حسين حسينزاده شانهچى
اشاره
در قسمتهاى پيشين اين مقاله تاريخ غيبت و جغرافياى انسانى و تركيب جمعيتى مهمترين شهرهاى اسلامى در دوران غيبت صغرى مورد بررسى قرار گرفت. در اين قسمت از مقاله، نويسنده به بررسى مراجع، فعاليتها و حوزههاى علمى شيعه در دوران ياد شده خواهد پرداخت.
1.مراجع علمى شيعيان در دوران غيبت صغرى
در دوران حضور ائمه(ع) مرجع اصلى و نخستين شيعيان در مسائل علمى امامان معصوم(ع) بودند، شيعيان بهطرق گوناگون در نواحى مختلف با ائمه(ع) ارتباط داشتند و مسائل علمى خود را مىپرسيدند. علما و محدثان علوم اهل بيت(ع) را فرا گرفته و آنها را براى ديگران نقل مىكردند و بهاين ترتيب اين علوم در بلاد مختلف در ميان شيعيان منتشر مىشد. مرجع علمى آنانى كه دسترسى به امام(ع) نداشتند همين علما، محدثان و راويان اخبار اهل بيت بودند. با شكل گرفتن نظام وكالت، وكلاى ائمه(ع) در شهرهاى دور و نزديك محل رجوع مردم و رفع و حل مسائل و مشكلات علمى آنان بودند. وكيلان درواقع رابطان ميان مردم و ائمه(ع) بودند كه فاصله ميان اين دو قشر را كوتاه مىكردند.
آغاز غيبت صغرى وضعيت را دگرگون ساخت. عدم حضور امام(ع) را، كه ركن اصلى شيعيان و تكيهگاه آنها در مسائل علمى بود؛ مىتوان بحرانى در بفعد علمى فرهنگى در مذهب تشيع تلقى كرد. طبيعى بود روبرو شدن با چنين بحرانى پيامدهاى سخت و دشوارىهاى بسيارى بههمراه داشت، از اينرو تأسيس نظام نيابت در اين دوران در واقع حركتى در جهت كاهش صدمات حاصل از اين بحران بود. نائبان خاص امام (ع) كه از عالمان برجسته؛ اصحاب ائمه (ع) و كسانى بودند كه سالها با ايشان ارتباط داشتند اينك معتبرترين مصدر علمى محسوب مىشدند؛ زيرا آنها تنها راه ارتباطى با امام (ع) بودند. درواقع يكى از شؤون مهم آنها حل همين مشكلات و مسائل مستحدثه براى شيعيان بود. آنان در در اين عصر كه امكان دسترسى به امام معصوم(ع) براى همگان ميسر نبود مرجع پاسخگويى به مسائل كلامى و اعتقادى و تعيين حقانيت و جلوگيرى از انحرافات بودند. مثلاً زمانى كه شيعيان از محمدبن عثمان عمرى، نائب دوم امام (ع) درباره گفتار مفوضه و عقايد آنها استفسار كردند وى در پاسخ نقطه نظرات مفّوضه را در نسبت دادن خلق و زرق به ائمه(ع) تكذيب و آنها را از شؤون ذات مقدس الهى برشمرد. (55)
توجه به اين نكته كه نائبان خاص در ارتباط با امام(ع) و قادر به رفع مشكلات و مسائل علمى و عقيدتى از طريق آن حضرت هستند نوعى يقين و اطمينان را براى شيعيان در گفتار آنها پديد مىآورد كه پذيرش سخنان ايشان را براى آنها بدون هيچ شك و ترديد ميسر مىساخت.
وقتى كه يكى از شيعيان درباره علت تسلط دشمنان بر امام حسين (ع) از حسينبن روح نوبختى نائب سوم امام، سؤال مىكند وى پاسخ مفصل و قانعكنندهاى ارائه مىكند، بهنحوى كه راوى اين جريان مىگويد:
در اين كه او اين پاسخها را از جانب خود مىگويد ترديد كردم ولى بدون آن كه سختى بگويم او رو به من كرد و گفت كه اين را از اصل - حضرت حجت (ع) - شنيده است.(56)
اين اطمينان و يقين آرامشى را پديد مىآورد كه از شدت بحران پيش آمده مىكاست. همين امر دقيقاً در ساير فعاليتهاى علمى عصر غيبت به جهت اشراف نسبى نائبان خاص نيز مصداق پيدا مىكرد.
نوّاب خاص در راستاى جلوگيرى از انحرافات عقيدتى، بر روايت احاديث و تأليف كتابهاى دينى و امورى از اين قبيل كمابيش نظارت داشتند.
پس از صدور توقيع از ناحيه مقدسه مبنى بر ذّم و لعن «شلمغانى»، يكى از مسائلى كه راويان با آن مواجه شدند نقل روايات شلمغانى بود وليكن حسينبن روح با استناد به گفتار ائمه (ع) اين مشكل را بدينگونه رفع كرد كه گفت: من همان جوابى را بهشما مىدهم كه امام حسن عسكرى (ع) در پاسخ به كسانى گفت كه پرسيدند: ما با كتابهاى بنىفضال چه كنيم كه خانههاى ما پر از آنهاست و حضرت فرمود: هرچه را روايت كردهاند بگيريد و آنچه را كه خود نظر دادهاند رها كنيد.(57)
همچنين كتابهايى كه توسط برخى علما نوشته مىشد گاه با نظارت نائبان خاصه بوده(58) و در مواردى آنها صحت و سقم كتابهاى نوشته شده را بررسى مىكردند.(59)
گذشته از اين امور دفع شبهات مخالفان و پاسخگويى به سخنان ساير فرقههاى شيعى و مقابله با مدعيان نيابت و بابيّت از وظايف خطيرى بود كه برعهده نائبان خاصه بود.
علاوه بر نوّاب خاص، وكيلان امام (ع) در هر شهرى مرجع علمى مردمان در آن ناحيه بودند. نظام وكالت در عصر غيبت صغرى بهطور گستردهاى بهكار خود ادامه مىداد. امام (ع) در كليه نواحى كه شيعيان
سكونت داشتند، وكيلانى داشت كه به امور آنها رسيدگى مىكردند و رابط آنها با نوّاب اربعه بودند. نام بسيارى از اين وكيلان در ضمن اخبارى كه نقل شده ذكر گرديده است.(60) اين وكيلان بهطور عمده از كسانى بودند كه از حيث شناخت و معرفت بهخصوص در زمينه شناخت امام، نسبت به ساير مردم برترى داشتند. سومين مرجع علمى شيعيان در عصر غيبت، فقيهان و محدثان بودند. درواقع مرجعيت اين گروه امرى بود كه بايد در اين دوران تثبيت و تحكيم مىشد. اگرچه در زمان حضور، گاه فقيهان و محدثانى ازطرف ائمه(ع) بهعنوان مرجع مردم معرفى مىشدند،(61) با اين حال حضور امام(ع) مانع از آن بود كه آنها به چنان موقعيت ممتازى دست يابند وليكن دوران غيبت شرايط را براى اين امر مهيّا ساخت، بهطورى كه اين امر تا پايان دوران غيبت صغرى بهقطعيت نسبى رسيد و درنهايت با صدور توقيعى كه ازطرف امام (ع) در پايان اين دوران صادر شد، كه مردم را در حوادث پديد آمده به محدثان و فقيهان ارجاع داده بود، تثبيت شد.
2.فعاليتهاى علمى در عصر غيبت صغرى
فعاليتهاى علمى در اين عصر در دو قالب كلى فعاليتهاى آموزشى و تأليف و تصنيف صورت مىگرفت. امور آموزشى كه عبارت بود از يك سلسله درس و بحثهاى علمى در خانه علما انجام مىشد؛ زيرا تا اين زمان نهاد خاص آموزشى شكل نگرفته بود، البته بهندرت حلقههاى درسى در مساجد نيز تشكيل مىشد، وليكن با توجه به اين كه در اكثر شهرها مساجد تحت اختيار متوليان اهل سنت بود، شيعيان از ايننظر در محدوديت قرار داشتند. خانههاى علما مهمترين مركز آموزشى بود و خانههاى عالمانى كه استادان بنام شهر بودند همواره محل آمد و شد طلاب و اهل علم بود، بهطورى كه گاه از كثرت جمعيتى كه براى فراگيرى و يا نوشتن مطالب استاد در آنجا گرد مىآمدند همانند مسجدى مىشد كه مردم براى اقامه نماز در آن ازدحام مىكردند.(62) بخش عمده آموزش را آموزش انفرادى تشكيل مىداد، بدين ترتيب كه بدون تشكيل جلسه يا حلقه درسى، طلبه در محضر استادش حاضر مىشد و ازطريق سماع و يا قرائت به فراگيرى مىپرداخت، علما غالباً شاگردان خصوصى داشتند و اغلب همين شاگردان اجازه نقل روايات و كتابهاى استاد را دريافت مىكردند. و شيوه «سماع» بهمعنى گوش دادن به گفتار استاد، و «قرائت» بهمعنى تقرير مطالب علمى از حفظ يا از روى كتاب بر استاد، مهمترين شيوههاى فراگيرى بودند. البته شيوه «املا» نيز كمابيش رواج داشت كه در آن استاد به تقرير مطالبى مىپرداخت و طلاب - كه به آنها مستملى گفته مىشد - تقريرات وى را مىنوشتند، كتابهاى حاصل از اين شيوه به كتابهاى امالى معروف بود. فعاليتهاى علمى در شهرهاى شيعهنشين و يا شهرهايى كه داراى جمعيتى شيعه مذهب بودند به فراخور حال و شرايط موجود با شدت و ضعف نسبى انجام مىشد. هر شهر بسته به جوّ مذهبى و سياسى و فرهنگى آن و با توجه به موقعيت مكانى، از حيث دورى يا نزديكى به شهرهايى كه مراكز علمى و فرهنگى محسوب مىشدند يا محل تمركز و تجمع شيعيان بودند، موقعيت خاصّى در زمينه فعاليتهاى علمى و فرهنگى داشت. شهرها و مناطقى كه تراكم جمعيت شيعى در آنها زياد بود اوضاع اجتماعى و فرهنگىشان تحت تأثير اين جمعيت غالب قرار مىگرفت و در مواردى كه امور سياسى و نظامى شهر نيز دردست همين جمعيت غالب بود و يا متوليان امر داراى گرايشهايى همسو با آنها بودند، آن شهر داراى موقعيت ممتازى مىشد.
3.حوزههاى علمى در عصر غيبت صغرى
جوّ فكرى و علمى شهرها با توجه به عوامل تأثيرگذار مختلف، متفاوت بود. در برخى شهرها انديشههاى كلامى رواج داشت و در برخى اهل حديث و محدثان عنصر تعيينكننده محيط فكرى بودند و بعضى نيز جوّى آميخته از انديشههاى مختلف داشتند.
مهمترين حوزههاى علمى آن عصر به قرار زير بودند:
3-1.مكتب علمى قم
قم نخستين شهر ايران بود كه مذهب تشيع را پذيرا شد. با مهاجرت چندتن از خاندان اشعرى كوفه به قم و توطن آنها در اين شهر مذهب تشيع نيز در اين شهر ريشه دوانيد. اشعريان از خانوادههاى برجسته كوفه و از ديرباز داراى تمايلات شيعى بودند. شواهد و اخبار حاكى از حضور مالك بن عامر - جدّ اشعريان قم - در جنگ صفين و همراهى پسر او با مختار در قيام كوفه و شركت بعدى اين خاندان در قيامهاى ضد اموى است.(63) بنا به نقلى نخستين كسانى كه از اين خاندان به قم آمدند پسران سعدبن مالك بودند و به گفته حسن بن محمد قمى نويسنده تاريخ قم موسىبن عبداللَّه بن سعد اولين كسى بود كه مذهب شيعه را در اين شهر اظهار كرد و بقيه به او اقتدا كردند. وى را از اصحاب امام صادق و امام باقر(ع) دانستهاند.(64)
با گسترش تشيع در قم، مناسبات مردم قم با ائمه(ع) گسترش يافت و بهزودى بهصورت يكى از مراكز اصلى تشيع و قطبهاى علمى آن درآمد. روابط گسترده شيعيان قم با ائمه معصومين(ع) موجب شد تا علوم اهل بيت(ع) به طور وسيعى در اين شهر رواج پيدا كند تا آنجا كه شمارى از عالمان برجسته و راويان جليلالقدر كه بهطور مستقيم احاديث را از ائمه(ع) دريافت مىكردند در اين شهر مىزيستند. نقش اساسىاى كه عالمان قم در حفظ و اشاعه دين داشتند بهگونهاى بود كه در روايتى چنين آمده است:
لولا القميّون لضاع الدين (65)
اهميت شهر قم و مركزيت يافتن آن موجب شد تا عدهاى از راويان و عالمان شيعه بار سفر بسته و بهاين شهر بيايند. نخستين اين كسان ابراهيمبن هاشم كوفى بود. گفته شده است او، كه زمان امام رضا (ع) را درك كرده بود، اولين كسى بود كه احاديث كوفيان را در قم نشر داد.(66)
از سوى ديگر مردم قم كه تشنه فراگيرى علوم اهلبيت(ع) بودند از علماى شيعه در ساير شهرها درخواست مىكردند تا به شهر آنها بيايند. از جمله آنها از ابواسحاق ثقفى مؤلف كتاب الغارات كه به اصفهان رفته بود خواستند تا به قم آيد، امّا او بهدليل آن كه سنىگرى در اصفهان بيشتر بود، مايل بود آنجا بماند و احاديث اهل بيت(ع) را در آنجا ترويج كند.(67)
بدينترتيب شهر قم مجمع علما و راويان احاديث اهل بيت(ع)
بود بهطورى كه در آغاز غيبت صغرى چندين خانواده علمى، علاوه بر عده كثيرى از دانشمندان شيعه در اين شهر مىزيستند.
مهمترين خاندان علمى شهر همان خاندان اشعرى بود كه قديمىترين خاندان شيعه شهر نيز محسوب مىشدند. معروفترين فرد اين خاندان كه در اوايل عصر غيبت مىزيست احمدبن محمدبن عيسى بود. وى بنا به گفته شيخ طوسى چهره شاخص و فقيه مطلق شهر قم بود. رياست و زعامت دينى وى بهگونهاى بود كه حتى حاكم شهر بهديدن وى مىآمد. او امام رضا (ع) را درك كرده و روايات بسيارى از ايشان نقل كرده است. همچنين داراى تأليفات عديدهاى بوده، ازجمله كتاب التوحيد، كتاب فضلالنبى، صلّى اللّهعليهوآله، و كتاب الناسخ والمنسوخ.(68) تاريخ وفات وى ظاهراً پس از 280 ق. بود.
از ديگر بزرگان اين خاندان محمدبن احمد بن يحيى اشعرى است كه روايات بسيارى را نقل كرده است. وى صاحب تأليفات بسيارى است. از جمله موسوعه نوادرالحكمة كه مشتمل بر مباحث مختلفى در ابواب فقهى بود و مجموعاً شامل 23 كتاب فقهى مىشد و در بين مردم بسيار معروف و مشهور بود. از ديگر كتابهاى او كتاب المزار، كتاب الامام و مقتلالحسين است. وفات وى را در حدود 280 ق. دانستهاند.(69) از همين خاندان، بايد به سعدبن عبداللَّه بن ابى خلف اشعرى (متوفا 299 يا 301 ق.) اشاره كنيم. او از عالمان بزرگ قم بود و به او عنوان «شيخ و فقيه شيعيان» داده بودند. دانش وسيع و شخصيت ممتاز، از ويژگىهاى وى بود. او داراى تصنيفات متعدد در موضوعات گوناگون بود كه عبارتند از: موسوعه فقهى كتاب الرّحمة (اين كتاب شامل ابواب طهارت، صلاة، زكاة، صوم و حج بود. بنا به گفته شيخ صدوق در ابتداى كتاب من لا يحضره الفقيه، اين كتاب از كتب مشهور فقهى بوده است كه فقيهان برآن اعتماد كرده و بدان مراجعه مىكردند)(70)، كتاب الضياء فىالامامة و كتاب مقالات الامامية در باب امامت كتابهاى مثالب رواة الحديث و مناقب رواة الحديث درباره راويان حديث، كتابى در فضيلت ابوطالب و عبدالمطلب و عبداللَّه، كتاب المنتخبات كه حدود 1000 صفحه بود و كتاب بصايرالدرجات كه در 4 جلد نوشته بود. (71)
از ديگر عالمان برجسته خاندان اشعرى مىتوان بهاين افراد اشاره كرد: محمدبن على بن محبوب مراد (متوفا بعد از 280 ق.) كه صاحب تصانيف متعددى در ابواب فقهى بود ازجمله دو موسوعه فقهى به نام الجامع و كتاب الضياء والنور. (72)احمدبن ابىزاهد كه از دوستان نزديك محمدبن يحيى عطار و از عالمان بزرگ قم بود و كتابهايى در مسائل اعتقادى چون بداء، جبر و تفويض و كتابهايى در فقه داشت (73)و ابوعلى احمدبن ادريس (متوفا 306 ق.) كه فقيهى معتمد و صاحب تصانيف بود. (74)علاوه بر اينها نام محدثان و فقيهان بسيارى از خاندان اشعرى در كتب فقهى ذكر شده است.
از ديگر خاندانهاى بنام قم خاندان بابويه است كه از خاندانهاى قديمى شهر بودند. چهره شاخص اين خاندان در عصر غيبت؛ علىبن حسين بن موسىبن بابويه است. تاريخ ولادت وى ذكر نشده ولى گويا در اوايل عصر غيبت بوده است. او فقيهى جليلالقدر و مورد اعتماد بود و تأليفات عديدهاى در ابواب فقهى داشت. همچنين كتابى در توحيد و كتابى در تفسير و كتاب امالى از وى نام برده شده است. از ارزندهترين كتابهاى وى كه بهدست ما رسيده است كتاب الامامة و التبصرة من الحيرة است. اين كتاب از نادر كتابهايى است كه از آن زمان باقى مانده است. موضوع اصلى كتاب بحث در زمينه مسئله غيبت امام مهدى (ع) است. ابن بابويه در ابتداى كتاب، علت تأليف را سرگشتگى مردم در عصر غيبت بيان مىكند. او مىگويد:
ديدم بسيارى از كسانى كه رشته ايمانشان صحيح بود و بر دين خدا ثابتقدم بودند و خشيت آنها در درگاه خداوند ظاهر بود، امر غيبت آنها را به حيرت واداشته و مدت غيبت بر آنها طولانى شده، تا جايى كه وحشت بر آنها مستولى شده و اخبار مختلف و آثار وارده آنها را به فكر واداشته است. لذا من اخبارى را جمع كردم كه حيرت را برطرف سازد و غصه و نگرانى را رفع كند و...(75)
شيخ در مقدمه كتاب بحثى را در زمينه بداء و سپس لزوم وجود حجةاللَّه بيان مىكند و پس از بيان اين كه امامت عهدى الهى است، امامت تك تك ائمه(ع) را اثبات مىكند. بخش عمدهاى از كتاب در ردّ عقايد فرق شيعه چون كيسانيّه، اسماعيليّه و واقفيّه است و سپس ابوابى را درباره معرفت امام و لزوم آن مىآورد. او در بحث از غيبت امام اسلوب اهل حديث و متكلمان را با هم آميخته و ازطريق آن ادلهاى براى رفع شبهات بيان مىكند. متأسفانه بخشى از آخر اين كتاب كه مربوط به بحث غيبت است مفقود شده و بهدست ما نرسيده است. درهرحال اين كتاب يكى از ذخاير علمى تشيع است كه بهدست ما رسيده است.
پىنوشتها: 1.ر.ك: الطوسى، الغيبة، ص 178. 2.الصدوق، كمالالدين و تمامالنعمة، ص 507. 3.همان، ص 239. 4.همان، ص 240. 5.در اين باره به بخش جغرافياى انسانى شيعه رجوع كنيد. 6.رجالكشى، ص 594؛ التفرشى، مصطفى بن حسين،نقد الرجال، ج 2، ص 262؛ قضيه زكريا بن آدم در قم و بعضى اصحاب امام صادق، عليهالسلام، در كوفه. 7.ر.ك: النجاشى الرجال، ص 351؛ شرححال عياشى. 8.ر.ك: جعفريان، رسول، تشيع در ايران، ج 1، ص 191. 9.ر.ك: قمى، محمدبن حسن، تاريخ قم، ص 278؛ رجال طوسى، ص 307. 10.همان، ص 52. 11.الطوسى، فهرست، ص 12. 12.النجاشى، همان، ص 17 (شرححال ابواسحق ثقفى) 13همان، ص 409؛ نجاشى، رجال، ص 245. 14.ابنبابويه، من لايحضره الفقيه، مقدمه مؤلف. 15.الطوسى، فهرست، ص 215؛ الخويى، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج 9، ص 80. 16.همان، ص 411. 17.همان، ص 62. 18.همان، ص 64. 19.ابنبابويه قمى، علىبن حسين، الامامة والتبصرة منالحيرة، مؤسسه آل البيت، قم، ص 142. 20.التفرشى، همان، ج 3، ص 253. 21.نجاشى، رجال، ص 261.
در تعزیت حضرت ثاراللهی
سيد على كاشفى خوانسارى
نام كتاب: هنر مرثيه خوانى
نويسنده: مهدى امين فروغى
ناشر: كتاب نيستان
چاپ اوّل: 1379
شمارگان: 5500 نسخه
تعداد صفحات: 200 صفحه
قيمت: 1400 تومان
كتاب هنر مرثيه خوانى به هنر و سنتى مذهبى مى پردازد كه از فرط تداول و فراوانى، فراموش شده و كمتر از منظرتحقيقى و علمى به آن پرداخته شده است.
نويسنده در اين كتاب مى كوشد ضمن ارايه اطلاعات تاريخى، به برخى آموزش هاى گوناگون و ضرورى كه در هنر مرثيه خوانى مدخليت دارد اشاره كند. وى پس از مقدمه اى تاريخى درباره پيشينه مرثيه خوانى، در گفتار اوّل فصل يك، نگاهى گذرا به تاريخ موسيقى ايران دارد و در گفتار بعد به آشنايى مقدماتى با رديف موسيقى ايران پرداخته است. فصل دوم به نشانه ها و قواعد خط موسيقى اختصاص دارد. فصل سوم گزيده اى از نوحه هاى قديمى به همراه نت موسيقيايى آن است. اصول صحيح تنفس و تقويت اندام‌هاى گفتار و شيوه تلفظ صحيح حروف گفتارهاى بعدى فصل سوم است. پايان بخش كتاب تمرين هايى براى مرثيه خوانان است.
مرثيه خوانى از آداب و سنن نهادينه در فرهنگ بومى - مذهبى ايرانيان و فراتر از آن، سنتى تاريخى در وجدان عمومى شبه قاره، آسياى ميانه، قفقاز و خاورميانه است. اين آداب كه ريشه در باورهاى مذهبى دارد و غايت آن غايتى مذهبى است، پيوند عميقى با هنرهايى چون موسيقى، خطابه، ادبيات، تبليغ و حتى نمايش دارد. آداب تعزيت مذهبى در جاى جاى گسترده بوم ايران با تنوع فراوان رواج داشته و هر خرده فرهنگ و هر بوم زاد به شكلى در اين باور ملى و عمومى مشاركت و همدلى خويش را به نمايش مى گذاشته است. متأسفانه امروز از سويى به دليل رواج رسانه هاى جمعى و نقش يكسان ساز آن در عرصه فرهنگ و از سوى ديگر به دليل حكومتى شدن برخى شعائر مذهبى شاهد زوال بسيارى از سنت هاى تعزيه دارى و رنگ باختن تنوع آداب و مراسم هستيم. امروز ديگر از مكاتب متنوع روضه خوانى كمتر مى توان سراغ گرفت و رسانه ها عمدتاً به نوع خاصى از روضه خوانى و مرثيه گويى - كه ظاهراً پيوند خورده با خاطرات گرانقدر دفاع مقدس و بسيج است - تبليغ و ترويج مى شود و ساير شيوه ها به مرور از رونق مى افتند. اين موضوع خاص تهران نيست. در شهرستان ها و حتى در مناطق غير فارسى زبان هم روضه خوانانى اقبال دارند كه شبيه فلان مرثيه خوان تهران نشين و مورد عنايت رسانه ها بخوانند. و اينجاست كه برخلاف تصور اوليه كه پژوهش در حوزه مرثيه خوانى را به دليل رونق و فراوانى بى دليل مى داند، ثبت و ضبط تنوع سبك ها چه از نظر تاريخى و چه از منظر دين، هنر، مردم شناسى و... ضرورت تام مى يابد. اهميّت و ارزش كتاب مورد بحث از اين منظر آشكار مى شود. مقدمه كتاب كه گزارشى از پيشينه سنت مرثيه خوانى در ساليان گذشته است و به برخى از روضه خوانان مشهور گذشته و سنن و آداب از ياد رفته مى پردازد، ارزشى مضاعف و افزون از ذى المقدمه دارد. در اين فصل تاريخ اقامه عزادارى سيد الشهدا در ايران از زمان آل بويه تاكنون - به روشى علمى و مستند و به دور از اغراق و تعصب ورزى و با اتكا به جستجوهاى تحسين برانگيز مؤلف در كتب تاريخى مختلف، اسناد، سفرنامه ها و خاطرات و... شرح شده است. اين اطلاعات از زمان حكومت قاجار با تفصيل بيشتر نقل شده و نام بسيارى از مرثيه خوانان، تكيه ها، شيوه ها، اشعار و شاعران، آداب و... ذكر گرديده است. گرچه حجم اين مقدمه در مجموعه بسيار اندك است (24 صفحه ) ولى به دليل تازگى و اهميّت مطالب آن سبب ارزش بخشيدن به كل كتاب شده است.
همچنين است فصل سوم كتاب كه در حقيقت متن اشعار نوحه خوانى هاى دوره قاجار براى سينه زنى است كه با كوشش و جست وجوى مؤلف توسط ريش سپيدان و گيس سپيدان و همچنين پير غلامان و نوحه خوان هاى قديمى براى نخستين بار ثبت شده و توسط مؤلف آواى آن به خط موسيقى پياده شده و ثبت گرديده است. فصل 3 شامل اطلاعاتى ناب و ارزشمند درباره نوع نگاه پيشينيان به واقعه عاشورا و ادب جارى در كلام و منش ايشان نسبت به معصومين(ع) و همچنين تلقى عرفانى و حماسى آنان
از اين واقعه عظيم است. برخلاف برخى روضه خوان هاى كم مايه امروز كه با هر گونه توهين و تحقير به آل الله، عليهم صلوات الله اجمعين و ارواحنا لهم فدا، قصد بازار گرمى و ريختن اشك مستمعين را دارند. اشعار گرد آمده در فصل 3 از تنوع وزن و تنوع دستگاه هاى موسيقى برخوردارند و در اين فصل مى توان نوحه هايى در ابوعطا، افشارى، دشتى، چهارگاه، گوشه عراق و... يافت. هر چند كه آن گونه كه پيشينيان گفته اند تنوع نوحه ها و روضه ها بيشتر از اين بوده و تقريباً مى شود گفت تمام گوشه ها و نغماتى كه امروزه به ما رسيده و در طول تاريخ اسلامى محفوظ مانده به نوعى در سنت هاى موسيقى مذهبى كاربرد داشته است. جا دارد مؤلف محترم طى پژوهش جامعى به تكميل اطلاعات خود كه در مقدمه و فصل 3 آمده بپردازد و چه بهتر كه مراكز پژوهشى مذهبى - هنرى و تاريخى و يا مردم شناسى با حمايت از اين پژوهش، امكان ثبت هر چه دقيق تر آواها و نواهاى مذهبى ايرانى را كه به سرعت برق و باد به دليل گزند زمانه رو به فراموشى اند فراهم آورند. فصل تاريخ موسيقى ايران و معرفى رديف موسيقى ايرانى در عين ايجاز و صحت مبحث تازه اى ندارد و در كتاب هاى ديگر به شكل جامع تر به آن پرداخته شده است. هر چند كه اگر مخاطبان اين كتاب را علاقه مندان به فراگيرى مرثيه خوانى فرض كنيم كه آن ها را از مراجعه به ديگر كتب بى نياز مى سازد. همين نكات درباره فصل 2 (تئورى موسيقى) نيز صادق است. مسائل پايه تئورى موسيقى و سلفژ به شكلى مختصر درس داده شده است. هر چند كه كسى كه با قواعد نظرى و عملى موسيقى آشنايى ندارد با صرف مطالعه اين فصل قادر به كشف وزن و ملودى قطعات مكتوب موسيقى (مثل قطعات ارايه شده در فصل 3) نخواهد بود. از طرف ديگر توصيه به علاقه مندان مرثيه خوانى به فراگيرى موسيقى نظرى و نفت خوانى كمى آرمانگرايانه به نظر مى رسد؛ چرا كه بسيارى از خوانندگان موسيقى سنتى نيز به شكل سماعى رديف ها را آموخته اند و اگر نوحه خوانان و روضه‌خوانان به شكل شنيدارى (مثلاً بر اساس رديف‌هاى موسيقى موجود استاد كريمى يا استاد دوامى) با موسيقى سنتى آشنا شوند و از اين تكرارى خوانى، غلط خوانى و خارج خوانى رها شويم بسيار مطلوب است.
بخش هاى آخر كتاب كه به دستگاه صوتى انسان، اصول تنفس و روش هاى تربيت و تقويت صدا و فنّ بيان مى پردازد نيز به نوبه خود خواندنى است. گرچه كم و بيش اين نكات را در كتاب هاى مربوط به بازيگرى مى شود يافت، اما كار مؤلف تنها يك گردآورى يا ترجمه محض نبوده و بسيارى از مثال ها به شيوه اى عملى، تجربى و متناسب با فرهنگ و شرايط ايران بيان شده است.
نقاط ضعف يا كاستى هاى كوچكى هم در كتاب به چشم مى خورد. مثلاً اينكه گفته شده پيش از رواج نفت موسيقى غربى، املاى موسيقى در ايران رايج نبوده، صحيح نيست و به خط و شيوه ديگر از زمان فارابى اين بحث وجود داشته هر چند كه رواج و عموميت چندانى نداشته است. نكته ديگر اينكه بيش تر جستجوها و اطلاعات منقول مؤلف مربوط به سنت مرثيه خوانى در تهران است و جا داشت از سنت‌هاى موسيقى مذهبى در ديگر مناطق و شهرها هم سخن به ميان مى آمد. عمده توجه كتاب به دو عنصر اصلى شعر و آواز است، حال آن كه مباحثى مثل همخوانى، سازهاى موسيقى مذهبى، پرده، حركت و نمايش، خطابت و علم بلاغت و... هم مى‌توانست مورد نظر باشد. ديگر آن كه مؤلف در پيشينه روضه خوانى از وسعت ديد محدودى بهره جسته است. نمى توان اين سنت را بدون توجه به پيشينه و ديگر اشكال آن همچون تعزيه، نقالى، پرده خوانى، حمله خوانى و... مورد بررسى علمى و دقيق قرار داد. به طور كلى اطلاعات كتاب آنجا كه به اطلاعات دست اوّل و برگرفته از جست وجوهاى شفاهى و معاصر برمى گردد ناب تر است تا اشارات آن به منابع مكتوب؛ چرا كه في المثل در تاريخ ادبيات ايران كتاب هاى فراوانى را درباره قيام امام حسين(ع) يافت كه برخى به عنوان روضه، مقتل و مرثيه به كار مى رفته است. از فتوح ابن اعثم (قرن 4) گرفته تا كتاب هاى جديدتر مثل شهادت نامه ابن همام شيرازى (قرن ده، هم عصر روضة الشهداء كاشفى) و آتشكده (قرن 11). در قرن دوازده و سيزده با فراوانى چشمگير مقاتل، روضه ها، اشعار حماسى، مدح و مصيبت نامه هاى حسينى رو به روييم. انوار حسينى، احزان الصدورف فايز، عين البكاء، جنگنامه خامس آل عبا، محرق القلوبف نراقى، سرّ الشهادتين، صحيفيه ذهبيه در قرن 12 و اسرار الابتلاء، الحروب الحسينيه، روضة الحسينيه، معدن الصلحا در بيان سيد الشهدا، سعادة الكونين في بيان فضائل الحسنين، مهيج الاحزان، بلا و ابتلاء، وسيلة النجات، روضة الحسينيه، ماتمكده، داستان غم (از ديدگاه اهل سنت) بحر غم، طوفان البكاء، مخزن البكاء، رياض الاحزان، بيت الاحزان (از ديدگاه شيخيان)، حمله حسينى، لولوة البحرين في مناقب الحسين، حقايق المضيئه، عمان البكاء، فيض الدموع، تحفة الذاكرين، بحر الحزن، كنز المحن، انوار الشهادة، خصائص الحسينيه، حجة السعاده في حجة الشهادة (نوشته اعتماد السلطنة)، نجات العاصين، وقايع كربلا، شجاعت حسينى، غمنامه حضرت امام حسين، كربلاى معلا و... در قرن سيزدهم كتاب هايى است كه مى توان در تاريخ ادبيات فارسى درباره عاشوراى حسينى يافت. در ميان اولين كتاب هاى چاپى به زبان فارسى در ايران نيز چنين كتاب هايى فراوان اند. بنابر مشهور اولين كتاب چاپ شده در تهران محرق القلوب است. در بخش ضميمه كتاب گنجينه اثر نوشته ميرزا عبدالوهاب معتمد الدوله طبع شده به سال 1282 قمرى كه عمده كتاب هاى چاپ تهران تا آن تاريخ را فهرست كرده از ميان 338 كتاب فهرست شده، 21 عنوان كتاب مصيبت (همچون مرثيه مقبل و مرثيه جوهرى) به چشم مى‌خورد.
تاريخ منظومه هاى حماسى درباره عاشورا نيز مفصل است.
اين منظومه ها به صورت حمله خوانى (نقالى) در تكيه ها، خانقاه ها، منابر و حسينيه ها اجرا مى شده و قديمى ترين نمونه شناخته شده آن همان طور كه پيشتر گفته شد شهادتنامه ابن همام شيرازى است كه سال 903 قمرى سروده شده و 1200 بيت دارد. مشهد الشهدا را حسين ندايى يزدى در قرن دهم در ده باب در قالب مثنوى سرود و حمله حسينى سروده محسن تقوى سندى است كه ده هزار بيت را شامل مى شود و از منظومه هاى قرن 12 است. داستان حضرت قاسم و حضرت بى بى شهرزاد به طور كامل در منظومه حمله حيدرى راجى كرمانى نقل شده است. باغ فردوس را ملا احمد الهامى كرمانشاهى و روضة الاسرار را محمدعلى سروش اصفهانى در قرن سيزدهم سرودند كه دومى حدود 1600 بيت در قالب مثنوى است. داستان على اكبر و قاسم را محمّد بن ابى طالب به سال 1298 قمرى سرود. سراج الصدور را فقير قهدريجانى در سال 1330 قمرى سرود و صحيفه قاصريه را قاصر كرمانى در پنج مقتل و چهار هزار بيت در همان قرن. غمكده را شخصى به نام وفا و غمناك را عبدالحسين فومنى در عهد قاجار سروده‌اند. شهنشاه نامه حسينى از خاموش يزدى شامل هشت دفتر از منظومه هاى حسينى مربوط به عصر پهلوى اوّل است و سرايش اشعار حسينى و عاشورايى همچنان با قوت ادامه دارد و في المثل ساليانه در ايام نمايشگاه بين المللى كتاب سال 79، خانم محترمى در يكى از غرفه ها كتاب خويش را به عنوان اولين منظومه وقايع عاشورا در طول تاريخ معرفى مى كرد و اين نشان مى دهد كه تا چه حد نسل امروز از پيشينه ادب دينى خويش بى خبر است. شب هاى شعر عاشورا در تهران و شيراز و... برپا مى شود. البته وقتى بحث از ادب عاشورايى پيش مى آيد نمى توان از مختارنامه هاى فراوان و مكرر تاريخ ادبيات كشورمان چشم پوشى كرد.
غرض از اين توضيحات طولانى و ملال آور اين بود كه بحث تاريخ ادب عاشورايى بسيار مفصل تر از آن است كه در بدو امر تصور مى رود.
به هر حال همچنان كه عرض شد كتاب حاضر كتابى ارزشمند و مغتنم درباره اين هنر و آداب مذهبى است. كتاب هايى كه پيشتر به اين مقوله پرداخته اند بسيار اندكند. تأملى در باب مداحى رنجبر گل محمدى (انتشارات كيهان، 1375) بيشتر به شعر پرداخته و كتاب هايى چون باور مداران، مدعيت پردازان و تذكره عشاق كه همگى از سوى حوزه هنرى منتشر شده اند، مصاحبه هايى با مداحان و روضه خوانان معاصرند. در جزوه هاى «دفتر ادبيات آيينى» كه رسمى ترين مركز آموزشى و پژوهشى در اين حوزه است كتابى مشابه كتاب فوق نمى توان يافت. جزوه هاى نماد خادمان ولايى نوشته غلامحسين رفيعا به اخلاق مرثيه خوانى پرداخته و ادبيات آيينى نوشته على معلم هم به تاريخ ادبيات و اشعار. جزوه هاى آداب و هنر مداحى نوشته غلامحسين سازگار هم بحث و روش شناسى روضه هاى مختلف است و در مجموع كمتر جزوه و كتابى درباره موسيقى مرثيه خوانى سراغ داريم.
در كنار محاسن مذكور كتاب از برخى اشكالات فنى آسيب جزيى خورده است. بى دقتى هايى جزيى در تنظيم فهرست و نسخه پردازى و صفحه آرايى به چشم مى خورد و بارها پانوشت هاى صفحات مختلف ناتمام رها شده اند و از ادامه آن اثرى يافت نمى شود.
به هر صورت كتاب فوق نويد بخش شكل گيرى جريانى جوان، پويا، علمى نگر، و نگران سنت و تاريخ در حوزه سنن و آداب تعظيم شعائر مذهبى و عزادارى سيد الشهدا، عليه آلاف تحية و الثنا، است. ان شاء اللَّه الرحمان. منابع 1.حماسه سرايى دينى، احمد گلچين معانى، نشريه آستان قدس رضوى. 2.تاريخ ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى، ترجمه برگل، ترجمه به فارسى گروه مترجمان. 3.فهرست كتب دينى كتابخانه سلطنتى. 4.فهرستواره كتابهاى فارسى، جلد سوم، احمد منزوى. 5.مقاله «نگاهى به دو فهرست سيد فريد قاسمى، جهان كتاب، شماره 115 - 118 (دى و بهمن 79(