رضا استادي
محکمات و متشابهات در روایات مهدی موعود(ع)*
بخشي از مباحثي كه در روايات باب مهدويت مطرح شده از مسلمات به شمار مي‌‌آيد. بحث‌‌هايي از قبيل ولادت، امامت، غيبت، گسترش فساد، گناه، انحراف و تحريف در غيبت امام زمان (ع) ، ظهور امام زمان (ع)، تشكيل حكومت جهاني و حاكم شدن عدالت در كل جهان و ... اينها از مسلمات مباحث مربوط به امام زمان (ع) است و براي هر كدام از اينها بخواهيم مي‌‌توانيم مدرك نشان بدهيم و روايت ذكر كنيم، مگر اينكه مخاطب، مخاطب بي‌‌انصافي باشد و بگويد من يقين نكردم و شك و ترديد دارم.
اگر مطلبي در مورد امام زمان (ع) در 150 يا 300 يا 600 روايت آمده باشد جاي ترديد براي هيچكس باقي نمي‌‌گذارد. مثلاً موضوع ظهور امام زمان (ع) در برخي كتاب‌‌هاي روايي با حدود 600 روايت آمده است. البته من اين آماري كه گاهي در بحثم ذكر مي‌‌كنم فقط مستند به كتاب منتخب‌‌الأثر چاپ قبلي است و چاپ جديد را هنوز مراجعه نكرده‌‌ام. يك مطلبي اگر 600 روايت دارد ديگر جاي هيچ شك و شبهه‌‌اي باقي نمي‌‌گذارد.
در منتخب‌‌الأثر حدود 300 روايت نقل شده كه ائمه ما دوازه نفرند و دوازدهمي ايشان امام زمان (ع) است. اينها اصلاً جاي شك و ترديد براي كسي نمي‌‌گذارد. بنده اينها را به عنوان محكمات روايات مربوط به امام زمان(ع) نام مي‌‌گذارم. ولي شما مي‌‌دانيد كه همانطور كه آيات قرآن كريم، محكمات دارد، متشابهات هم دارد. از خود ائمه (ع) ما نقل شده كه در روايات ما هم محكم هست و هم متشابه.
اين يك مطلب، مطلب دوم اينكه مسئله مربوط به امامت و حضرت مهدي(ع) يك مسئله عقيدتي است. به صرف اينكه يك يا دو روايت يك مطلبي را بيان كند اگر يقين آور نباشد نمي‌‌شود آن را به عنوان يك مطلب مسلمي در رابطه با امام زمان (ع) نقل كرد و نوشت. در مدارك و منابع روايي ما بايد باشد، ولي اگر در جايي مي‌‌خواهيم براي تعدادي از شيعيان يا تعدادي از مسلمانان اعم از شيعه و سني راجع به امام زمان (ع) صحبت كنيم بايد توجه داشته باشيم كه از روايات متشابه استفاده نكنيم. بايد توجه داشته باشيم به رواياتي كه تعدادشان كم است و از حيث سند هم اطمينان بخش نيست و يا معارض دارد تكيه نكنيم. اگر روايتي هست كه معارض هم ندارد و از حيث سند هم تا حدي معتبر است ولي با اصول اسلام و هدف رسول خدا (ص) تناسب ندارد، يا لااقل نمي‌‌دانيم تناسب دارد، نبايد در تبيين مطالب مربوط به امام زمان (ع) و تبليغ در مورد آن حضرت مورد استفاده واقع شود.
اينگونه روايات بايد در كتاب‌‌هاي منبع ما باشد و در بحث‌‌هاي گسترده هم به عنوان احتمال گفته شود امّا اگر بناست امام زمان (ع) را معرفي كنيم و از امام زمان (ع) بگوييم، اولاً بايد از مسلمات و محكمات چيزهايي كه در روايات هست و اطمينان بخش است استفاده كنيم و ثانياً محكمات و مسلمات را هم به گونه‌‌اي بيان كنيم كه از بيان و تبيين ما يك وقت سوء برداشت نشود.
مطلب دوم اينكه بسياري از برداشت‌‌هاي غلطي كه از مسايل مربوط به امام زمان (ع) شده است يا معلول اين است كه ما برخي از روايات را كه نبايد مطرح شود مطرح كرده‌‌ايم و يا معلول اين است كه ما برخي از روايات را كه مطرح كردن آنها خالي از اشكال است به خوبي بيان نكرده‌‌ايم.
در زمان غيبت انديشه‌‌هاي مختلفي به وجود آمده است؛ بعضي‌‌ها معتقد شده‌‌اند لازم نيست در زمان غيبت خودسازي كنيم، البته كساني كه به استناد روايات مربوط به امام زمان(ع) بگويند كه ما در زمان غيبت حتي به خودمان هم نبايد برسيم افراد كمي هستند، ولي بالاخره ممكن است بعضي ،چنين فكر كنند.
بعضي، كه البته تعداد آنها نادر است، مي‌‌گويند ما بايد كاري كنيم كه گناه زياد بشود.
دسته ديگر، كه شايد تعداد آنها زياد باشد، مي‌‌گويند نبايد خيلي به فكر اصلاح جامعه باشيم، نبايد خيلي به فكر امر به معروف و نهي از منكر باشيم.
افراد ديگري كه تعداد آنها هم كم نيست، مي‌‌گويند اصلاحات،امربه معروف ونهي از منكر، تشكيل حكومت اصلاًلزومي‌‌ندارد و ما منتهايش بايد به خودمان برسيم و بايد خودمان گناه نكنيم، خودمان را حفظ كنيم.
حال اين پرسش مطرح است كه اينگونه انديشه‌‌ها از كجا پيدا شده است؟
بنده فكر مي‌‌كنم اينها معلول درست بيان نشدن همان مسلمات و محكمات است. در كتاب منتخب الاثر ظاهراً حدود 150 روايت وجود دارد كه در آنها آمده است: يملا الارض عدلاً و قسطاً (يا قسطاً و عدلاً) كما ملئت ظلماً و جوراً ( بعد ما ملئت ظلماً و جوراً) اين از مسلمات و محكمات مطالب مربوط به امام زمان (ع) است . جاي هيچ ترديدي ندارد كه امام زمان (ع) وقتي كه بيايند عدالت را بر جهان حاكم مي‌‌كنند. امّا اين جمله قبلش آيا درست معني شده است ؟ آيا اين برداشت درست است كه بايد ظلم و جور در سراسر جهان آنقدر گسترده و زياد بشود كه اصلاً عدالت و خوبي و فضيلت و ارزش‌‌ها به صفر برسد. بعد حضرت بيايد از صفر قضيه را برگرداند؟ نخست بايد ديد اين پر از ظلم و جور شدن معني اش چيست؟
آن كسي كه مي‌‌گويد بگذار من گناه كنم تا حضرت زودتر بيايد حتماً اينطور فكر كرده كه اين گناهي كه الان هست كم است و كافي نيست براي آمدن امام زمان بايد يك قدري به ظلم بيفزاييم تا زياد بشود. آيا معني عبارت اين است؟
بنده فكر مي‌‌كنم در حال حاضر هم مي‌‌توانيم بگوييم جهان پر از ظلم و جور شده است. چرا نباشد؟ كجاي جهان عدالت آن طور كه بايد حاكم است؟ اصلاً اين جمله جهان پر از ظلم و جور شده باشد حتماً يك معني عرفي دارد؛ زيرا نمي‌‌شود اين طور معنا كرد كه بايد عدالت اصلاً نباشد. حتي يك نفر عادل نداشته باشيم تا بگوييم جهان پر از ظلم و جور شده است. الان جهان پر از ظلم و جور است ده سال پيش پر از ظلم و جور بود. خدايش رحمت كناد آيت الله مرحوم حاج شيخ عباس تهراني يك وقتي همين روايت رابيان كردند و فرمودند اينكه در روايت است بعد ما ملئت اين بعد بلافاصله نيست كسي نبايد اين جور فكر كند كه تا پر شد حضرت تشريف مي‌‌آورند. نه، جهان پر از طلم و جور مي‌‌شود بعد حضرت تشريف مي‌‌آورند. ولي فاصله بين پر از ظلم و جور شدن و آمدن حضرت ممكن است صدها سال باشد. كسي نبايد اين جور برداشت كند كه الان جهان پر از ظلم و جور نيست پس بايد ظلم و جور زيادتر بشود.
بنده عرض اولم اين است كه بعضي از اين عبارات كه در روايات ما آمده است اول بايد يك قدري روي آنها دقت بشود اگر كسي عبارت را آن جور معنا كند كه بايد ما به جايي برسيم كه عدالت به صفر برسد، حقيقت به صفر برسد، به معني واقعي كلمه جهان پر از ظلم و جور بشود تا حضرت بيايد اين با خود روايات نمي‌‌سازد.
بنده روايات حاوي اين جمله يملأ الأرض قسطاً و عدلاً را يك دور نگاه كردم؛ در خود اين روايات شايد بيست روايت هست كه با اين معنا نمي‌‌سازد؛ زيرا در خود اين روايات هست كه وقتي حضرت ظهور مي‌‌كنند شيعيان حضرت از اطراف جهان به طرف حضرت مي‌‌آيند؛ يعني در همان زمان تعدادي كم يا زياد كه آن روشن نيست؛ مسلمان هستند ، شيعه، موحد، مصلح و اهل انجام وظيفه هستند. در بعضي گفته‌‌ها ديدم كه كار به جايي مي‌‌رسد كه هيچكس لإاله الاّ اللّه نخواهد گفت و آن وقت امام زمان (ع) مي‌‌آيد. اين جور نيست كه بايد لإاله الاّ اللّه گفتن به طور كلي از بين برود تا حضرت بيايند. فقط بايد عدل حاكم نباشد. بايد ظلم حاكم باشد كه بيشتر هم به حكومت‌‌ها مربوط است؛ يعني حكومت‌‌هاي جهان وقتي حكومت‌‌هاي ظالمانه بودند جهان پر از ظلم و جور است حكومت‌‌هاي جهان وقتي اهل گناه و انحراف بودند، وقتي معتقد به خداي متعال و ارزش‌‌ها نبودند اين تعبير صادق است.
اين را بنده به اين دليل عرض كردم كه اشتباه بودن برخي ديدگاه‌‌ها روشن شود. ديدگاه كساني كه مي‌‌گويند ما نبايد به فكر آماده سازي باشيم . كساني كه مي‌‌گويند ما بايد دست روي دست بگذاريم؛ چون هر چه بيشتر تلاش و كوشش كنيم و در راه صلاح بيشتر
قدم برداريم؛ تعداد شيعيان و تعداد آدم‌‌هاي صالح بيشتر خواهد شد.
از حدود بيست روايت استفاده مي‌‌شود كه هنگام ظهور حضرت افراد قابل قبولي غير از آن 313 نفر وجود دارند. آن 313 نفر يك خصوصيات بارزي دارند. نبايد باز اين جور تلقي بشود كه ياران حضرت فقط 313 نفر هستند. از روايات اين جور استفاده نمي‌‌شود. روايات بايد بررسي شوند. مثلاً روايت اين طور دارد كه امام زمان(ع) افراد زيادي را مي‌‌كفشد، تا جايي كه كساني كه جاهلند مي‌‌گويند امام زمان اگر از فرزندان حضرت محمد(ص) بود يك قدري رحم داشت. ما اين را به چه مستندي مي‌‌گوييم. مگر امام زمان (ع) نمي‌‌خواهد به سيره رسول خدا (ص) عمل كند؟! مگر همان دين اسلام را امام زمان نبايد توسعه بدهد و به آن عمل كند؟! اين جور ما برخورد كنيم و اين جا و آنجا بگوييم و به شوخي به جدّي به گردن‌‌هايمان اشاره كنيم كه حضرت بيايد... نه اين جور نيست. حضرت دشمنان دين را مي‌‌كشند آنهايي كه با دين مخالفند.
باز به عنوان يك احتمال عرض مي‌‌كنم و بايد دقت شود آيا اين جمله يملأ الارض همه‌‌اش جنبه اعجازي و خرق عادت دارد؟ درست است كه قسمتي از كارهاي امام زمان (ع) اختصاصي است، خرق عادت و اعجاز است ولي همه‌‌اش هم اين طور نيست. هر چه جمعيت معتقد به حضرت در موقع آمدن حضرت بيشتر باشد حضرت زودتر به هدفشان مي‌‌رسند.
اگر همه كارهاي حضرت بر اساس اعجاز و خرق عادت باشد ديگر معنا ندارد كه ما دعا كنيم، خدايا ما را از ياران و اعوان امام زمان (ع) قرار بده. من فكر نمي‌‌كنم در هيچ روايتي اين مطلب را پيدا كنيم كه حضرت يك شبه همه را عادل مي‌‌كنند. حضرت اين كار انجام مي‌‌دهند ولي با زمينه‌‌هاي آماده كه يك قدري از آن اعجاز است. ولي يك قدري از آن هم آمادگي خود مردم است. مردمي كه تشنه معارف، اعتقادات صحيح و فضايل اخلاق هستند ولي بوق‌‌هاي استكباري نمي‌‌گذارد. امروز كساني كه با واقعيات مكتب تشيع آشنا هستند منصفانه صحبت كنند. بنده مكرر عرض كرده‌‌ام كه اگر ما بتوانيم جلوي تبليغ عليه مكتب اهل‌‌بيت(ع) را بگيريم در طول يكي، دو سال تمام دانشگاه‌‌هاي ممالك اسلامي حتماً شيعه مي‌‌شوند. چون منطق ما منطق بسيار قوي اي است. از آن طرف هم آمادگي هست ولي دشمن نمي‌‌گذارد. امروز ما گرفتار تبليغات هستيم.
آيت الله صافي در يكي از نوشته‌‌هايشان از آيت الله العظمي سيد محمد تقي خوانساري نقل كرده بودند كه : يك وقتي در مكه با يكي از علما صحبت كردم صحبت من در او مؤثر شد، در يك جلسه‌‌اي وقتي خواست براي ديگران صحبت كند، تحت تأثير حرف‌‌هاي من گفت: به شيعه‌‌ها اشكال نكنيد چون عقيده شيعه‌‌ها عقيده فاطمه زهرا(س) است و شما كه قبول داريد فاطمه زهرا يك انسان وارسته است و آيه تطهير را دارد. دشمنان اسلام نمي‌‌گذارند اين حرف‌‌ها زده شود، اگر اجازه دهند كه اين حرف‌‌ها زده شود همه قبول مي‌‌كنند.
مصلحت نيست كه ما بدانيم امام زمان(ع) كي تشريف مي‌‌آورند. بلكه ما بايد براي تعجيل در فرج دعا كنيم و منتظر باشيم و بدانيم كه وقتي كه امام زمان (ع) بيايند خيلي زود مردم دعوت ايشان را مي‌‌پذيرند و آن حضرت كساني را مي‌‌كشند كه دشمن دين هستند و در مقابل دين موضعگيري مي‌‌كنند؛ مثل همين مستكبرهايي كه امروز هستند. چرا اينها كشته نشوند؟ اگر كسي مي‌‌خواهد با دين طرف شود مي‌‌خواهد يك خار راهي باشد كه مردم نتوانند اين راه را طي كنند بايد هم كشته شود.
درست است كه امام زمان (ع) با شمشير مي‌‌آيد ولي ايشان كارش را با منطق و متن دين پيش مي‌‌برد. بهترين منطق و معتقدات را دارد. واقعياتي را كه بافطريات مردم مطابق است مطرح مي‌‌كند، چرا مردم قبول نكنند؟
بعد از رسول خدا راهي را كه ايشان ترسيم كرده بود برگرداندند، كج راهه شد و اين كج راهه مردم را مرتب اين طرف و آن طرف برده است. امّا آن حضرت اين راه را بر مي‌‌گرداند به همان طريق اول.
اين قبيل روايات اگر توضيح داده نشود اصلاً با سيره حضرت نمي‌‌سازد. با سيره رسول خدا و با هدف او هم نمي‌‌سازد. امام زمان (ع) كار پيغمبري انجام مي‌‌دهد. امام زمان (ع) مثل پيغمبر كارش را پيش مي‌‌برد ولي در محيط آماده‌‌تر.
عرض من همين بود كه ما اين رواياتي را كه مربوط به امام زمان (ع) است بايد دسته بندي بكنيم. مسلمات و محكماتش را خوب توضيح بدهيم و تبيين كنيم. هم براي خودمان هم براي دنيا و هم براي دنياي اسلام و حتي فراتر از آن. ولي در بعضي جزئيات و خصوصيات كه روايات محدود و معدودي دارد و از حيث سند هم ممكن است اطمينان بخش نباشد اينها در منابع روايي ما باشد ولي بر روي آنها تكيه شود و در جاهايي كه بناست صحبت گسترده‌‌اي بشود احتمالات ديگر هم ذكر بشود. اگر روي اين گونه روايات تكيه نشود آن برداشت‌‌هاي غلط به وجود نمي‌‌آيد. يك نفر آن طور برداشت مي‌‌كند كه اصلاً امر به معروف را بايد كنار بگذاريم، يكي اينطور كه حضرت كه بيايند شمشيري در دست گرفته و هر كسي را از دم مي‌‌زند. با اينكه هيچ سندي براي اين حرف در رواياتي كه در اختيار ما هست وجود ندارد. با سيره رسول خدا هم نمي‌‌سازد. واقعاً اين روايات فراواني كه اوضاع آخر الزمان را مي‌‌گويد اين هم به نظر من توضيح مي‌‌خواهد.
من در يك بحث ديگري به يك مناسبت عرض كرده‌‌ام، اگر مثلاً گفتند در آخر الزمان زنا همه جا را مي‌‌گيرد آيا شما فكر مي‌‌كنيد معني‌‌اش اين است كه همه زاني مي‌‌شوند. اگر گفته شد در آخر الزمان همجنس بازي همه دنيا را مي‌‌گيرد آيا اين معنايش اين است كه همه همجنس باز مي‌‌شوند؟! اينها يك كارهاي قبيحي است كه كثرت بر محدود آن هم صادق است. مثلاً شما يك شهري را در نظر بگيريد كه يك ميليون نفر جمعيت دارد در اين شهر اسلامي در طول سال اگر بيست دزدي بشود همه خواهند گفت دزدي زياد شده، اگر پنج تا نعوذ بالله - زنا بشود همه خواهند گفت زنا زياد شده است. هيچوقت معني‌‌اش اين نيست كه همه اين يك ميليون نفر گناه مي‌‌كنند.
اين رواياتي را كه مي‌‌گويد دوره‌‌هايي مي‌‌آيد كه چنين و چنان مي‌‌شود نبايد عمومي معنا كنيم. نبايد جوري معنا كنيم كه همه دروغ مي‌‌گويند همه خائن مي‌‌شوند .در بعضي روايات ديده‌‌ام كه مي‌‌گويند كه در آن زمان مثلاً شرورترين مردم قرآء قرآن هستند. آيا اين جور است واقعاً؟ نه، اين يك واقعيتي است كه اگر در ميان قاريان قرآن، يا در ميان فقهاي اسلام اعم از شيعه و سني چهار يا پنج قاري و فقيه نامناسب پيدا شود، معني‌‌اش اين نيست كه همه فقها اين طور هستند. نبايد يك جوري تبيين بكنيم كه بد آموزي‌‌ها و پيامدهاي غير قابل قبولي داشته باشد.
باز من خلاصه مي‌‌كنم به نظر من از حيث تتبع و دسته بندي روايات ما تا الان خوب عمل كرده‌‌ايم ولي يك بررسي مجدد لازم دارد تا مسلمات و محكمات روايات از متشابهات تميز داده شود. بايد از مطرح كردن بعضي از مسائلي كه براي خود ما هم روشن نيست به طور جد خودداري شود. مثلاً اينكه حضرت چند سال حكومت مي‌‌كنند، در چند روايت مطرح شده امّا از آنها عدد دقيق و قطعي كه بتوان به آن تكيه كرد به دست نمي‌‌آيد. بنابراين نبايد آنها را مطرح كنيم تا بعد در صدد توجيه آنها برآييم.
چيزهايي كه نمي‌‌دانيم خيلي فراوان است. آنقدر، مطالب ندانسته داريم اين هم جزو همان‌‌ها است وقتي سؤال هم مي‌‌شود بايد بگوييم نمي‌‌دانيم. حالا به عنوان احتمال گفته شود اشكال ندارد. ولي بعضي از مطالب هست كه اگر به عنوان احتمال هم گفته شود زود بايد
توضيح داده شود، چون بدآموزي دارد دنباله‌‌هاي ضعيف و ضعيف كننده‌‌اي دارد و روي محيط و افكار اثر مي‌‌گذارد. يكي از بزرگان - خدايش رحمت كناد - مي‌‌گفت، خوب هم مي‌‌گفت، كه در تمام مطالب اسلامي آنقدر محكمات داريم كه اگر اهل مطالعه و دقت باشيم و نخواهيم هميشه منبرمان حرف تازه داشته باشد بايد آنها را براي مردم بگوييم و از متشابهات و طرح مباحث سؤال برانگيز براي مردم بپرهيزيم.
* مقاله حاضر متن سخنرانی آیت الله استادی در سومین اجلاس دو سالانة بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی(ع) است که با تلخیص و ویرایش تقدیم خوانندگان عزیز موعود می‌شود.
****