ضمن تشكر از عزيزاني كه در اين جلسه شركت كرده‌انأ، چنانكه مستحضريد مدتي است ستادي تشكيل شده تحت عنوان «ستاد احيا و گسترش فرهنگ مهدويت». اعضاي اين ستاد مؤسسات مختلفي هستند كه به نوعي در موضوع مهدويت فعاليت مي‌كنند، مانند: بنياد فرهنگي مهدي موعود(ع) مؤسسة فرهنگي انتظار نور، معاونت فرهنگي مسجد مقدس جمكران، مؤسسة فرهنگي موعود و مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما.
اين ستاد در سال گذشته نخستين جشنواره برترين‌هاي فرهنگ مهدويت را برگزار كرد كه در آن به بهترين كتاب‌هايي كه در دهة هفتاد در زمينة فرهنگ مهدوي تهيه شده بود، جوايزي اهدا گرديد.
برنامة امسال جشنوارة برترين‌هاي فرهنگ مهدويت در عرصه مطبوعات است كه در صدديم مقالات و آثاري كه پس از انقلاب در عرصة مهدويت در مطبوعات منشتر شده، ارزيابي و به بهترين آنها جايزه دهيم. سال سوم اين جشنواره نيز اين‌شاءالله به موضوع طراحي، نقاشي، گرافيك و عكاسي اختصاص خواهد داشت.
از آنجا كه در عرصة كارهاي تصويري و فيلم كار جدي انجام نشده است، تصميم گرفتيم با همكاري اعضاي اين ستاد به ويژه مركز پژوهش‌هاي صدا و سيما براي توليد اين آثار «فراخوان» بدهيم و بدين ترتيب مراكز مختلف را به توليد اثر در اين زمينه تشويق كنيم.
هدف از تشكيل اين ميزگر نيز بررسي مسائلي است كه در مورد تهيه كارهاي تصويري مطرح است. به نظر مي‌رسد در اين زمينه دو دسته سؤال مطرح است؛ دستة اول اين سؤالات مربوط به رويكرد غرب به موضوع آخرالزّمان و منجي‌گرايي است، حدود 25 ـ30 سال است كه در غرب آثار سينمايي‌اي به موضوع آخرالزّمان و منجي‌گرايي تهيه مي‌شود و اين مسئله چهار پنج سال است كه مسلمانان از جمله ايراني‌ها را متوجه اين موضوع كرده است از آنجا كه غربي‌ها با اغراض خاصي اين مسئله را دنبال مي‌كنند سؤال‌هايي ايجاد شده است از قبيل اينكه: غرب چرا به اين موضوع اهتمام نشان داده و در تهيه اين مجموعه‌ها چه مؤلفه‌هايي را لحاظ كرده و در نهايت چه اهدافي را دنبال مي‌كند؟
دستة دو سؤالات مربوط به چگونگي پرداختن به موضوع مهدويت در قالب تصوير و سينماست. سؤالات مختلفي در اين زمينه وجود دارد: اول اينكه آيا ما با همان نگاه غرب به آخرالزّمان مي‌خواهيم موضوع مهدويت را در سينما و رسانه‌هاي تصويري مطرح كنيم يا خير؟ دوم اينكه چه مؤلفه‌هايي در مهدويت و انتظار شيعي قابليت به تصوير كشيدن را دارند؟ و سوم اينكه قالب سينمايي و تصويري اساساً چه نيازي را مي‌تواند در عرصة مهدويت و انتظار برآورده كند؟
بنابراين سؤال اول را من اين‌گونه طرح مي‌كنم: رويكرد غرب به موضوع‌هاي آخرالزّمان و منجي‌گرايي محصول چه تفكري است و در تهيه اين مجموعه‌ها چه هدفي را دنبال مي‌كند؟
دكتر بلخاري: در مورد ارتباط مسئله مهدويت با غرب ابتدا بايد به اين نكته توجه كرد كه در اين بحث گرچه موضوع بين غرب و شرق مشترك است، ولي ماهيت بحث كاملاً با هم تفاوت دارد. فضاي انتظار، آخرالزمان و امام زمان(ع) نزد ما جايگاهي دارد كه با آنجا متفاوت است. در واقع، غرب در بعد مسئلة مهدويت، دو فضا را تجربه مي‌كند: يكي فضاي مهدويت شيعي يا اسلامي و ديگري مهدويت يا «فيوچريزيم» در بعد مسيحيت. برخورد تصويري يا هنري با مسئلة مهدويت از ديدگاه غربي‌ها حدود 120 سال سابقه دارد، از زماني كه امام مهدي سوداني در سودان قيام كرد مسئله مهدويت در بعد مبارزات استعماري و تأثيري كه روي اين مبارزات دارد، براي غربي‌ها كاملاً شناخته شد، لذا در اين چارچوب برخورد جدي و تحقيقاتي كردند نمونه آن كتاب مستر همفر است. پس از آن كتاب چهارپر نوشته شد. از سال 1920 به بعد فيلم‌هايي بر اساس همين كتاب ساخته شد. ساخت فيلم نوسترآداموس، كنفرانس شيعه‌شناسي تل‌آويو، تهية بازي‌هاي كامپيوتري و... هم كارهايي است كه بر همين اساس انجام گرفته است و من در كتاب تهاجم فرهنگي به تفصيل آنها را بيان كرده‌ام.
از آنجا كه مسئله مهدويت شيعه از لحاظ اجتماعي و فرهنگي در دنياي شيعه و اسلام تحرك وسيعي ايجاد مي‌كند، بناي غربي‌ها بر تخريب است و آثار هنري آنها چنين هدفي را دنبال مي‌كند.
طرح مسئله آخرالزّمان در قالب تصايور در دهة نود و پايان هزارة دوم اوج مي‌گيرد. چون بسياري از تمدن‌ها از جمله بودايي‌ها و هندوها و حتي مسيحي‌ها به پايان يك هزاره اعتقاد خاصي دارند و معمولاً اعتقادات آخرت‌گرايانه، منجي‌گرايانه و فيوچريستي در چنين مواقعي اوج مي‌گيرد. بر همين اساس در اين دهه فيلم‌هايي مثل «روز استقلال»، «آرمگدون» و
«ماتريكس» ساخته شد.
به طور خلاصه در غرب موضوع مهدويت، انتظار و آخرالزّمان در بعد تصويري در دو فضا مطرح است: يكي مهدويت به نحو تخريبي و ديگري مهدويت و آخرالزّمان به نحو اثباتي براي خودشان. بحث ديگر اين است كه ما تا چه حد مي‌توانيم از نحوة كار آنها در مسائل خودمان استفاده كنيم. بعدي از اين فراخوان مي‌تواند يك كار تحقيقي در اين زمينه باشد كه غربي‌ها در اين موارد چه اقداماتي انجام داده‌اند، اما از لحاظ الگويي و محتواكار آنها براي ما قابل استفاده نيست. بله، از سمينارها و مجموعة تحقيقاتي كه آنها را به اين بعد تصويري رسانده است بايد استفاده كنيم. كنفرانس تل‌آويو، واقعاً نگاه روشن‌گرانه و دقيقي نسبت به تأثير جدي مهدويت در تفكرات شيعي دارد. چون در بعد اثباتي به دليل تفاوت ماهوي قضيه خيلي نمي‌توانيم از آثار غربي‌ها استفاده بكنيم، به اين طرف بايد توجه كنيم كه ما چگونه مي‌توانيم امام زمان(ع) خودمان را با معاني و مفاهيمي كه پيرامون ايشان وجود دارد و تأثير باطني‌اي كه بر فرهنگ شيعه گذاشته، به تصوير بكشيم؟ تاكنون با مسئلة آخرالزّمان و انتظار در جهت تبيين كار نكرده‌ايم بلكه سعي كرده‌ايم از احساسي كه يك انسان شيعي دارد، نهايت استفاده را بكنيم. به نظر من ضروري‌ترين و اصلي‌ترين كاري كه بايد صورت بگيرد اين است كه ابعاد مختلف مسئله مهدويت مشخص بشود سپس تيم‌هاي هنري براساس آن فيلم تهيه كنند. درست است كه برخي از كارگردانان سينما ذهن بسيار خوبي براي ترجمة معاني به تصوير دارند، اما نمي‌توانند آن معاني را خلق كننأ، بايد معنا را به آنها داد.
به طور خلاصه ما بايد ابتدا محورهايي را استخراج بكنيم، بعد افرادي كه با اين جشنواره ارتباط دارند يا كسان ديگري كه بتوانند ترجمه هنري بكنند، محورها را به صورت تصويري و هنري دربياورند.
چه سوژه‌هايي را مي‌توان در عرصه مهدويت به عنوان دستمايه فيلمنامه‌ها مطرح كرد؟
انتظار يعني، بهترين فكر و بهترين طرح و عمل، آيا ما در زمينة تربيتي، در زمينة تغذيه و در زمينة طرح و برنامه بهترين فكر را داريم؟ همه چيز در اختيار ماست ولي متوجه نيستيم.
به طور كلي در دفاع از ولايت و انتظار اول بايد در زندگي روزمره خودمان طرح مكتب را پياده كنيم و مصمم باشيم كه از هيچ اصلي صرف نظر نكنيم. موفقيت در اسلام يعني از اصول تخفيف ندادن ولي در جناح كفر موفقيت يعني اصل را زير پا گذاشتن.
در دشمن‌شناسي ابتدا بايد ضرورت انتظار را حس كنيم سپس وارد كانال سينما شويم و بگوييم هر كس فيلمنامه يا طرح خوب راجع به امام زمان(ع) دارد بنويسد. كشورهاي غربي به رغم آنكه در حرف‌هاي خود مواضع متفاوتي دارند، در يك طرح با هم گره مي‌خورند كه نقطه مشترك و مركز ثقل آن، دست سرمايه‌داران يهودي صهيونيست است.
هدف آنها در اين طرح سلطه بر زمين است لذا با خود خدا و امام زمان(ع) كار دارند و اصلاً ما را به حساب نمي‌آورند. خودشان مي‌گويند مسلمانان و مسيحيان حيواناتي هستند كه خدا براي خدمت به ما خلق كرده است، احساس خطر هم نمي‌كنند چون ما تا كنون كاري عليه آنها انجام نداده‌ايم. و بي‌آنكه خودمان بدانيم تمام طرح‌هاي ما در چارچوب برنامه‌هاي كلان آنهاست. اين است كه ما بايد استقلال فكري داشته باشيم و اينكه كسي از ما حمايت كند يا نه مهم نيست.
«كوثر» يعني خير كثير و ممكن است تو با صد تومان همان نتيجه را در دفاع از حق بگيري كه ديگري با يك ميليارد تومان مي‌گيرد. سه يهودي براي همة دنيا نقشه مي‌گشند و يكي از آنها نمي‌گويد: «مگر مي‌شود؟!» آنها در باطل خود اين وحدت را دارند و انجام مي‌دهند، بنابراين نشد نداريم.
جناب آقاي رحيم‌زاده نظر شما در اين مسئله چيست؟
من با اين فرمايش آقاي بلخاري موافقم كه هنرمندان ما خيلي اهل فكر نيستند و اگر هم اهل فكر باشند مبني فكريشان متأسفانه ضعيف است. با كمال تأسف اصلاً خود اين هنر چيزي است كه از بيرون بر ما وارد شده است و ما تنها مي‌توانيم از آن استفاده ابزاري كرده و هنر تصوير را عرضه كنيم نه اصل هنر را.
ما براي آنكه به هدفمان در فراخوان كه تحريك هنرمندان در بعد تصويري است برسيم، در دو بعد بايد بتوانيم موفق شويم: بعد معرفتي و بعد احساسي و عاطفي. اگر در بعد معرفتي كار بيشتري انجام دهيم، زمينه كارهاي احساسي و عاطفي هم فراهم خواهد شد. البته اين كار، كار آساني نيست.
ما منابع آماده‌اي نداريم و اهل قلممان كه مي‌خواهند معارف مهدويت را ترجمه بكنند خيلي در اين زمينه كار نكرده‌اند، چه رسد به اينكه براساس ترجمه آنها بخواهيم يك ترجمه تصويري و حسي ارائه بدهيم. در اين مسئله مردم ما هم مخاطب آثار ما هستند و هدف صرفاً برگزاري يك جشنواره در رابطه با مهدويت نيست.
جاي بسي تأسف است كه بعد از بيست سال برخورداري از امكانات، شرايط و قدرت تصميم‌گيري نتوانسته‌ايم از غرب دين دفاع كنيم. در كنار هزاران كاري كه ما كرده‌ايم و بودجه و تصميم و قلم ما توانست آن كار را به عرصه توليد برساند، بخش بزرگي از آنها همان بود كه آنها براي ما طراحي كرده، به يك نحوي در ذهن‌هاي ما آورده بودند.
الآن در اين دوره وانفسا، ما وظيه داريم جوان‌هايي را كه مولود عصر انقلاب هم هستند به طرف دين سوق بدهيم. ما در مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما به كمك انجمن سينماي جوان سال قبل تصميم گرفتيم مسير خاصي را براي توليد آثاري در موضوع امام علي(ع) تعيين كنيم و پس از مقداري تبليغ و فراخوان دادن 650 فيلمنامه در اين موضوع از سراسر كشور دريافت كرديم كه در بررسي اول 130 فيلمنامه از نظر محتوا و همچنين جنبه هنري در حدّ مناسبي قرار داشتند و در بررسي نهايي حدود 32 فيلمنامه را مناسب تشخيص داديم و براي توليد قرارداد بستيم. از نظر زماني اين كارها عبارت بودند از: كارهاي بيست دقيقه‌اي، هفت دقيقه‌اي، انيميشن و شصت دقيقه‌اي. الآن از آن فيلمنامه‌ها چهارده مورد بدون هيچگونه سرمايه اضافه‌اي توليد شده است. اين محصولات الآن به صورت VHS قابل ارائه است و از اين چهارده مورد، چهار ـ‌پنج فيلم حرف براي زدن دارند. اين چهار ـ پنج مورد با تحريك ما تهيه نشد، جانمايه و برداشت خود هنرمند بود كه به تصوير كشيده شد. با داشتن اين تجربه، من فكر مي‌كنم اگر ما با هنرمندان گفت‌وگوي مأنوسي برقرار كنيم و در ابعاد مختلف مهدويت ترجمه‌اي از معارف و ارزش‌ها را به آنها بدهيم، به جرئت مي‌گويم جاي بسي اميدواري است و هيچگونه ريسكي هم ندارد، هرچند برخي معتقدند كه ريسك آن بالاست.
از آن چهارده اثري كه عرض كردم، دو مورد قابل پخش از تلويزيون نيست ولي دوازده مورد ديگر را مي‌توان از طريق تلويزيون به جامعه عرضه كرد. پس مهم توجه به بعد معرفتي مسئله است. البته در اين بعد، بسياري از آموزه‌هاي ديني‌مان به نظر من درست است و اگر لغزش‌هايي مشاهده مي‌شود براساس احساسات و باورهاي پاك مردم است كه شايد خود مردم هم دليلي براي آن نداشته باشند. به نظر من اگر در بعد معرفتي خوب كار شود، بعد احساسي و عاطفي هم تقويت مي‌گردد و خوب مي‌تواند القا شود. بنابراين در اين مسئله ما بايد به ابعاد فراخوان توجه كنيم. البته نبايد مخاطبان فراخوان را افراد خاصي قرار داد بلكه خود موضوع مهدويت و امام زمان(ع) اميد بخشي به آينده و نتظار، موضوعي است كه بسياري به آن علاقه‌مندند.
نكتة ديگر اين است كه ما بايد بتوانيم در يك سطح قابل قبولي در جامعه امروز اين آثار را ارائه كنيم و اگر بالاتر از كار غربي‌ها نيست، دست كم در سطحي باشد كه بتواند رويكرد تخريبي فيلم‌هايي را كه در غرب به آنها پرداخته‌اند خنثي كند. ما بايد به اين رويكرد تخريبي توجه خاص كنيم و ببينيم آنها چگونه توانسته‌اند مفاهيم و معارف خودشان را به تصوير بكشند. بايد در اين سطح جلوي ديد هنرمندانمان را باز كنيم و بگوييم ما در اين موضوع در نظر درايم چنين پلكان صعودي را طي كنيم و حتي بالاتر از آن. به هر حال در دنيا بايد كار اسلامي، كار ديني و كار شيعي بتواند در مقابل كارهاي ديگر عرض اندام كند.
بحث ديگر اين است كه آيا ما واقعاً مي‌توانيم اين موضوع را فراتر از كشور خودمان هم مطرح كنيم؟ اگر خواستيم اين موضوع را فراتر از كشورمان مطرح كنيم، آيا فقط در بين شيعيان يا فراتر از آن در بين غير شيعيان هم قابل طرح است؟ البته نه مسيحيت يا يهوديت، دست كم مسلمانان جهان، اين چند مورد نياز به بحث دارد.
به نظر مي‌رسد كار مطالعاتي جدي‌اي در موضوع توجه غرب به اين موضوع انجام نشده، ابتدا بايد پروژه‌اي براي موضوع‌شناسي در اين زمينه ايجاد شود. من فكر مي‌كنم غرب به قهرمان‌پروري و قهرمان‌سازي متكي است و تداوم حيات فرهنگي خودش را در گرو تجديد حيات مستمر قهرمانان مي‌داند. بر اين اساس در ساخت برنامه‌ها و فيلم‌ها از عالم اسطوره‌زدايي
تقدس‌زدايي كرده و مردم را به گونه‌اي تربيت نموده‌اند كه در اين 200ـ300 سال اخير ديگر مراجعه‌اي به اسوه‌ها و در واقع اسطوره‌ها ندارند. به همين خاطر تنها از موضوع قهرمانان بهره مي‌گيرند كه اين قهرمانان گاهي در صحنه‌هاي سينما ظاهر مي‌شوند و گاهي در ميدان‌هاي ورزشي. از اين نظر من گمان مي‌كنم چون تداوم فرهنگ و تمدن مغرب زمين منوط به قهرمان‌پروري است، پرداختن به فيلم‌هاي آخرالزّمان نيز از همين بعد صورت مي‌گيرد.
از طرف ديگر چنان كه جناب آقاي بلخاري اشاره كردند هزاره‌گرايي و مطالعات يهود هم در به وجود آمدن انگيزه مؤثر بود و انرژي لازم را در مردم غرب به وجود آورد. در كتاب عصر ظهور نويسنده اين مطلب را مطرح مي‌كند كه سازمان اطلاعات آمريكا پرونده‌اي راجع به امام مهدي(ع) و مهدويت تهيه كرده كه فقط عكس آقا را كم دارد.
در واقع اين مطلب نشان مي‌دهد كه آنها موضوع را خوب مي‌شناسند و حوادثي هم كه بر حسب مطالعاتشان اتفاق مي‌افتد نشان مي‌دهد كه احتمال اين واقعه نزديك است. از اين رو در مرحلة اول مي‌خواهند نوعي آمادگي را در مردم خودشان ايجاد كنند و در درجه دوم در صدد پر كردن خلا و انگيزه و انرژي در مردم غرب براي واقعه‌اي احتمالي‌اند و موضوع سوم، القاي اين موضوع به مردم در داخل و خارج از غرب است كه نيروي برتر آمريكا و تكنولوژي اوست. اگر اتفاقي هم رخ بدهد، غرب به مدد آمريكا و تكنولوژي مي‌تواند از اين ماجرا جان سالم به در برد. لذا در عموم فيلم‌هاي ساخته شده، موضوع تكنولوژي و قهرمان بودن آمريكا همواره خود را نشان مي‌دهد و حتي بر بلاياي طبيعي غلبه مي‌كند. امّا از آنجايي كه ساخت اين مجموعه يك رويكرد به خارج از غرب هم دارد، ايجاد انفعال در طرف مقابل يك ركن است و به همين دليل قهرمانان و موضوعات اين فيلم‌ها در ميان مشرق‌زمينيان كه مصرف‌كننده‌اند، نوعي انفعال را در مقابل تكنولوژي يا قهرمان‌ها ظاهر مي‌سازد.
از طرف ديگر ما در اين مجموعه‌ها همواره باورهاي يهوديان را آشكارا مي‌بينيم. وقتي هم كه از مسيحيت گفت‌وگو مي‌شود رويكرد كاملاً يهوديانه است.
امّا در ميان مردم ما، موضوع به گونة ديگري قابل بررسي است، يعني اگرچه غرب تلاش مي‌كند از اين موضوع يك استراتژي بسازد و خود را در وجهه سياسي، نظامي و اقتصادي بروز مي‌دهد ولي در سرزمين ما موضوع شكل ديگري پيدا مي‌كند كه اين موضوع براي فيلمسازان ما و هنرمندان ما هنوز مطرح نيست و ضرورتي هم براي طرح اين كار نمي‌بيند، لذا ما بايد هنرمندان، مردم و نسل جديدمان را متذكر اين موضوع بكنيم. پس شايد بخشي از اين برنامه‌هايي كه مي‌شود ساخت بايد به طرح موضوع بپردازد و متذكر بشود كه آخرالزّماني هست. در واقع وظيفة جشنواره است كه در ميان مخاطبان، ضرورت آمادگي را مطرح كند. من فكر مي‌كنم اگر از روز اول در دستور كار نظام جمهوري اسلامي آمادگي مطرح شده بود، مردم و مسئوران وضع ديگري داشتند و استراتژي و امور تربيتي و آموزشي و پرورشي ما به شكل ديگري سامان مي‌گرفت. تربيت بچه‌ها براي آخرالزّمان نظام آموزشي مي‌طلبد. در زمينه اقتصاد هم اگر بر اساس اطلاعاتي كه در منابع ما هم آمده است. آمادگي داشتيم مي‌دانستيم كه در منطقه حساسي مثل خليج فارس اتفاقات بزرگي رخ خواهد داد و لذا به ساختن پالايشگاه در كنار خليج فارس اقدام نمي‌كرديم.
پس ضرورت آمادگي در وجه تربيتي، سياسي و اجتماعي مي‌تواند بر عهده اين مجموعه گذاشته شودكه به نوعي به مردم و بچه‌ها و جوان‌هاي ما آماده شدن را القا مي‌كند.
نكتة سوم ناتواني ما در ساخت يك نمونه و الگو براي بچه‌هاست. نمونه‌هايمان عين نمونه‌هاي غربي بودند. نتيجه اين شد كه ما تحرك خود را از دست داديم، كاري كه غرب آن را مي‌خواست. بنابراين ما قبل از آنكه به موضوع امام زمان(ع) بپردازيم. بايد مجموعه برنامه‌هايي تهيه كنيم كه زمينه بروز قهرمانان و اسوه‌هاي ما را از ميان آثار و متون فراهم كند تا بچه‌هاي ما روحيه از دست رفته خود را دوباره باز يابند و به مدد اين قهرمانان بتوانند از جاي خود بلند شوند.
محور به نقد عصر حاضر است. من احساس نمي‌كنم در حال حاضر لازم باشد كه به وجه اثباتي موضوع بپردازيم، بلكه لازم است كه بيشتر در وجه نفي كاري انجام دهيم. اگر هنرمندان ما و صاحبان سبك ما بتوانند با استفاده از وسايل موجود عصر حاضر را از جنبه‌هاي اقتصادي، سياسي، نظامي، فرهنگي، تربيتي و... نقد كنند، جنبه اثباتي قضيه درست خواهد شد. اگر بيننده با ديدن فيلم به اين نتيجه برسد كه وضع موجود وضعيت مطلوبي نيست و آن را نپسندد كم‌كم در ذهن او اين سؤال مطرح مي‌شود كه وضعيت مطلوب چيست و چه ويژگي‌هايي دارد؟ از اين رو من معتقدم توجه به وجه سلبي مقدم بر وجه اثباتي است.
در بحث‌هايي كه آقايان داشتند دو مطلب مطرح شد: يكي ناظر به اهدافي است كه ما در اين جشنواره بايد دنبال كنيم و ديگر اينكه ما چه سوژه و موضوعاتي را مي‌توانيم دستمايه خود قرار دهيم كه ما را به اين هدف نزديك كند، حالا اگر نظري در مورد اين دو محور داريد بفرماييد.
دكتر بلخاري: در طول بحث نكاتي مطرح شد كه لازم است در مورد هر يك مقداري صحبت شود. يكي اينكه آيا ما اين مسئله را در خارج از مرزهاي ايران هم مطرح كنيم يا نه؟
اتّفاقاً به نظر من بايد اين كار را بكنيم. در خارج از ايران هم با دو بعد روبه‌رو هستيم: بعد اسلامي قضيه و بعد انساني آن. يعني هم ما با مسلماناني روبه‌رو هستيم كه غير شيعه‌اند و هم با انسان‌هايي كه قطعاً در تمدّن‌هاي مختلف مختلف مسئله انتظار به صورت جدي برايشان مطرح است. در بعد اسلامي كار ما خيلي ساده است، چون در پنج صحيح از صحاح سنّه احاديث فراواني در مورد امام زمان(ع) آمده است: مثلاً ترمذي تحت عنوان «ما جاء في المهدي» اين احاديث را نقل مي‌كند. بنابراين در ميان اهل سنّت هم مي‌توان اين مسئله را زنده كرد. من تحقيقي در مورد نهضت‌هاي روشنفكري در جهان عرب و دنياي اسلام داشتم و به اين نتيجه رسيدم كه الآن حركيت به عنوان يك حركت روشنفكري شروع شده و به دنبال احياي ارزش‌هاي ديني است تا با تمدن سلطه‌گراي غرب مقابله كند، تقريباً حركتي كه «محمد عبده» و امثال او در مصر شروع كردند امّا توسعه نيافت. چنين موضوعاتي براي روشنفكران عرب كه آغازگر چنين حركتي هستند مي‌تواند بسيار جالب باشد و از طريق اينترنت مي‌شود اين ارتباط را ايجاد كرد و اتفاقاً خيلي از مطالب را هم از آنها گرفت و خيلي از مطالب را هم مي‌توان منعكس كرد. در بعد دوم به هر حال همين الآن ما مي‌توانيم مسيحي‌ها را هم تحت‌الشعاع قرار بدهيم. سپس به دنبال وجوه مشترك انتظار در تفكّر مسيحي و اسلامي برويم كه مسئله ما در حضرت امام زمان(ع) است. يعني ماهيت و سطح بحثمان نسبت به مخاطب بايد متفاوت باشد تا بتوانيم ارتباط بهتري را به دست آوريم و اتفاقاً من فكر مي‌كنم بايد روي اين مسئله كاملاً كار بكينم؛ چرا چون خيلي از نكات را مي‌توان به دست آورد كه كاملاً قابل اجراست.
در رابطه با اينكه غربي‌ها الآن انتظار را بيشتر در بعد تكنولوژيكي و قهرمان‌سازي مطرح مي‌كنند. به نظر من اين گونه نيست. غربي‌ها در واقع باورهاي مذهبي و عرفي را با اقتضائات زمان هماهنگ مي‌كنند، نه اينكه چيز جديدي ارائه بدهند. فيلم «ماتريكس» نمونة بسيار خوبي است. در اين فيلم من نزديك 52 مورد گزاره‌هاي قوي مسيحي را پيدا كردم.
اصلاً هنگامي كه بحث اطرافيان «مورفيوس» مطرح مي‌شود، دقيقاً همان حواريون عيسي هستند. يا «مورفيوس» خداي تجسم يافته است چون يهود و مسيحيت معتقدند خدا مي‌تواند مجسم شود. چنان در ابتداي انجيل يوحنا آمده است: خدا كلمه بود و كلمه جسم شد و نزد ما ساكن گرديد.
خود «نئو» يا «ترينيتي» زني است كه با حضرت مريم ارتباط پيدا مي‌كند و همچنين اتاق 303 در طبقه سوم با تثليث مرتبط است. اين قبيل موارد همه از مباني مذهبي يا عرفي‌اند.
فيلم بايد با مخاطب تناسب و قدر مشتركي داشته باشد تا باوركردني شود. مثلاً «آرمگدون» يك فيلم فضايي است.
ولي در آن بيشتر بر مسئله جنگ و عنوان آرمگدون تأكيد مي‌شود، چون طبق مكاشفات يوحنا، محلّ جنگ جهاني سوم در منطقه‌اي است نزديك اورشليم به نام «هارماجدّون» كه تلفظ لاتين آن «آرماگدون» است. بسياري از اين مفاهيم مفاهيمي است كه عرف و انسان غربي حداقل در ضمير ناخودآگاه خودش آنها را قبول دارد و ما هم اتفاقاً بايد همين كار را بكنيم. هنر قلمرو خطاب مستقيم نيست، لذا ما هم نمي‌توانيم مباني معنوي خود را به طور مستقيم مطرح كنيم.اجازه دهيد مثالي در ارتباط با فيلم مريم مقدس بزنم: در داستان حضرت مريم داريم كه آن حضرت در عالم مكاشفه چهار زن را مي‌بيند كه يكي از آنها حضرت زهرا(س) است، حال اين واقعيت تاريخي را فيلمساز
چگونه بايد مطرح كند كه تصور نشود كه يك مسلمان با گرايش‌هاي خاص خودش آن را مطر كند؟ در چنين مواردي مطلب بسيار لطيف است. و ديديم كه در اين فيلم، اين ماجرا بسيار زيبا به تصوير كشيده بود. براي ما هم در قلمرو تكنيك و محتواي هنري مسائل زيادي مطرح است منتها نسبت اينها را بايد دقيق سنجيد.
واقيعت قضيه اين است كه ما بايد زبان خطاب را پيدا كنيم. من در قرآن كار كرده‌ام، اين زبان در قرآن هست. وقتي قرآن مي‌خواهد منافقين را شرح بدهد مي‌گويد: «مثلهم كمثل الّذي استوقد ناراً» اين تنظيم معناست با تصوير، اين ترجمه معناست با تصوير؛ چون انسان مريد تصوير است. روان‌شناسي هم مي‌گويد هر تصوير معادل هزار كلمه است. تصوير نيم‌كرة راست مغز را تحت تأثير قرار مي‌دهد و اين نيم‌كره اطلاعاتي كه از بيرون مي‌گيرد، برخورد شهودي، حسي و عاطفي مي‌كند. به همين دليل ماندگارتر است. بنابراين ما در قلمرو زبان تصوير بايد كار بكنيم. برخي از افراد به اين زبان رسيده‌اند منتها مي‌دانيد يا خيلي تكنيك‌گرا شده‌اند يا اينكه موضوع براي كار كردن ندارند.
نكتة ديگر اينكه ما در مسئله تصاوير، با تصاوير قدسي روبه‌رو هستيم؛ تصاويري كه قابل ارائه نيست. حتي مصطفي عقاد كه اصلاً پرورش‌يافته هاليوود است وقتي فيلم «محمد رسول الله» را مي‌سازد، در اين فيلم حتي حضرت علي(ع) را هم نشان نمي‌دهد. نمي‌گويم اين يك مشكل است ولي قدري ابهام دارد و بايد ديد با اين مسئله چگونه بايد برخورد كرد. آيا مثل كار آقاي فخيم‌زاده در فيلم امام رضا(ع) تصويري بين بود و نبود ارائه بدهيم يا به گونه‌اي ديگر برخورد كنيم؟
در هنر مسيحي و بودايي اصل بر شمايل نگاري است و شما شمايل‌هاي عيسي مسيح را اگر حذف كنيد، چيزي باقي نمي‌ماند. كليسا بر اساس آموزه‌هاي ديني، تن عيسي است و با حذف كليسا چيزي ندارد يا اگر «استوپا» (كليساي بوداييان) را حذف كنيد باز چيزي ندارند. امّا در اسلام اصل بر تجسد و تجسم نيست، بلكه اصل «تجلي» است وقتي فيلم امام علي(ع) ساخته مي‌شود، مخاطبان وسيعي پيدا مي‌كند ما بايد براي اين كارها مكانيزمي را پيدا كنيم.
هنوز حزب‌اللهي‌هاي سينماي ما در اين قلمرو مكانيزمي را پيدا نكرده‌اند كه معنا را زخمي نكند، در عين حال بتواند با مخاطب ارتباط ايجاد بكند. در سرايل موفق امام علي(ع) گاهي چنان محتوا اسير فرم و قالب شده بود كه خيلي‌ها قطام را مي‌ديدند تا آن معاني‌اي كه كارگردان دنبالش بود.
موضوع ديگر اين است كه ما نمي‌توانيم هنر را بدون توجه به آموزه‌هاي ديني مطرح كنيم. بنده در درس‌هايي كه در دانشگاه هنر دارم، در درس تاريخ هنر سراغ تاريخ اديان و در درس هنر و تمدن اسلامي به سراغ عرفان مي‌روم. چون اصلاً نمي‌شود هنر اسلامي را بدوت عرفان فهميد. با اين حال مي‌بينم كه در دانشگاه‌هاي ما فقط آموزه‌هاي غربي، تدريس مي‌شود. لذا دانشجويان هنر ما تكنيك را از غرب مي‌گيرند و غرب هم به قدري در اين زمينه عميق حركت كرده است كه تنها عدة كمي مي‌توانند فقط تكنيك را بگيرند و محتوا را نگيرند. اين مشكلات را متأسفانه داريم.
با اين حال مي‌توان تا حدودي اين كاستي‌ها را جبران كرد، به اين شكل كه يك تيم متخصص حوزوي محورها را استخراج كند و يك تيم ديگري كه تعهد دارد اين معنا را به تصوير بكشد. تاريخ و تجربه هم نشان داده است كه تلفيق تعهد و تخصص بسيار كارساز است.
آقاي باقري: من به كل شيوة سينماي غرب معترضم، با تلقين و شيوة تحريك احساسات مخالفم و معتقدم نبايد فقط افراد خاصي اين كار را انجام دهند. ما بايد از همة كارگردانان ضعيف، خيلي ضعيف، متوسط، خيلي متوسط، خوب، عالي و خيلي خوب بخواهيم هر كدام يك شاهكار بسازند، در اين صورت مسئله هنر و انسان و شخصيت‌پردازي در هر قصه‌اي چه بد و چه خوب مطرح مي‌شود.
در اينجاست كه هر كارگرداني متوجه نقطه ضعف‌ها يا منحرف بودن جهان‌بيني‌اش مي‌شودو ما مي‌توانيم با دادن اطلاعات فيلمنامه را تقويت كنيم. هر چند تعدادي نقطه ضعف دارند ولي بهتر است مطرح شوند و بعد با انگشت گذاشتن روي نقطه ضعف كمك كنيم فيلم خوب بسازد و استعدادهاي نهفته او شكوفا شود. من الآن به فيلمنامه‌نويسي غرب كاملاً معترضم.
من فيلمنامه‌اي نوشته و در آن با مستندهاي علمي ثابت كرده‌ام كه ما در زمينه پزشكي هزار سال از غرب جلوتر هستيم.
در اين فيلمنامه چهار تا مريضي را معرفي مي‌كنم كه صد ميليارد دلار در سال براي صهيونيست‌ها درآمد دارد و درد و درمان آنها مشخص است و در كنار آن چهل تا مريضي را نام مي‌برم كه غرب نمي‌تواند درمان كند. و اينها را اسرار علمي مي‌دانم و مي‌گويم اگر كسي مي‌خواهد درمان كند بايد به ايران بيايد و علم پيش ماست. طرح اين موضوع در سال 350 ميليارد دلار ضرر براي صهيونيست دارد. چنين طرحي مي‌تواند در سطح كلان دولت مطرح بشود و اين يعني مذهب اصيل، تنها راه است.
ما راه‌هاي متعددي نداريم كه مذهب هم يكي از آنها باشد، تنها راه كامل، مذهب است.
ما بايد حق را طوري مطرح كنيم كه باطل سوءاستفاده نكند و باطل را طوري بكوبيم كه حق تضعيف نشود و باطل‌هاي ديگر سر بر ندارند. اگر بخواهيم مهدويت را براي مسيحيان و ليبرال‌ها مطرح كنيم بايد به گونه‌اي برخورد كنيم كه موجب تنفر نشود. من با تلقين احساسات مخالفم. ما بايد معرفت و آگاهي بدهيم. انسان در انتخاب آزاد است و فطرتاً به حقّ گرايش دارد.
مطلب ديگر اينكه من با ساختن فيلم پيغمبران و امامان(ع) مخالفم. به شخصيت آنها نمي‌شود نزديك شد، براي اينكه آنها به شهود رسيده بودند. عكس‌العملي كه از درون برمي‌خيزد، نگاهش، سكوتشف خوابش، لبخندش تأثير دارد. و اين تأثير برخاسته از شهودي است كه او قيامت را ديده است و من اين را نمي‌توانم نشان نشان دهم. من اگر شخصيتي را كه وابسته به يك قديس است مطرح كنم، خود آن قديس در نظر بيننده خيلي بزرگ‌تر مي‌شود.
دكتر بلخاري: به هر حال ما معارف زيادي داريم كه بايد به گونه‌اي به جامعه عرضه كنيم، منتها مهم يافتن زباني است كه همه آن را بفهمند و گويا فرض شما اين است كه ما بايد به دنبال اين زبان بگرديم.
آقاي باقري: البته ما اين زبان را داريم و مي‌توانيم با جوانان و بسياري از مردم ارتباط برقرار كنيم وحرف‌هاي خود را هم به آنها بزنيم، منتها روش دارد.
«ادامه دارد»
***