درآمدي بر شناخت توقيعات

موضوع توقيعات

محمّد مهدي ركني

قسمت پاياني

اشاره: گفتيم كه توقيعات صادر شده از ناحية امام عصر(ع) در موضوعات مختلفي بوده است. برخي از آنها در زمينة امور پنهاني و رازهاي نهاني مردم و با هدف ايجاد اطمينان قلبي در مردم صادر مي‌شد. برخي به مسائل مربوط به غيبت امام(ع) مي‌پرداخت و برخي نيز به پاسخ پرسش‌هاي اعتقادي مردم اختصاص داشت. در ادامة اين سلسله مقالات برخي ديگر از موضوعات توقيعات را پي مي‌گيريم.

4ـ اموال رسيده به امام

شماري از توقيعات راجع به اموالي است كه شيعيان به عنوان خمس و ديگر وجوه شرعي توسط وكلا يا نايبان خاص به حضورامام خود مي‌فرستادند كه نمونه‌هايي چند نقل مي‌شود:

1. صدوق از پدرش نقل مي‌كند كه سعد بن عبدالله از اسحاق بن يعقوب نقل مي‌كند از شيخ عمري شنيدم مي‌گفت:

با مردي اهل سواد1 هم صحبت شدم كه مالي از حضرت با وي بود و آن را براي امام غايب فرستاده بود، ولي مال بازگشت داده شد و به وي گفته شده بود: حقّ عموزاده‌اش را كه چهارصد درهم است از آن بيرون كند. آن مرد از شنيدن جواب حيران و بهت زده و در شگفت شد و به حساب اموالش رسيدگي كرد. مزرعه‌اي از پسر عمويش در دست او بود كه مقداري از درآمد آن را پرداخت كرده و بعضي را نپرداخته بود. [چون حسابرسي كرد] ملوم شد چهارصد درهم از حقّ او را ـ چنان كه حضرت گفته‌اند ـ نداده است. پس آن مقدار را از مالش بيرون كرد و بقيه را فرستاد، كه مورد قبول واقع شد.2

2. محمّد بن شاذان نيشابوري گويد:

نزد من پانصد درهم كه ـ بيست درهم كسر داشت ـ جمع شده بود و دوست نداشتم ‍پولي كه مي‌فرستم] اين مقدارش كم باشد. بدين جهت از مال خودم بيست درهم وزن كرده بدان افزودم و به اسدي [وكيل امام] دادم، امّا از اينكه كمبودي داشته و من آن را كامل كرده‌ام چيزي ننوشتم. جواب نامه رسيد: پانصد درهم كه بيست درهم از تو بود، واصل شد....3

3. همين خبر را صدوق نيز نقل مي‌كند و بعد از آن مي‌افزايد:

محمّد بن شاذان گفت: بعد ازاين مالي به حضور امام فرستادم امّا روشن نكردم كه از كيست. امّا جواب رسيد كه: آن مال رسيد، قدري از آن مال فلاني است و قدري از فلاني4، يعني حضرت دانستند صاحبان اصلي مال كيست و به اطلاع او رساندند.

4. كليني از حسن بن نعيسي عريضي نقل مي‌كند كه گفت:

چون ابومحمّد ـ امام حسن عسكري(ع) ـ درگذشت مردي اهل مصر با مالي كه براي امام آورده بود به مكّه وارد شد. ديد دربارة جانشين آن امام اختلاف است. بعضي مردم مي‌گفتند: امام حسن(ع) بدون فرزند درگذشت و جانشين او جعفر5 است. بعضي مي‌گفتند: امام عسكري(ع) درگذشت ولي فرزند بر جا گذاشته است. او مردي را كه كنيه‌اش ابوطالب بود با نمه‌اي به عسكر (سامرا) فرستاد. وي به سوي جعفر رفت و از او برهان [امامتش را] خواست. جعفر گفت: اكنون آمادگي [براي جواب] ندارد! سپس به در منزل امام روي آورد و نوشته‌اش را به اصحاب داد. پاسخ برايش آمد: خدا تو را در [مرگ] دوستت اجر دهد. همانا او مرد و مالي كه با او بود به شخص موثقي وصيبت كرد، تا در آن باب بدانچه لازم است عمل کند و جواب نامه‌اش داده‌شد. 6 [چون ابوطالب به مكه برگشت صدق گفتار حضرت برايش روشن شد].

5. تكذيب مدّعيان

جاه‌طلبي و رياست‌جويي از آفات بزرگ اخلاقي است، كه اتفاقاً در بين دانشمنداني كه به تزكيه و تهذيب نفس نپرداخته‌اند بيشتر از سايران ديده مي‌شود. از اين گونه علماي سؤء ـ كهدين را وسيلة دنيا طلبي قرار مي‌دهند ـ طبعاً در عصر امام زمان(ع) نيز وجود داشتند و پنهان زيستي حضرت هم بهانه و وسيله‌اي فريبنده براي اين مدعيان كذاب بود، كه عقايد ديني ناآگاهان را وسيلة سودجويي و رياست خود قرار دهند.

در چنين موقعيتي براي اينكه حقيقت پوشيده نماند وا ز مردم رفع اشتباه شود، از سوي حجّت خدا(ع) توسط سفيران چهارگانه ـ به خصوص نوبختي ـ توقيعاتي رد مذمت و تكذيب و لعن آن دروغگويان صارد شده، كه به نقل نمونه‌اي چند مي‌پردازيم:

1. شيخ طوسي در معرفي كساني كه از سوي حضرت حجّت(ع) مذمت شده‌اند مي‌نويسد:

كساني كه ادعاي بابيت (واسطه بين امام و مردم) بودن) كرده‌اند نخستين آنها شريعي است. او از مصابحان امام هادي و حضرت عسكري_ع) بود، امّا بر خدا و حجّت‌هاي الهي دروغ بست و نسبت‌هايي به آنان داد كه از آن بيزار بودند. شيعيان او را لعنت كردند و از وي دوري جستند و توقيع امام در لعن و دوري كردن از وي نيز صادر شد. سپس قول بهكفر و الحاد نيز از او آشكارگشت.7

2. محمّد بن نصير نميري از اصحاب حسن بن علي عسكري(ع) بود. پس از فوت حرت مقام سفارت ابوجعفر محمّد بن عثمان را ادّعا كرده گفت نايب امام زمان مي‌باشد. امّا خداوند به واسطة كفر و جهالتي كهاز او ظاهر شد وي را رسوا كرد و محمّد بن عثمان نيز او را لعن نمود و از وي تبري جست و خود را از وي پوشيده مي‌داشت و با و تماس برقرار نمي‌كرد.8

3. ديگر از مذمت‌شدگان و مدعيان دروغين احمد بن هلال الكرخي است كه از اصحاب امام يازدهم بود. امّا پس از وفات حضرت، نصّ ايشان را بر وكالت و سفارت ابوجعفر محمّد بن عثمان ـ كه شيعه متفق بر آن بودند ـ قبول نكرد و گفت من آن را نشنيده‌ام! پس توقيع در لعن و دوري از وي از سوي امام زمان(ع) از دست ابوالقاسم حسين بن روح نوبختي به شيعيان رسيد.9

4. ديگر از كساني كه توقيع در لعنش صادر شده محمّد بن علي شلمغاني معروف به ابن ابي العزاقر است كه مرتد شد و نسبت‌هاي ناروا به نوبختي ـ سومين سفير امام ـ داد. در چند خبر كه در كتاب الغيبة آمده از او مذمت شده و تقيع صاحب الزّمان در لعن و برائت از او و كساني كه پيرو او هستند صادر گشته است. بنابر خبري ديگر توقيع در سال 312 ق. توسط نوبختي به شيعيان رسيده است.10 كساني

ديگر چون رابوطاهر محمّد بن علي بن بلال، حسين بن منصور حلاج و ابودلف كاتب نيز سخنان كفرآ'يز و ادّعاهاي دروغين داشته‌اند كه از سوي نايبان مام رسوا شده‌اند و شيعيان نيز به سبب كفريات و گزافه‌گويي‌ها و غلوي كه داشته‌اند از آنان دوري جسته‌اند.

5. بنابر خبري كه شيخ طوسي نقل مي‌كند، پس از انحراف شلمغاني مردم به شك افتادند و از امام راجع به نامه‌هايي كه از او صارد مي‌شود و ادّعاهايي كه مي‌كند، سؤال كردند. از جملة آنها پرسشي است، كه اهل قم كردند و جواب آ'د كه:

برنامة شما و مضمونش واقف شديم. پاسخ مسائل شما هم از ماست و مرد مخذول گمراه كننده معروف به عزاقري ـ كه خدا لعنتش كند ـ در حرفي از آن هم دخالتي ندارد.11

6. بنابر روايتي ديگر: بعضي از علما نيز چنين سؤالي را دربارة كساني كه خدا بر آنن غضب كرده (يعني مرتدشدگان) از حضرت نمودند. پاسخ چنين رسيد كه:

علم واقعي نزد ماست از كفر كسي كه كافر شده بر شما حرجي نيست. پس آنچه به نظر شما صحيح است ـ از اخباري كه ثقات نه خودش روايت كرده‌اند ـ و از دست وي خارج شده [و به شما مي‌رسد] بپذيريد و خداي را شكر كنيد و آنچه در آن شك كرديد، يا فقط از طريق او به شما رسيده، آن را به ما برگردانيد تا صحيح كنيم يا باطل گردانيم و خدا ـ تقدّست اسماؤه و جلّ ثناؤه ـ توفيق دهنده به شماست و او در همه كار ما را بسنده است و نيكو وكيلي است.12

آنچه در اين توقيع تازگي دارد، عنايت و توجّه خاص امام غايب است به راهنمايي حق‌طلبان و دستگيري شيعيان و رفع شبهه از آنان و براي حصول اين منظور است كه مي‌فرمايند:

در صورت ترديد مكتوب را [به وسيلة سفيران يا وكلايشان] نزد ما بفرستيد، تا صدق و كذب ورا براي شما روشن كنيم و شما را از شك به در آوريم.

7. از توقيعات معتبر ديگ كه در كتب مأخذ ما (كتاب الغيبة و كال الدبين) نقل شده، توقيع زيرين است:

محمّد بن يعقوب كليني از اسحاق بن يعقوب نقل مي‌كند كه گفت: از محمّد بن عثمان عمري درخواست كردم مكتوبي كه در آن از مسائل مشكل خود سؤآل كرده‌ام به حضور امام بفرستد. درخواست من اجابت شد و توقيع به خطّ مولاي ما صاحب الزّمان(ع) رسيد:

امّا آنچه پرسيدي ـ كه خدايت راهنمايي كند و ثابت قدم دارد ـ از كار افرادي از اهل بيت و عموزادگانم كه مرا منكرند، پس بدان كه راستي بين خداي عزّوجل و احدي خويشاوندي نيست. هر كس مرا [كحه حجّت خدايم] انكار كند از من نيست و راه او مانند پسر نوح است. [كه گمراه بوده و هلاك شد].

امّا راه و روش عمويم جعفر و فرزندش مانند برادران حضرت يوسف است [كه بر او حسد بردندو قصد كشتن او را كردند].

امّا فقّاع، آشاميدن آن حرام است ولي خوردن شلماب (نوعي آشاميدني است) عيب ندارد. امّآ امال شما كه براي ما مي‌فرستيد آن را جز براي تطهير شما [از حبّ مال] نمي‌پذيريم پس هر كه مي‌خواهد بفرستد و هر كه مي‌خواهد نفرستد، كه آنچه خدا به ما داده بهتر است از آنچه به شما داده.

امّا ظهور فرج [و گشايش امر من] به تحقيق با خداي ـ كه نامش بلند باد ـ است و كساني كه وقت آن را تعيين مي‌كنند دروغ مي‌گويند.

امّا گفترا كسي كه گمان كرد امم حسين(ع) كشته نشده همانا كفر و نسبت دروغ دادن و گمراهي است.

امّا رويدادهايي كه [درغيبت من] پيش مي‌آيد [براي تعيين تكليف خود] به راويان حديث ما [كه تفقّه و قدرت استنباط دارند] رجوع كنيد كه آنان حجّت من بر شمايند و من حجّت خدا بر آنان مي‌باشم.

امّا محمّد بن عثمان عمري ـ كه خدا از او و پدرش از پيش خشنود باد ـ هانا مورد اطمينان من است و نوشته و نامه‌اش نوشتة من است.

امّا محمّد بن علي بن مهزيار اهوازي خدا به زودي دلش را اصلح مي‌كند و شكّش را بر طرف مي‌نمايد.

امّا آنچه براي ما مي‌فرستي نزد ما پذيرته نمي‌شود مگر آنچه پاك و حلال است و بهاي كنيز آوازخوان حرام است.

امّا محمّد بن شاذان بن نعيم، او مردي از شيعيان ما خاندان است.

امّا ابوالخطاب محمّد بن ابي زينب أجدع او خود ملعون و اصحابش نيز ملعونند، با همفكران و عقيده‌مندان به او همنشيني مكن كه من و پدرانم از ايشان بيزاريم...13

اهميت رهبري و مرجعيت در شيعه

آنچه در اين بخش ذكر شد حاكي از اهميت مسئلة رهبري شيعه و عنايت خاصي است كه وليّ خدا به آن دارد، هم در جهت معرفي رهبران و مراجع ديني شايسته و امم گونه، هم د لعن و طرد و افشاگري نسبت به ادّعاهاي دروغين مدّعيان جاه طلب، كه دين الهي را سرماية رياست و دنياداري خود مي‌نمايند. از آنجا كه مهمترين وظيفة امام ـ همچون پيامبر ـ

هدايت و رهنموني است و هيچ اقدام اجتماعي در هدايت مردم از گزينش و نصب رهبر صالح و پيشواي مصلح مهم‌تر نيست، بدين جهت امام غايب به اين امر مهم توجهي مخصوص مي‌فرموده كه نشاني‌هاي آن را در متن از شدت و حدّت لحن كلام و تأكيد و تشديد بر صحّت يا خيانت آ‹ان ـ مي‌بينيم. امّا مطلب قابل ذكر اين است كه بنا بر مسئوليت هدايتي امام كه همچنان ادامه دارد، عنايت و توجه خاصّ حضرتش در غيبت كبرا و زمان ما نيز بايد به رهبري شيعه دوام داشته باشد و پرچم زعامت و قيادت امّت را به علماي عامل و فقهاي عادل عطا كند. مروري اجمالي به تاريخ رهبري در شيعه و بزرگاني كه در هر عصر مسئوليت اين كار مهم ديني ـ اجتماعي را بر عهده داشته‌اند دليل قاطع است كه در طول بيش از هزار سال غيبت كبرا، دستي غيبي كساني را پرورش داده و تأييد كرده و در مواقع حساس و سرنوشت‌ساز به زعامت و مرجعيت رسانده، تا رعيت بي‌شبان و شيعه، بي‌نگهبان نماند، همچنان كه د رعصر ما به عنايات خاصّ حضرتش، ايمان راسخ و شجاعت كم‌نظير و رهبري قاطع امام خميني(ره) ـ كه تبعيت و همراهي انبوه مردم را همراه داشت ـ انقلاب اسلامي ايران را به پيروزي رساند و در پهنة جهان آثار سياسي و ديني و فرهنگي شگرفي برجا گذاشت و زمينة شناخت تشيّع علوي را كه همان اسلام ناب محمّدي(ص) است ـ در همة ابعاد آن ـ فراهم كرد. والحمدالله ولي النعم.

نظري كلّي بر توقيعات و نتيجه‌گيري

نگاهي گذرا به مجموع توقيعاتي كه از طرف امام زمان(ع) براي شيعيان آمده، مي‌رساند كه امام غايب چون پيشواي حاضر كمال مراقبت و دلسوزي را نسبت به دوستان و پيرون خود دارد و به هدايت راه جويان و تربيت نفوس معرفي نواب اربعه و افشاگري مدعيان كاذب نيابت علماً و عملاً قيام مي‌فرمايد، به طوري كه درماندگان و گرفتاراني كه صميمانه از او ياري طلبيده‌اند گشايش كار و حلّ مشكل خود را ديده‌اند و دانش‌طلباني كه در معضلات علمي و ديني درمانده‌اند از اشراقات و الهامات حضرتش روشن و هدايت شده‌اند. همة اين فيوضات را به صورت پاسخ پرسش‌ها در توقيعات صادره از ناحية مقدّسه مي‌بينيم. علاوه بر اينها نهان‌بيني و رازگويي و اخبار از غيب در بسياري از توقيعات وجود دارد، كه نه تنها موجب اطمينان خاطر بيشتري براي مردم آن زمان بلكه براي خوانندة امروز هم مي‌شود و مي‌فهمد كه چگونه امم با دانشي كه از گنجينة علم الهي بارور شده است، بر ضماير اشراف دارد و قصد و نيّت اشخاص را مي‌داند و از پسر يا دختر بودن مولود و روز مرگ افراد با خبر است و پيشاپيش آن را اعلام مي‌فرمايد و از حلال يا حرام بودن مالي كه به حضورش تقديم شده خبر مي‌دهد و حرام آن را رد مي‌كند و اگر تقديم كننده نام خود را بر خلاف بنويسد از دانش امم پنهان نمي‌ماند و حقيقت به او يادآوري مي‌شود. اينها همه اندكي از تجليات مقام ولايت است كه از آينة توقيعات نمايان شده است.

اگر شخص ديرباوري با وجود اين نشانه‌‌هاي صدق و صحّت توقيعات، از در انكار درآيد، پاسخش اين است كه راه اثبات رويدادهاي تاريخي و آثار بازمانده از قديم ـ چه رد آمور ديني و چه در حوادث تاريخي ـ مگر جز دقت در دسترسي اسناد و راست‌گويي ناقلان مي‌باشد؟ اگر بيش از هشتاد توقيع رسيده از امام زمان را رد كتاب‌هاي معتبر از راويان مختلف در مدت 69 سال نپذيريم، پس چه موضوع ديني يا واقعة تاريخي قابل پذيرش خواهد ماند؟ مرگ مثلاً وجود پادشاهي به نام انوشيرون يا بخشنده‌اي به نام حاتم طايي يا خونريزي چون امير تيمور جز با چند مدرك اصيل كهن ثابت مي‌شود؟ آيا صحّت انتساب ديوان‌هاي شعرا و كتاب‌هاي دانشمندان هشتصد نهصد سال قبل به آنها، مگر جز به وسية دو سه يا حدّاكثر هفت هشت نسخه و دست‌نويس بازمانده از زمان‌هاي نزديك به عصر آ‹هاست؟ اگر اره مناقشه در مدارك تا اين حد باز شود هيچ رويداد تاريخي و اثر ادبي و علمي را نمي‌توان تلقي به قبول كرد و از نويسندة آن دانست.

بدون شك ادلة درستي و اصالت بيشتر توقيعات ـ اگر نگوييم همة آنها ـ محكم‌تر از دليل‌هايي است كه براي موارد مشابه آنها از امور تاريخي و ادبي نقل شده است و هر عقل سليم و فرد منصفي گواهي به صحّت و اصالت آنها مي‌دهد. امّا منكران و معاندان، در حقايق آشكارتر چون آفريدار جهان نيز شكّ و ترديد روا مي‌دارند و عرضشان اشكال‌تراشي است نه درك حقايق و قول خدا راست است كه گفته: إن يتّبعون الّا الظّنّ و ان هم الّا يحرصون14 اينان جز از پي گمان نمي‌گويوند و جز آنكه دروغي ببافند كاري ندارند.

پي‌نوشت‌ها: