه: ابوهریره، عمرو بن عاص، مغيرة بن شعبه و از تابعان، عروة بن زبير بودند.۵

پی‌نوشت‌ها

عُمر بن عبدالعزيز، لغو ممنوعیت نقل حدیث و تدوين رسمی آن

پی‌نوشت‌ها