حکومت بر زمین

«وعدالله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دنیهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبدوننی و لا یشرکون بی شیئا و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون.»1

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، واده داد که آنها را در زمین جانشین می‌کند. همچنانکه پیشینیان آنها را جانشین کرد و دینی را که برای آنها پسندیده است، استوار می‌سازد و ترسشان را به امنیت تبدیل می‌کند. آنها تنها مرا عبادت می‌کنند و برای من هیچ شریکی قرار نمی‌دهند و کسانی که بعد از این کافر شوند، از فاسقان هستند.

پیام این آیه پیروزی نهایی مؤمنان و صالحان و به حکومت رسیدن آنهاست و در سایة این حکومت، دین ثابت و برقرار می‌ماند، ترس و واهمه جای خود را به امنیت و آرامش می‌دهد و مردم خدا را می‌پرستند و شرک به طور مطلق از جامعه رخت برمی‌بندد.

1. زمان و شأن نزول این آیه

پس از 13 سال تبلیغ و دعوت پیامبر اسلام به توحید و یگانه پرستی و تحمل آزار و شکنجه‌های قریش بالاخره مسلمانان مجبور به هجرت شدند و مردم مدینه با آغوش باز از پیامبر اسلام و سایر مسلمانان استقبلا نمودند و حکومت نوپای اسلامی در آنجا تشکیل شد. امّا در منطقة پهناور جزیرة العرب تنها مردم مسلمان مدینه از آیین رسمی عرب که همان بت‌پرستی است، سرپیچی کرده و حکومت مستقلی تشکیل داده بودند. کاری که بالقوه برای آنها خطر آفرین بود و به همین دلیل همة اعراب یکزبان کمر به نابودی این دین بسته بودند.

در این موقعیت وظیفة مسلمین چه بود؟ آیا جز این بود که باید هر لحظه در انتظار حملة دشمن سلاح از خود دور نکرده و آمادة دفاع می‌شدند؟

در شأن نزول این آیه از فریقین (با کمی اختلاف) نقل شده است که مسلمانان بعد از هجرت، ناچار بودند که اسلحه را از خود دور نکنند و شب را با سلاح بخوابند و صبح نیز با سلاح برخیزند. این موضوع آنها را به شدّت ناراحت و خسته کرده بود.

روزی یکی از اصحاب از پیامبك(ص) پرسید: یا رسول الله! آیا همیشه ما باید اینگونه در حال خوف و ترس زندگی کنیم؟ آیا روزی نمی‌رسد که در امنیت به سر بریم و سلاح را از خود دور کنیم؟ پیامبر اسلام در چنین موقعیتی، مژدة تحقّق چنین روزی را داد و این آیه نازلا شد.

2. حکومت صالحان موعود الهی

این آیة شریفه مهم‌ترین پیامبش این است که بیان می‌کند اینگونه نیست که همیشه ظالمان و ستمکاران بر جامه حکومت کنند (بلکه اینها چون باطل رفتنی هستند) و با قاطعیت تمام وعده به حکومت رسیدن گروهی را می‌دهد که دو صفت در آنها وجود دارد:

1. ایمان به خدا دارند؛

2. عمل صالح انجام می‌دهند.

قرآن در سایة حکومت اینها

آینده درخشان و سعادتمندی را برای انسان‌ها پیش‌بینی می‌کند و چه کسی در عهد و پیمان از خدا باوفاتر است؟! (و من اوفی بعهده من الله)2

و این وعده، نه تنها در تورات، بلکه در سایر کتب آسمانی نیز داده شده است. همچنانکه خداوند می‌فرماید:

«و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر، ان الارض یرثها عبادی الصالحون»3

ما بعد از ذکر (تورات) در زبور نوشتیم که بندگان صالح وارث زمین خواهند شد.

همچنین در جای دیگر، در جریان ستم فرعونیان، خطاب حضرت موسی(ع) به قوم خود را بیان می‌کند که دستور یاری خواستن از خدا و صبر می‌دهد سپس وعده می‌دهد که:

«ان الارض لله یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین»4

همانا زمین از آن خداست. هرکس از بندگانش را که بخواهد آنها را وارث زمین می‌کند و عاقبت و سرانجام کار برای متقین است.

بعضی از مفسّران از آیة محل بحث استفاده می‌کنند که این وعده مخصوص به زمان معینی نیست و هر جا که ایمان و عمل صالح رواج یابد، خداوند وعدة خود را محقّق می‌سازد.5

این بیان گرچه در جای خود کلام حقّی است، ولی این آیه در صدد بیان وعدة پیروزی نهایی ایمان بر کفر است که هنوز تحقق نیافته است و اگر در برهه‌ای از زمان، در گوشه ای از نقاط جهان افراد مؤمن و صالح حاکم شوند، این چشمه‌ای از دریای بیکران آن وعدة الهی است.

3. مراد از «کما استخلف الذین من قبلهم» چه کسانی هستند؟

در این آیة شریفه بعد از وعدة پیروزی نهایی می‌فرماید: قبل از شما نیز افراد صالح، خلیفة روی زمین شدند. حال در اینجا دو سؤال مطرح است:

سؤال اوّل: مراد از این گروه چه کسانی هستند؟

سؤال دوم: قلمرو حکومتی آنها تا چه حد و تا چه زمانی بود؟

امّا در مورد سؤال اوّل، خداوند دربارة بعضی از پیامبران تصریح دارد که اینها در ظرف مدّتی به حکومت رسیدند.

به عنوان مثال قوم بنی‌اسرائیل به رهبری حضرت موسی(ع) قدرت فرعون و فرعونیان را در هم شکستند و حاکم روی زمین شدند. قران بعد از بیان انتقام الهی از فعون و غرق کردن آنها در دریا می‌فرماید:

«و اورثنا القوم الذین کانوا یستضعفون مشارق الارض و مغاربها التی بارکنا فیها»6

سپس به قومی که به ضعف کشانده شده بودند، مشرق‌ها و مغرب‌های پربرکت زمین را به آنها واگذار کردیم.

در جای دیگر خطاب به حضرت داوود می‌فرماید:

«یا داود! انا جعلناک فی الارض خلیفة.»7

ای داود! ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم و حضرت سلیمان نیز وارث داوود شد. (و ورث سلیمان داود)8

مصادیق دیگر آن، پیامبرانی همانند حضرت نوح، هود، صالح و شعیب (ع) هستند که خداوند پس از فرستادن دلیل‌های روشن و اتمام حجّت برای قومشان، اینها را خلاک کرده و به پیامبرانش می‌فرماید بعد از هلاکت آنها شما را در زمین سکونت می‌دهیم.

« وَ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ في‏ مِلَّتِنا فَأَوْحى‏ إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمين‏ وَ لَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامي‏ وَ خافَ وَعيد.»9

کافران به پیامبرانشان گفتند: شما را از سرزمین خودمان بیرون می‌کنیم مگر اینکه به آیین ما برگردید. امّا پروردگارشان به سوی انها وحی فرستاد که ما ستمگران را نابود می کنیم و بعد از آنها، شما را در زمین سکونت می‌دهیم. این برای کسی است که از مقام من بترسد و از عذابم بیمناک باشد.

با این بیان جواب سؤال دوم نیز روشن می‌شود که حکومت اینها مصداقی از حکومتی است که موعود الهی است. چون آنچه که خدا بدان وعده داده است حکومتی فراگیر و شکست‌ناپذیر است که در سایة آن اسلام و مسلمین در عزّت و سربلندی به سر می‌برند، امّا

حکومتی که پیامبران گذشته بدان رسیدند اوّلا قلمرو آن محدود به سرزمین‌های خاصی بود و ثانیا در برهه‌ای از زمان بدان دست یافتند که پس از مدتی از بین رفت. بنابراین حکومت آنها در بعضی از جهات، شبیه حکومتی است که خداوند وعده داده است، نه از همة جهات.

4. خصوصیات حکومت صالحان

این حکومت مطلوب و این مدینة فاضله‌ای که خداوند بدان وعده داده دارای سه خصوصیت ویژه است:

اوّل: برقراری ثابت و پایدار دین مورد پسند خداوند.

در این آیه تعبیر به تمکین دین برای این گروه شد. تمکین به معنای تثبیت و برقراری چیزی است که بدون اینکه هیچ تزلزل و سستی در آن راه یابد و اینکه قبلا بیان کردیم که این وعدة الهی مربوط به یک پیروزی نهایی و شکت ناپذیر است. از همین جملة «ولیمکنن لهم» استفاده می شود.

اینها در زمان استقرار حکومت دین، معارف دینی مردم را بالا می‌برند و احکام دین را اجرا می‌کنند. خداوند در وصف اینها می‌فرماید:

« الَّذينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُور»10

اینها کسانی هستند که اگر در زمین به آنها بخشیدیم، نماز به پای می‌دارند و زکات می دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و سرانجام کارها با خداست.

این دین با این خصوصیت، حاکمیتش را خداوند برای انسان پسندیده است و وعدة تحقّق جهانی آن را داده است.

دوم: مبدل شدن خوف و ترس به امنیت و آرامش (و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا)

در این حکومت به قدرس امنیت کامل در اجتماع حاکم است که زمینة ترس از هیچ قدرتی وجود ندارد. در این حکومت، نه جا برای نفاق منافقان و نه مکر مکاران و نه ستم ستمکاران و نه منحرف شدن مردم به وسیلة گمراه‌کنندگان و نه لجاجت کفار و.... است.

کینه و عداوت از دل مردم زدوده می شود و بر اثر حاکمیت دینداران جایی برای تقیه وجود ندارد.

سوم: حاکمیت توحی و نفی شرک (یعبدوننی و لایرکون بی شیئا)

تمایز بین انسان و حیوان و سایر موجودات، این است که انسان می‌تواند با عبادت و بندگی خداوند، خود را اشرف مخلوقات و حتی مسجود ملائکه قرار دهد و این عبادت زمانی ارزش دارد که به طور خالص برای خدا انجام گیرد و هیچکس و هیچ چیز را در شؤون مختلف شریک خدا قرار ندهد.

همچنانکه خداوند می‌فرماید:

«فمن کان یرجوا لقاء ربه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعباده ربّه احدا.»11

هر کس امید دارد که به لقای پروردگارش برسد، پس باید عمل صالح انجام دهد و در عبادت پروردگارش کسی را شریک قرار ندهد.

وعدة الهی این است که صالحان به حکومتی دست می‌یابند که در سایة امنیّت و آرامشی که دارند، تنها معبود آنها خداست و از هرگونه شرکی (اعم از شرک جلی و شرک خفی) مبرا هستند در چنین حکومتی توحید خالص در جامعه گسترش می‌یابد.

5. سرنوشت کفّار

آنچه تا به حال گفته شد، بدین معنی نیست که در چنین حکومتی کافر و فاسق اصلاً وجود ندارد؛ بلکه آنچه که حاکم بر جامعه است، توحید است و کفار قدرت مقابله با دین را بندارند و اگر کفر ورزند فقط به خود ضربه زده اند. بنابراین در پایان آیه محل بحث می‌فرماید:

«و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون.»12

کسانی که بعد از این کافر شوند، اینها واقعاً فاسق هستند.

اینها دیگر هیچ عذری برای کفر خود ندارند، چون نه قدرتی بر آنها مسلط است که آنها را مجبور به کفر کند و نه در مسلمان شدن از کسی هراس دارند و به عبارت دیگر زمینة کامل برای مسلمان شدن آنها وجود دارد و حجّت بر آنها تمام شده است.

در اینجا به عنوان جمع‌بندی و نتیجه‌گیری مطالبی که تا به حال ذکر شد، قسمتی از کلام سید قطب را در این باره ذکر می‌کنیم. ایشان می‌گوید:

این خلافت در زمین، صرف پادشاهی و قدرت یافتن و غلبه و حکومت نیست. تمام این وعدة الهی به شرطی تحقق می‌یابد که این حکومت در راه اصلاح، آیادی، سازندگی و تحقق راهی باشد که خداوند برای بشریت ترسیم کرده است و با طیب آن مسیر به کمال می‌رسد که برای او در زمین مقدّر شده است و به وسیلة این کمال، این لیاقت را پیدا کرده است که به خلافتی برسد که خداوند به آن خلافت کرامت بخشیده است.

این خلافت در زمین، قدرت یافتن بر آبادی و اصلاح است نه بر خرابی و افساد و قدرت یافتن بر ایجاد عدل و آرامش است نه بر ظلم و غبه و قدرت یافتن بر بالا بردن نفس بشری است نه بر پایین آوردن سطح فکر افراد حامعه به درجه‌های حیوانی...

امّا حاکمانی که در زمین فساد می‌کنند و ظلم و جور را گسترش می دهند و به وسیلة آن مردم را به درجات حیوانی تنزل می‌دهند، اینها از مصادیق خلیفة روی زمین نیستند؛ بلکه اینها به وسیلة این حکومتی که بدان دست یافته‌اند، مورد امتحان قرار گرفته‌اند. 13

65. چه کسانی مصداق این آیه هستند؟

در تعیین مصداق این آیه، نظریه‌های مختلفی وجود دارد.

بعضی از مفسران اهل سنت، این آیه را بر خلافت خلفای راشدین تطبیق کرده‌اند. زمخشری این آیه را واضح‌ترین و روشن‌ترین دلیل بر مشروعیت خلافت آنها می داند.14

فخر رازی نیز با توجه به ختمین نبوّت مراد از این استخلاف را امامت می‌داند و می‌گوید:

این مطلب روشن است که حکومتی با این اوصافی که در قرآن ذکر شده است بعد از پیامبر و در ایام خلافت ابوبکر و عمر و عثمان به وجود آمد. چون در ایّام آنها بود که پیروزی‌های بزرگ نصیب مسلمین شد و تمکین و ظهور دین و امنیت حاصل شده، 15 پس این آیه را منطبق بر حکومت علی(ع) نمی داند چون ان حضرت فقط با نمازگزارانی جنگید که با حکومت او مخالف بودند.

آلوسی نیز در تفسیر خود همین نظریه را می پذیرد 16 و ظاهراً این یک تفکّری بود که در بین اهل سنّت رایج بود. اما این نظریه، ادعایی بدون دلیل است و می‌توان دلیل محکم بر خلاف آن اقامه کرد. زیرا این ایه شریفه، خبر از پیروزی نهایی مسلمین و به قدرت رسیدن مؤمنان صالح و تثبیت دین همراه با امنیت کامل می‌دهد و آنچه در اینجا حاکم است، عبادت خالص خداوند بدون هیچ‌گونه شرکی است. در حالی که به طور مسلم حکومت خلفای چهارگانه، اینگونه نبود؛ زیرا:

اوّلاً به شهادت تاریخ در زمان رسول خدا(ص) تا هنگام رحلت یک سوم اهل مدینه را منافقین تشکیل می‌دادند؛ امّا بعد از رحلت پیامبر(ص) صحبتی از منافقین و کارشکنی‌های آنها نیست.

آیا یکباره همة اینها توبه کردند و به مسلمانان ملحق شدند؟ یا همة اینها با رحلت پیامبر از دنیا رفتند و مردند؟ یا اینکه با حکوت وقت سازش کردند؟

اگر احتمال سوم با واقع مطابقت داشته باشد، چگونه می‌توان ادعا کرد که حکومت به دست مؤمنان صالح افتاده و آنها خلیفة روی زمین شده‌اند؟

ثانیا: یکی از خصوصیات این حکومتی که موعود الهی است، تبدیل خوف و ترس به امنیت و آرامش است. در حالی که به تعبیر مرحوم علامه طباطبایی در زمان خلافت انها، مسلمانان در میان دو خوف قرار داشتند: یکی دشمنان داخلی که با حکومت مرکزی عهد بسته بودند که از فرصت استفاده نموده، پیمان خود بشکنند و به زنان و کودکان شبیخون بزنند. یکی هم دشمنان خارجی.17

در روایتی است که مفضل از امام صادق(ع) سؤال کرد:

که نواصب گمان می‌کنند که این آیه مربوط به زمان خلفای اربعه می‌باشد.

حضرت در مقام انکار فرمودند:

«... در زمان خلافت کدامیک از اینها دینی که مورد پسند خدا و رسولش بود حاکم شد. به گونه ای که امر خلافت و حکومت در میان امت گسترش یابد و خوف و ترس از قلوب مسلمین از بین برود و شک از دل آنها زدوده شود؟! در حالی که در آن زمان گروه زیادی از مسلمانان مرتد شدند و در زمان آنها فتنه‌ها برانگیخته شد و مسلمین با کفار در حال جنگ بودند.»18

امّا در مقابل این نظریه، عده‌ای معتقدند که این آیه، وعده‌ای برای همة امّت روی زمین است که همة آنها تحت لوای اسلام قرار می‌گیرند.

قرطبی بعد از ذکر این نظریه، حدیثی از رسول خدا(ص) نقل می‌کند که می فرماید:

«رؤیت فی الارض فرایت مشارقها و مغاربهاا و سیبلغ ملک امتی ما زوی لی منها»19

زمین برای من گردآوری شد و تمام مشرق‌ها و مغرب‌های آن را دیدم و به زودی

حکومت امت من بر تمام آنچه در نظر من جمع و پیچیده شد، استقرار خواهد یافت.

همچنین در روایت دیگری، سلیم بن عامر از مقداد بن الاسود نقل می‌کند که از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود:

«ما علی ظهر الارض بیت حجر و لا مدر الا ادخله الله کلمة الاسلام...»20

هیچ خانه‌ای از سنگ یا کل بر صفحة زمین باقی نمی‌ماند، مگر اینکه خداوند اسلام را در آن وارد می‌کند.»

همانطور که مشاهده می‌شود در روایات اهل سنت در ذیل این آیه، به صورت کلی ذکر شد که زمانی فرا می‌رسد که اسلام در سراسر جهان استقرار می‌یابد، امّا زمان آن و رهبر آن مشخّص نشد. امّا در روایاتی که در منابع حدیثی شیعه وجود دارد، آن را منطبف بر قائم آل محمّد حضرت مهدی(ع) کرده اند.

امام علی بن الحسین(ع) در تفسیر این آیه می فرمایند:

«هم والله شیعتنا اهل البیت، یفعل ذلک بهم علی ید رجل منا و هو مهدی هذه الامة و هو الذی قال رسول الله(ص) لو لم یبق من الدنیا الا یوم، لطول الله ذلک الیوم حتی یلی رجل من عترتی، اسمه اسمی، یملأ الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جورا»21

به خدا سوگند اینها شیعیان ما هستند. این کار به وسیلة شیعیان و به رهبری مردی از ما انجام می‌گیرد و او مهدی این امت است و او کسی است که رسول خدا(ص) فرمود: اگر از دنیا فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند این روز را به قدری طولانی می‌کند تا اینکه مردی از خاندان و عترت من که نام او نام من است، حاکم می‌شود و زمین را پر از عدل و داد می‌کند، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده بود.

در خاتمه به امید نزدیک شدن چنین روزی، مطلب خود را با زیارتی از امام حسین(ع) که از امام صادق(ع) روایت شده است، به پایان می‌بقریم.

خدایا درود و رحمت و برکات خود را بر خاندان پیامبرت بیفزای. آن خاندانی که حقشان از بین رفت و در حال ترس زندگی کردند و کوچک شمرده شدند. آنها که باقیماندة آن درخت پاک و پر نشو و نما و مبارک هستند.

خدایا! سخن آنها را بالابر و حجّت آنها را پیروز کن و درد و شدت و ظلمت باطلها و غم را از آنها دور کن. قلب های شیعیان آنها و حزب خودت را بر طاعت و یاری و دوستی آنها ثابت قدم بدار. آنها را یاری کن و در برابر آزاری که در راه تو می‌بینند، بهخ آنها صبر عطا بفرما. برای آنان روزهایی برجسته و نمایان و اوقاتی نیک و سعادتبخش قرار ده تا در پرتو آن گشایش برای آنان حاصل شود و پیروزی و اقدار ایشان تحقق یابد، آنچنان که در کتاب فروفرستاده‌ات برای دوستان خود ضمانت کردی و به حق فرمودی:

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‏ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَني‏ لا يُشْرِكُونَ بي‏ شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُون‏.»22

پی‌نوشت‌ها: