میعادگاه منتظران

پرسش شما، پاسخ موعود

در پی درخواست جمعی از خوانندگان و دوستداران «موعود» از این پس با گشودن صفحه «میعادگاه منتظران» پاسخ گوی سؤالهای مختلف شما درباره «موعود آخرالزمان» خواهیم بود. جمعی از علما و همچنین معاونت فرهنگی مسجد مقدس جمکران صمیمانه پذیرای این درخواست «موعود» شدند. ضمن آنکه در همین صفحه با دوستداران موعود از «میعادگاه منتظران» سخن خواهیم گفت. ان شاءالله

سؤالهای خود را به آدرس مجله ارسال دارید(تهران: ص. پ 771-19615).

من دانشجو هستم و تا به حال این حدیث را زیاد خوانده و یا شنیده ام که می فرماید:

«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»

هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناخته باشد به مردن جاهلیت مرده است.

چندی قبل در صحبت با یکی از دوستانم، سؤالاتی در مورد همین حدیث برایمان پیش آمد که جواب قانع کننده ای برایش نیافتم. اولا مگر شهادت به توحید و نبوت برای مسلمان بودن کافی نیست؟ چطور می شود مسلمان باشیم ولی به خاطر نشناختن امام زمان مثل کافرهای زمان جاهلیت باشیم؟

ثانیا منظور از این شناختن چیست؟ یعنی باید او را کاملا بشناسیم؟ یا همین که بعضی خصوصیاتش را بدانیم کافی است؟

ثالثا ما که در دوره غیبت امام زمان(ع) هستیم، چگونه می توانیم او را بشناسیم؟

برادر شما رضا اسدی - از تهران

با تقدیم سلام و آرزوی توفیقات روزافزون برای برادرمان آقای رضا اسدی و سایر عزیزانی که ممکن است سؤالاتی از این قبیل داشته باشند، در ضمن چند نکته به پاسخگویی آنها می پردازیم:

1. این مضمون در روایات شیعه و سنی به شکلهای مختلف وارد شده و از حیث کثرت تعداد روایات مربوطه، «متواتر معنوی» به حساب می آید. زیرا اگر چه الفاظ وتعابیر در این روایات یکسان نیست، اما همگی آنها بر مفهوم و مقصودی واحد دلالت دارند. به گونه ای که صدور چنین مطلبی از ناحیه معصومین(ع) قطعی و غیر قابل تردید به نظر می رسد.

2. در کتاب شریف کافی (ج 2، صص 209 -207) بابی در همین مورد وجود دارد که در سومین حدیث آن راوی گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم آیا رسول خدا(ص) فرموده است: «من مات لا یعرف امامه، مات میتة جاهلیة»؟ فرمود: آری!

پرسیدم: جاهلیت کامل یا جاهلیت در همین حد که امامش را نشناخته؟

فرمود: جاهلیت کفر و نفاق و گمراهی

3. شیعیان، مراد از امام زمان در این روایات را مختص پیشوایان معصوم (ع) می دانند و اهل تسنن آن را به هر حاکمی که مورد تایید «اهل حل و عقد» باشد، عمومیت می دهند.

4. در بیشتر این روایات اعتقاد به امامت، قبول ولایت و پذیرش رهبری امام زمان(ع) به جای معرفت او ذکر شده است. از این رو ذکر معرفت و شناخت در این روایت مشهور را نیز می توان به عنوان مقدمه همان اعتقاد و پذیرش و اقتدای به امام زمان(ع) به حساب آورد.

5. از آنچه ذکر شده پاسخ سؤال اول روشن می شود، به این ترتیب که اعتقاد و اعتراف به «لااله الاالله» و «محمدرسول الله»، اگر چه موجب مسلمان بودن شخص و محفوظ ماندن مال و جان او خواهد بود، ولی از جهت انجام تکالیف عملی و سلوک فردی و اجتماعی، هیچگاه بی نیاز از امام و پیشوای الهی نیست.

پس بدون رهبر و امام منصوب از طرف خداوند، انسان یابه دام ائمه کفر و رهبران ضلالت می افتد و یا خود به خود به سقوط و نابودی کشیده می شود و عملا سرانجامی همچون مردم زمان جاهلیت خواهد داشت.

6. گواه روشن و شاهد عینی برای اثبات حقانیت و واقعیت این فرمایش پیامبر گرامی(ص)، سرنوشت تاریخی گروههای بظاهر مسلمانی بود که در مقابل امیرالمؤمنین و امام حسن (ع) صف آرایی کردند و اگر چه قائل به توحید و نبوت بودند و حتی نماز هم می خواندند، لکن به سبب عدم شناخت امام حق و عدم تبعیت از تعلیمات او، بازیچه دست کفار و منافقین گشتند.

7. در جواب سؤال دوم این برادر عزیز باید گفت: امام زمان(ع) تشخصی دارد و شخصیتی. در شناخت شخص او می توان به همان شناخت شناسنامه ای و پاره ای خصوصیات فردی آن بزرگوار اکتفا کرد، اما در شناخت شخصیت او، باید حدود و نقش امامت او را شناخت و تاثیر او را در حفظ دین و نظام مسلمین و رهبری اجتماع دریافت.

باید با سنتها و آداب و اخلاق او آشنا شد و کیفیت اقتدا و تاسی به او را دانست.

باید سخنان و فرمایشهای ایشان را مطالعه کرد و فرمانها و سفارشات آن بزرگوار را به گوش جان شنید.

چگونه کسی می تواند ادعای شناخت امام زمان(ع) و انگیزه پیروی از او را داشته باشد و با این همه، راه و روش او را نشناسد و با خواسته ها و دستوراتش آشنایی نداشته باشد؟

8. شناخت امام زمان(ع) به گونه ای که ذکر شد و به انگیزه ای که بیان گردید در دو زمان حضور و غیبت، تفاوت عمده ای ندارد. در همان زمان حضور ائمه(ع) هم بسیار بودند افرادی که در مکانی دور از آن بزرگواران به سر می بردند و به طور عادی از دیدار و درک محضر امامان(ع) محروم بودند، با این همه باز هم موظف به شناخت و قبول ولایت و سرسپردگی به فرمان امام زمان خویش بودند که طبعا از طریق نمایندگان و کارگزاران و راویان احادیث تحقق می یافت.

در عصر ما نیز چنین شناخت و تبعیتی با مراجعه به کتب مربوط به اهل بیت و امام زمان: و استفاده از احادیث و توقیعات شریفه ایشان و بهره بردن از علمای عامل و متعهد که نمایندگان عام آن بزرگوار هستند، میسر خواهد بود.

من چند کتاب راجع به حضرت مهدی(ع) مطالعه کرده ام ولی در هیچ کدام از آنها اسم «بقیة الله» برای امام زمان(ع) ذکر نشده است. در حالیکه همه مردم آن حضرت را به نام «بقیة الله» می شناسند. اگر چه فکر می کنم خیلی از آنها مثل من معنی آن را نمی دانند. لطفا اگر ممکن است قدری درباره این اسم و معنی آن برایم بنویسید.

فاطمه منصوری - مشهد مقدس

با سلام و آرزوی توفیق برای این خواهر محترم، برای پاسخگویی به سؤال مذکور، تذکر چند نکته را لازم می دانیم:

1. حضرت مهدی(ع) طبق احادیث شریفه، همنام و هم کنیه حضرت پیامبر(ص) هستند و بدین ترتیب نام مبارکشان «م ح م د» و کنیه شریفشان «ابوالقاسم»است و همین نام و کنیه در حدیث «لوح جابر» نیز آمده است. (کمال الدین،ج 2، ص 307) 2. در کتابها و در بین مردم، آن حضرت به نامهای مختلف دیگری خوانده می شوند که اغلب آنها القاب و صفاتی هستند که در ضمن روایات، برای یادکرد حضرت یا توصیف ایشان به کار رفته اند.

3. مشهورترین القاب امام زمان(ع) عبارتند از:

بقیة الله، قائم آل محمد(ص)، مهدی، حجت، خلف صالح، منتظر، ولی الله، امام العصر وصاحب الزمان. و در این میان لقبی چون «مهدی» در اثر کثرت استعمال، بین همه مذاهب اسلامی، به صورت نام خاص ایشان درآمده، همچنانکه عنوانهایی مانند: بقیة الله و امام زمان نیز، در بین شیعیان چنین خصوصیتی را داراست.

4. با توجه به آنچه ذکر شد عنوان «بقیة الله» نام حضرت نیست و شاید به همین جهت، در برخی کتابها ذکر نشده است. لکن از القاب آن بزرگوار به شمار می رود که ریشه قرآنی نیز دارد:

«بقیة الله خیرلکم ان کنتم مؤمنین»

(سوره هود، آیه 86)

5. آیه شریفه مذکور در ضمن داستان حضرت شعیب(ع) و کم فروشان شهر «مدین» در قرآن کریم مطرح شده و مراد آن است که همان سود مشروع که از ناحیه خداوند، حلال شمرده شده و به حکمت و خواست او، در معاملات برای شما در نظر گرفته شده و مورد رضایت مردم نیز هست، بهتر از سود نامشروعی است که از راه کم فروشی حاصل آید. (خلاصه فرمایش صاحب تفسیر «المیزان» در ذیل سوره هود، آیه 86.

6. این آیه کریمه همچون دهها آیه دیگر قرآن کریم، در ضمن روایات متعددی، به امام زمان(ع) تاویل شده و توسط امام باقر و امام صادق (ع) بر حضرت مهدی(ع) تطبیق شده است:

* از امام صادق(ع) نقل شده که مردی از ایشان پرسید: آیا برای سلام دادن به حضرت قائم(ع) می توان از تعبیر «امیرالمؤمنین» استفاده کرد؟

امام صادق(ع) فرمودند: خیر، «امیرالمؤمنین» عنوانی مخصوص حضرت علی(ع) است و هیچ یک از مسلمین نه قبل و نه بعد از او به این عنوان نامیده نشده و نخواهند شد.

راوی پرسید: پس چگونه به او سلام داده می شود؟

حضرت فرمودند: می گویند «السلام علیک یا بقیة الله» و سپس آیه را قرائت فرمود:

«بقیة الله خیرلکم ان کنتم مؤمنین»

(کافی، ج 1، ص 411)

* از حضرت امام محمد باقر(ع) نیز روایت شده که فرمود:

حضرت قائم(ع) زمانی که ظهور کند پشت به کعبه می دهد و سیصد و سیزده نفر گرداگردش جمع می شوند و او به عنوان اولین سخن خطاب به مردم، همین آیه شریفه را قرائت می کند:

«بقیة الله خیر لکم ان کنتم مؤمنین»

و سپس می فرماید: «من بقیة الله و خلیفة الله در زمین و حجت خدا برشمایم.»

پس از آن هیچ سلام کننده ای نیست مگر اینکه در سلام بر او گوید: «السلام علیک یا بقیة الله»

(کمال الدین، ج 1، ص 231)

7. در کیفیت تطبیق عنوان «بقیة الله» بر امام زمان(ع) می توان گفت. اگر چه مفهوم «بقیة الله» عام است و شامل هر خیر و نعمتی می شود که پس از انجام معامله ای عرفی یا جریان امری اجتماعی و تاریخی، توسط خداوند برای بندگان باقی گذاشته می شود، لکن از آن رو که خیر مطلق و نعمت بی بدیل الهی، در وجود امام زمان(ع) و حکومت جهانی او تحقق می یابد، مصداق حقیقی و کامل «بقیة الله» اوست که وجود شریفش باقیمانده نسل پیامبران و سلاله امامان معصوم: است و حکومت توحیدی اش میراث همیشه باقی همه انبیاو صدیقین و شهداست.

8. خلاصه کلام اینکه، ذکر عنوان «بقیة الله» برای امام عصر(ع) در تاویلات قرآنی و احادیث معصومین(ع) و نیز تکرار آن در زیارتها و دعاهای مربوط به آن حضرت مانند عبارت «این بقیة الله التی لا تخلو من العتره الهادیة» در دعای ندبه، ریشه این نامگذاری به شمار می آید و توجه به حیثیت وجودی و نقش اساسی امام زمان(ع) در ابقا و احیای مهمترین نعمت الهی یعنی دین و ولایت، تاکیدی برای آن به شمار می آید.