امام مهدی (ع) و سنت های الهی

قسمت اول

ابراهیم شفیعی سروستانی

اشاره:یکی از مهمترین موضوعاتی که به هنگام بحث از انقلاب جهانی امام عصر (عج) مطرح می شود این است که آن حضرت چگونه و با چه نیرویی در برابر نظام استکباری حاکم بر جهان می ایستد و همه تمدن های قدرتمند، اما فاسد، را به زانو در می آورد؟ آیا ایشان با قدرت نظامی و با بهره گیری از تسلیحات و تجهیزات پیشرفته و قدرتمند خود موفق به فروپاشی این تمدن ها می شود، یا علل و عوامل دیگری در کار است؟ تردیدی نیست که حضرت مهدی (ع) با امدادهای غیبی همراهی می شود و همه قوای طبیعی و ماورای طبیعی در خدمت ایشان است؛ اما به نظر می رسد رمز اصلی پیروزی ایشان بر همه قدرت های شیطانی حاکم بر جهان، حرکت ایشان در مسیر سنت های الهی حاکم بر هستی و هماهنگی این سنت ها با قیام رهایی بخش آن حضرت است. برای روشنتر شدن این موضوع لازم است که به بررسی سنت های الهی حاکم بر عالم تکوین و تشریع بپردازیم.

جهان آفرینش که بر پایه نظام احسن شکل گرفته، بر سنت ها و قانونمندی های ثابت و تغییر ناپذیر استوار است. این قانونمندی ها بر کلیه فعل و انفعال ها و تغییر و تحول هایی که در جهان طبیعت رخ می دهد، اعم از تغییرات و فرایندهای شیمیایی، فیزیکی، زیست محیطی، نجومی و...، حاکم بوده و هیچ رویداد طبیعی خارج از چارچوب آنها واقع نمی شود. از همین روست که بشر در پی این برآمده که با ایجاد شاخه های مختلف علوم طبیعی، قانونمندی ها و نظام های حاکم بر جهان طبیعت را کشف و شناسایی کند، تا با شناخت این قانونمندی ها و نظام ها بتواند کلیه تغییر و تحولات عالم ماده را در اختیار خود گیرد و وقوع برخی از آنها را پیش بینی، از وقوع برخی از آنها جلوگیری و یا وقوع برخی از آنها را تسریع کند و در یک کلمه آنها را در جهت منافع خود مهار نماید.

همچنانکه تغییر و تحولات عالم طبیعت براساس قانونمندی های ثابت و تغییرناپذیر صورت می گیرد، تغییر و تحولات اجتماعی نیز قانونمندی های خاص خود دارد و کلیه فراز و فرودهایی که در جوامع بشری رخ می دهد بر اساس همین قانونمندی هاست.

استادشهید مرتضی مطهری در همین زمینه می نویسد:

قرآن کریم این گمان را که اراده ای گزافکار و مشیتی بی قاعده و بی حساب سرنوشت های تاریخی را دگرگون می سازد به شدت نفی می کند و تصریح می نماید که قاعده ای ثابت و تغییرناپذیر بر سرنوشت های اقوام حاکم است. (1)

قرآن کریم از قانونمندی های حاکم بر تغییرات اجتماعی، به عنوان «سنت خدا» تعبیر کرده و در موارد متعددی ضمن تاکید بر تغییر ناپذیری سنت های الهی به برخی از این سنت ها اشاره کرده است. در اینجا برای آشنایی بیشتر با سنت های الهی حاکم بر جوامع بشری، ابتدا اصل تغییر ناپذیری سنت های خدا را از دیدگاه قرآن مورد بررسی قرار داده و آنگاه به برخی از این سنت ها اشاره می کنیم؛ اما پیش از آن، مروری اجمالی خواهیم داشت به معنای لغوی سنت:

1. معنای لغوی سنت

«سنت » در لغت به معنای راه و روش، خوی، عادت، طبیعت و سرشت آمده و در ترکیب های مختلف معانی دیگری نیز از آن اراده شده است. (2)

راغب اصفهانی در معنای سنت می نویسد:

سنت پیامبر؛ یعنی راه و روشی که او برگزیده است. و سنت خدای تعالی به راه و روش حکمت او و راه و روش طاعت او اطلاق می شود. (3)

ابن منظور نیز سنت را این گونه معنا می کند:

سنت به معنای صورت و آن قسمت از چهره است که به تو رو می کند... سنت خدا؛ یعنی احکام و امر و نهی او... و سنت به معنای سیره و روش [نیز آمده است] خواه پسندیده باشد و خواه ناپسند... در حدیث کلمه سنت و مشتقات آن فراوان تکرار شده و معنای اصلی آن راه و روش و سیره است. (4)

فیومی نیز سنت را به راه و روش و سیره معنا کرده است. (5) بیشتر مفسران نیز همین معنا را برای سنت برگزیده اند.(6)

علامه طباطبایی معنای سنت را اینچنین بیان می کند:

کلمه «سنت » به معنای طریقه معمول و رایج است که به طبع خود غالبا یا دائما جاری باشد. (7)

2. اصل تغییر ناپذیری سنت های الهی

قرآن کریم تاکید فراوانی بر تغییر ناپذیری سنت های الهی داشته و در آیات متعددی ضمن اشاره به برخی از رویدادهایی که در امت ها و اقوام گذشته و یا در زمان پیامبر اکرم (ص) رخ داده آنها را از مصادیق

سنت های تغییرناپذیر خداوند دانسته است؛ که از جمله می توان به آیات زیر اشاره کرد:

2-1. آیات 76 و 77 سوره اسراء: در این آیات به توطئه و نیرنگ مشرکان برای بیرون راندن پیامبر از مکه اشاره کرده و هشدار می دهد که اگر آنها چنین کاری را انجام داده بودند، بر اساس سنت تغییرناپذیر الهی سرنوشتی جز نابودی و هلاکت در انتظار آنها نبود (8) :

وان کادوا لیستفزونک من الارض لیخرجوک منها واذا لایلبثون خلفک الا قلیلا × سنة من قد ارسلنا قبلک من رسلنا ولاتجد لسنتنا تحویلا.

و چیزی نمانده بود که تو را از این سرزمین برکنند، تا تو را از آنجا بیرون سازند، و در آن صورت آنان [هم] پس از تو جز [زمان] اندکی نمی ماندند؛ سنتی که همواره در میان [امت های] فرستادگانی که پیش از تو گسیل داشته ایم [جاری] بوده است، و برای سنت [و قانون] ما تغییر نخواهی یافت.

2-2. آیات 62 - 60 سوره احزاب: این آیات به منافقان هشدار می دهد که اگر از شایعه پراکنی و ایجاد فساد و اختلاف در مدینه باز نایستند، خداوند همان سنتی را که در مورد گذشتگان جاری بوده در مورد آنها نیز جاری خواهد ساخت.

لئن لم ینته المنفقون والذین فی قلوبهم مرض والمرجفون فی المدینة لنغرینک بهم ثم لایجاورونک فیهآ الا قلیلا × ملعونین اینما ثقفوا اخذوا وقتلوا تقتیلا × سنة الله فی الذین خلوا من قبل ولن تجد لسنة الله تبدیلا.

اگر منافقان و کسانی که در دل هایشان مرضی هست و شایعه افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلط می کنیم تا جز [مدتی] اندک در همسایگی تو نپایند. از رحمت خدا دور گردیده و هر کجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد. درباره کسانی که در پیشتر بوده اند [همین] سنت خدا [جاری بوده] است؛ و در سنت خدا هرگز تغییر نخواهی یافت.

علامه طباطبایی آیات یاد شده را اینگونه تفسیر می کند:

خدای سبحان می فرماید: این عذاب و نکالی که به منافقین و آن دو طایفه دیگر وعده دادیم و گفتیم که تبعیدشان می کنیم و خونشان را هدر می سازیم، سنتی است از خدا که در امت های پیشین نیز جاری ساخته، هر وقت قومی به راه فسادانگیزی و ایجاد فتنه افتادند، و خواستند به منظور استفاده های نامشروع، در بین مردم اضطراب افکنند، تا در طغیان و سرکشی بی مانع باشند، ما آنان را به همین طریق گرفتیم، و تو هرگز دگرگونی درسنت خدانخواهی یافت، پس در شما امت همان جاری می شودکه درامت های قبل ازشماجاری شد (9).

2-3. آیات 42 و 43 سوره فاطر: قریش قبل از بعثت پیامبر سوگند یاد کرده بودند که اگر برای آنها پیامبری بیاید - برخلاف اهل کتاب که پیامبران خود را تکذیب می کردند - بهتر از همه امت ها از پیامبر خود پیروی کنند؛ اما با برانگیخته شدن پیامبر اکرم (ص)، آنها از در نیرنگ و گردنکشی برآمدند. اینجاست که خداوند به آنها هشدار می دهد: بر اساس سنت تغییرناپذیر الهی، نیرنگ، نیرنگ بازان جز به خود آنها برنخواهد گشت (10) :

و اقسموا بالله جهد ایمانهم لئن جاءهم نذیر لیکونن اهدی من احدی الامم فلما جاء هم نذیر مازادهم الا نفورا × استکبارا فی الارض ومکر السیی ولایحیق المکر السیئ الا باهله فهل ینظرون الا سنت الاولین فلن تجد لسنت الله تبدیلا ولن تجد لسنت الله تحویلا.

و با سوگندهای سخت خود به خدا سوگند یاد کردند که اگر هر آینه هشدار دهنده ای برای آنان بیاید، قطعا از هر یک از امت ها [ی دیگر] راه یافته تر شوند، و [لی] چون هشدار دهنده ای برای ایشان آمد، جز بر نفرتشان نیفزود. [انگیزه] این کارشان فقط گردنکشی در [روی] زمین و نیرنگ زشت بود؛ و نیرنگ زشت جز [دامن] صاحبش را نگیرد. پس آیا جز سنت [و سرنوشت شوم] پیشینیان را انتظار می برند؟ و هرگز برای سنت خدا تبدیلی نمی یابی و هرگز برای سنت خدا دگرگونی نخواهی یافت.

در تفسیر المیزان، مراد از عدم «تبدیل » و «تحویل » سنت خدا، چنین بیان شده است:

«تبدیل سنت خدا» به این است که: عذاب خدا را بردارند و به جایش عافیت و نعمت بگذارند، و «تحویل سنت » عبارت از این است که: عذاب فلان قوم را که مستحق آن می باشند، به سوی

قومی دیگر برگردانند، و سنت خدا نه تبدیل می پذیرد و نه تحویل؛ برای اینکه خدای تعالی برصراط مستقیم است، حکم او نه تبعیض دارد و نه استثنا. همچنان که خدای تعالی مشرکان مورد نظر آیه را در جنگ بدربه عذاب خود گرفت و همگی را کشت. (11)

2-4. آیات 22و23سوره فتح: خداوند در این آیات به مؤمنان بشارت می دهدکه کافران توان رویارویی با شما را ندارند و اگر به جنگ با شما هم برخیزند، براساس سنت الهی بی یار و یاور شده و از پا در خواهند آمد (12) :

ولو قتلکم الذین کفروا لولوا الادبر ثم لایجدون ولیا ولا نصیرا × سنة الله التی قد خلت من قبل ولن تجد لسنة الله تبدیلا.

و اگر کسانی که کافر شدند، به جنگ با شما برخیزند، قطعا پشت خواهند کرد، و دیگر یار و یاوری نخواهند یافت، سنت الهی از پیش همین بوده، و در سنت الهی هرگز تغییری نخواهی یافت.

3. دعوت به مطالعه سنت های الهی

قرآن کریم همه مردم را به مطالعه سنت ها و قوانین الهی که بر امت های پیشین جاری شده فراخوانده و از آنها خواسته است که برای بررسی آنچه برگذشتگان رفته است نسبت به سرانجام رفتار خود بیندیشند و از سرنوشت تکذیب کنندگان و کفرپیشگان عبرت گیرند.

برخی از آیاتی که انسان ها را دعوت به مطالعه و شناخت سرنوشت امت های پیشین وچگونگی جریان سنت های الهی در میان آنها نموده اند، به شرح زیر است:

3-1. آیه 137 سوره آل عمران: در این آیه خداوند همه را به سیر و سیاحت در زمین به منظور آگاهی از سرانجام تکذیب کنندگان و آنچه بر آنها رفته است، فراخوانده، می فرماید:

قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عقبة المکذبین.

قطعا پیش از شما سنت هایی [بوده و] سپری شده است. پس، در زمین بگردید و بنگرید که فرجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است؟

مؤلف تفسیر المیزان، در تفسیر این آیه می نویسند:

کلمه «سنن » جمع سنت است، که به معنای طریقت و روشی است که باید در مجتمع سیر شود، و این که امر فرموده در زمین سیر کنند برای این است که از سرگذشت امت های گذشته عبرت بگیرند و سرانجام پادشاهان و فراعنه طاغی را ببینند که چگونه قصرهای رفیعشان به دردشان نخورد، و ذخیره های موزه سلطنتی شان و تخت مزین به جواهرشان و لشکر و هوادارانشان سودی به آنان نبخشید، و خدای تعالی همه را از بین برد، و چیزی به جز سرگذشتی که مایه عبرت باشد از آنان باقی نماند، ولی فرو رفتگان در غفلت کجا؟ و عبرت کجا؟ (13)

3-2. آیات 10 و 11 سوره محمد (ص) : در این آیه نیز سخن از لزوم سیر و سفر در زمین برای آگاهی از عاقبت کفرپیشگان است:

افلم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عقبة الذین من قبلهم دمر الله علیهم وللکفرین امثلها × ذلک بان الله مولی الذین ءامنوا وان الکفرین لا مولی لهم.

مگر در زمین نگشته اند، تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنها بودند به کجا انجامیده است؟ خدا زیر و زبرشان کرد و کافران را نظایر [همین کیفرها در پیش] است؛ چرا که خدا سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند، ولی کافران را سرپرست [و یاوری] نیست.

بنابراین انسان باید همانطور که قوانین حاکم بر جهان طبیعت را مورد مطالعه قرار می دهد تا به رمز و راز تغییر و تحولات آن پی برد و از آن در جهت منافع دنیوی خود استفاده کند، قوانین حاکم بر جوامع انسانی را نیز مورد مطالعه قرار دهد تا علل و عوامل تغییرات اجتماعی را بشناسد و از آنها در مسیر سعادت اخروی خود بهره برداری کند.

4. برخی از سنت های الهی حاکم بر جوامع انسانی

قرآن کریم در خلال بررسی سرگذشت امت های پیشین و بیان فراز و فرودهایی که در این امت ها رخ داده، به تحلیل رمز و راز این فراز و فرودها و تبیین سنت ها و مقررات حاکم بر تغییرات اجتماعی پرداخته است. گفتنی است که برخی از این سنت ها و قوانین، ناظر به تغییر و تحولات منفی جوامع؛ یعنی زوال و نابودی تمدن ها، تباهی و اضمحلال جوامع و سقوط قدرت های حاکم، هستندوبرخی دیگرناظربه تغییروتحولات مثبت؛ یعنی پیروزی محرومان ومستضعفان، رشدوتوسعه جوامع و به قدرت رسیدن صالحان. در اینجا به اختصار هر یک از این سنت ها را مورد بررسی قرار می دهیم.

4-1. ظلم و بیدادگری عامل نابودی تمدن ها

اقوام، ملل و تمدن های گوناگونی در طول تاریخ قد برافراشتند، توسعه یافتند و به اقتدار رسیدند، اما بسیاری از این اقوام، ملل و تمدن ها پس از مدتی در سراشیبی سقوط قرار گرفتند و رفته رفته شکوه و جلال گذشته خود را از دست دادند و در موارد فراوانی همه به طور کلی از صحنه روزگار پاک شدند. حال این پرسش مطرح است که: چرا این تمدن ها، با همه شکوه و جلال و همه قدرت و عظمتی که داشتند، یکباره نابود شدند و گاه حتی اثری هم از آنها باقی نمانده است؟ قرآن کریم در پاسخ به این پرسش، ظلم و بیدادگری را

از مهمترین عوامل نابودی شهرها و تمدن ها برشمرده است. البته این ظلم براساس فرهنگ قرآن هم شامل ظلم فرد نسبت به خود (کفر، فسق و فجور) و هم شامل ظلم فرد نسبت به دیگران (ستم و تجاوز) می شود.

استادمطهری درزمینه مفهوم «ظلم » در قرآن می نویسد:

در اصطلاح قرآن، ظلم اختصاص ندارد به تجاوز فرد یا گروهی به حقوق فرد یا گروه دیگر؛ شامل ظلم فرد به نفس خود و شامل ظلم یک قوم به نفس خود نیز می شود. هر فسق و فجور و هر خروج از مسیر درست انسانیت ظلم است. ظلم در قرآن در حقیقت مفهوم اعمی دارد که هم شامل ظلم به غیر می گردد و هم شامل فسق و فجور و کارهای ضد اخلاقی. غالبا مورد استعمال این کلمه مصداق دوم است. آیاتی ازقرآن که ظلم به معنی اعم را علت هلاکت یک قوم شمرده بسیارزیاد است (14)^.

برخی از آیات قرآن که در آنها ظلم به معنای اعم، عامل نابودی تمدن ها برشمرده شده به شرح زیر است:

4-1-1. آیات 58 و 59 سوره کهف: در این آیات در مقام تهدید کسانی که به دشمنی با پیامبر گرامی اسلام (ع) برخاسته بودند، می فرماید:

وربک الغفور ذو الرحمة لو یؤاخذهم بما کسبوا لعجل لهم العذاب بل لهم موعد لن یجدوا من دونه ی موئلا × وتلک القری اهلکنهم لما ظلموا وجعلنا لمهلکهم موعدا.

و پروردگار تو آمرزنده [و] صاحب رحمت است. اگر به [جرم] آنچه مرتکب شده اند، آنها را مؤاخذه می کرد، قطعا در عذاب آنها تعجیل می نمود [ولی چنین نمی کند] بلکه برای آنها سررسیدی است که هرگز از برابر آن راه گریزی نمی یابند. و [مردم] آن شهرها چون بیدادگری کردند، هلاکشان کردیم، و برای هلاکتشان موعدی مقرر داشتیم.

علامه طباطبایی در ذیل این آیه می فرماید:

[آیه] در این مقام است که بفهماند تاخیر هلاکت کفار و مهلت دادن از خدای تعالی کار نوظهوری نیست، بلکه سنت الهی ما در امم گذشته نیز همین بوده که وقتی ظلم را از حد می گذراندند هلاکشان می کردیم، و برای هلاکتشان موعدی قرار می دادیم. از همین روشن می شود که عذاب و هلاکی که این آیات متضمن آن است عذاب روز قیامت نیست، بلکه مقصود عذاب دنیایی است. (15)

4-1-2. آیات 51 و 52 سوره نمل: در این آیات با اشاره به عذابی که برقوم ثمود نازل شد، می فرماید:

فانظر کیف کان عقبة مکرهم انا دمرنهم وقومهم اجمعین × فتلک بیوتهم خاویة بما ظلموا ان فی ذلک لایة لقوم یعلمون.

پس بنگر که فرجام نیرنگشان چگونه بود: ما آنان و قومشان را همگی هلاک کردیم. و این [هم] خانه های خالی آنهاست به [سزای] بیدادی که کرده اند. قطعا در این [کیفر] برای مردمی که می دانند عبرتی خواهد بود.

4-1-3. آیات 13 و 14 سوره یونس: در این آیات نیز بر نابودی نسل های پیشین به دلیل ظلم و تجاوزشان تاکید شده و به نسل های بعد هشدار داده شده که مراقب اعمال خود باشند:

ولقد اهلکنا القرون من قبلکم لما ظلموا وجآءتهم رسلهم بالبینت وما کانوا لیؤمنوا کذلک نجزی القوم المجرمین × ثم جعلنکم خلائف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعملون.

و قطعا نسل های پیش از شما را هنگامی که ستم کردند به هلاکت رساندیم، و پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند و [لی] بر آن نبودند که ایمان بیاورند. این گونه مردم بزهکار را جزا می دهیم. آن گاه شما را پس از آنان در زمین جانشین قرار دادیم تا بنگریم چگونه رفتار می کنید.

4-1-4. آیات 11 تا 14 سوره انبیا: در این آیات سخن از مردمی است که عمری را با ظلم به خود، خوشگذرانی و زیاده روی در لذائذ و تنعمات دنیا به سر بردند، اما ناگهان با نزول عذاب الهی هیچ پناهی برای خود نیافتند:

وکم قصمنا من قریة کانت ظالمة وانشانا بعدها قوما ءاخرین × فلمآ احسوا باسنآ اذا هم منها یرکضون × لاترکضوا وارجعوا الی مآ اترفتم فیه ومسکنکم لعلکم تسلون × قالوا یویلنآ انا کنا ظلمین.

وچه بسیار شهرها را که [مردمش] ستمکار بودند در هم شکستیم، و پس از آنها قومی دیگر پدید آوردیم. پس چون عذاب ما را احساس کردند، بناگاه از آن می گریختند. [هان] مگریزید، و به سوی آنچه درآن متنعم بودید و [به سوی] سراهایتان بازگردید، باشد که شما مورد پرسش قرارگیرید. گفتند: «ای وای بر ما، که ما واقعا ستمگر بودیم.»

علامه طباطبایی، آیات یاد شده را چنین معنا می کنند:

چقدر هلاک کردیم از اهل قریه هایی که به خود ستمکار بودند و اسراف و کفر می ورزیدند و بعد از هلاک کردن آنان، مردمی دیگر را ایجاد کردیم. پس همین که اهل آن قریه ستمکار به حس خود عذاب ما را درک کردند ناگهان پا به فرار گذاشته بدویدند. در آن هنگام بود که از در توبیخ و ملامت به ایشان گفته شد: ندوید و از این عذاب فرار مکنید بلکه به آن نعمت ها که در آن زیاده روی می کردید مراجعه کنید و به خانه هایتان برگردید، تا شاید باز هم فقرا و بینوایان به دریوزگی شما

مراجعه کنند و شما از در نخوت و اعتزاز، ایشان را از خود برانید و یا خود را از ایشان پنهان کنید. و این کنایه است از اعتزاز و استعلای ستمکاران که خود را متبوع و به جای خدا و ارباب تابعین می دانستند، از در پشیمانی گفتند: «وای برما که مردمی ستمکار بودیم »... (16)

4-1-5. آیات 32 تا 41 سوره مؤمنون: در این آیات ابتدا چگونگی برخورد اشراف و ثروتمندان قوم نوح با آن حضرت و سخنانی را که آنها در مورد این پیامبر الهی بر زبان می راندند، بیان کرده و در نهایت سرنوشت شوم این قوم ظالم را به تصویر می کشد. در آغاز این آیات چنین می خوانیم:

وقال الملا من قومه الذین کفروا وکذبوا بلقآء الاخرة واترفنهم فی الحیوة الدنیا ما هذآ الا بشر مثلکم یاکل مما تاکلون منه ویشرب مما تشربون × ولئن اطعتم بشرا مثلکم انکم اذا لخسرون.

اشراف قومش که کافر شده و دیدار آخرت را دروغ پنداشته بودند، و در زندگی دنیا آنان را مرفه ساخته بودیم گفتند: «این [مرد] جز بشری چون شما نیست: از آنچه می خورید، می خورد؛ و از آنچه می نوشید، می نوشد. و اگر بشری مثل خودتان را اطاعت کنید در آن صورت زیانکار خواهید بود»...

بخش پایانی این آیات نیز چنین است:

فاخذتهم الصیحة بالحق فجعلنهم غثآء فبعدا للقوم الظلمین.

پس فریاد [مرگبار] آنان را به حق فرو گرفت و آنها را [چون] خاشاکی که بر آب افتد، گردانیدیم، دور باد [از رحمت خدا] گروه ستمکاران.

چنانکه ملاحظه می شود در این آیات به صراحت مردمانی که سرمست از نعمت های دنیا به تکذیب پیامبر الهی می پرداختند «ستمکار» خطاب شده اند.

نتیجه گیری:

براساس آیاتی که در اینجا بدانها اشاره شد می توان چنین نتیجه گیری کرد:

نظام کفر و استکبار حاکم بر جهان به دلیل مبتنی بودن بر ظلم و ستم، چه در شکل فردی و چه در شکل اجتماعی آن (ظلم به خود و ظلم به دیگران) در ذات خود استعداد نابودی و فنا را پرورش می دهد و از این رو هر چه این نظام بیشتر رشد و توسعه می یابد به فروپاشی و سقوط نیز نزدیکتر می شود تا سرانجام براساس سنت الهی با به نهایت رسیدن ظلم و ستم زمینه اضمحلال کامل این نظام فراهم می گردد. درچنین شرایطی انقلاب جهانی امام مهدی (ع) به مانند جرقه ای می ماند که انبار باروت آماده اشتعالی را شعله ور می سازد.

این برداشت باروایات فراوانی که در آنها آمده «امام مهدی (ع) جهان را پس از آنکه از ظلم و ستم پر شده از عدل و داد آکنده می سازد» نیز هماهنگی و تناسب دارد.

بنابراین می توان گفت: این سنت الهی حاکم بر جوامع انسانی که به موجب آن فراگیر شدن ظلم و ستم باعث نابودی اقوام و تمدن ها می شود، زمینه پیروزی سریع امام مهدی (ع) بر قدرت های ستم پیشه عصر ظهور را فراهم ساخته و آن حضرت را در برچیدن همه مظاهر ظلم و ستم از جهان یاری می دهد. (ادامه دارد)

پی نوشت ها: