اسماعیل شفیعی سروستانی
اشاره : آنچه تقديم مي‌شود متن بازنويسي شدة مصاحبه‌اي است با همين عنوان، كه به مناسبت طرح موضوع عدالت در اين شماره موعود آماده شده و فراروي خوانندگان محترم قرار مي‌گيرد.
اين متن در عين سادگي زباني حاوي نكاتي كليدي در طرح موضوع عدالت و عدالتخواهي است كه اميد مي‌رود مقبول طبع افتد. ان‌شاءالله
بيشتر مردم وقتي سخن از عدالت به ميان مي‌آيد ذهنشان متوجه دو موضوع مي‌شود: اول، آنها از عدالت موضوع برابري در نان، برابري در امر معيشت و خورد و خوراك را مي‌بينند و دوم مصداقش را در مباحث مربوط به ضرب و شتم و كتك خوردن و احتمالاً كم و زياد شدن چيزي از خودشان مي‌دانند. آنها عدالت را در دو وجه «حقوقي و اقتصادي» منحصر مي‌كنند. اين مسأله چند علت دارد:
يكي اينكه اين دو موضوع در ميان مردم عيني‌تر و شايع‌تر است. يعني از صبح تا شب در خيابان، در خانه، در محل كار و در روابط اجتماعي اين مسأله برايشان ملموس است و نياز به تأمل و تفكر و ژرف‌انديشي و نگاه كلي به امور حيات ندارند. مسئله‌اي كه مبتلا به همه مردم است. همه شكم دارند، همه جسم دارند. به همين خاطر كم و زياد و بد و خوبش را زود لمس مي‌كنند و چون مناسبات اجتماعي دارند و با هم مراوده دارند، معامله مي‌كنند، دعوا مي‌كنند آن را هم زود مي‌فهمند. به همين دليل است كه تقريباً به نوعي اين چنين جا افتاده كه تا مي‌گوييم موضوع عدالت يا عدل يا امام عدل يا امثال اينها ذهن‌ها به سرعت متوجه اين دو وجه مي‌شود. در محاكم هم وقتي مراجعه بكنيد مي‌بينيد بيشتر آنچه كه مورد مجادله و مناقشه واقع شده از اين نوع است اما از وجوه ديگر نه سخن به ميان مي‌آيد، نه خيلي كسي پيگير موضوع مي‌شود. به همين دليل چه بسا در محاكم هم آنچه كه به عنوان قانون مضبوط است، به عنوان قانون جزا و به عنوان شناسايي مجرم و جرم‌شناسي و امثالهم، منحصر به اين دو موضوع مي‌شود و مصاديق ديگر اين موضوع اصلاً تعريف نشده است
دليل ديگر هم اينكه متأسفانه طي قرون مختلف، بزرگان و انديشمندان ما موضوع عدل، عدالت و ضرورت رسيدن به عدالت را در اين دو دسته از مصاديق اسير و از تبيين آنها غفلت كرده‌اند. نتيجه اين تلقي يك ظلم بزرگ به خود موضوع عدالت شده است. منحصر كردن عدل و عدالت در چند موضوع و مصداق ساده خود ظلم بزرگي است. مطلب ديگر؛ به دليل آنكه مسلمين طي قرون متمادي كمتر عملاً و رسماً همپا و همراه امام عدل و حاكم عادل درگير با مناسبات اجتماعي اقتصادي و حكومتي شدند اين غفلت بزرگ بر آنها عارض شده، عمومي هم شده تا جايي كه آرام آرام پيگيري جدي موضوع عدالت از دستور كار علما و فقها خارج گرديده است.
چه بسا اگر كه حاكمان عادلي بر سرزمين‌هاي مسلمين حكومت مي‌كردند يا معصومين(ع) به حقيقت در مصدر امور بودند به دليل اشرافشان به همه مناسبات فردي و اجتماعي‌مردم، عدل را در شكل عمومي و در ميان همه مناسبات جاري نموده و منحصر در اين دو سه نوع مصداق معين نمي‌كردند.
اين هم يكي از دلايلي است كه باعث شده ما امروز وقتي از عدل گفتگو مي‌كنيم فقط دو سه مصداق آن را در خاطر آوريم. بنابراين، از نظر من اول بايد اين نگاه از قيد آزاد و بعد تبديل به يك نگاه ساري و جاري در همه مناسبات شود و به شكل فراگير و فرهنگي همه چيز را دربر بگيرد كه در اين صورت، نخست لازم است كه خود موضوع عدل فهم شود؛ دوم اينكه درك شود كه حيات و ممات مردم، تنها منحصر به معيشت و خورد و خوراك آنها نيست و فلاح و رستگاريشان هم تنها منوط به اين نيست، همچنانكه ماندنشان در گستره دين هم تنها در گرو معيشت‌شان نيست. بسياري از مناسبات ديگر هست كه به فلاح و رستگاري يا شقاوت و نگون‌بختي آنها دامن مي‌زند و امكان ماندن در يك حيات طيبه يا عكس آن را كه ما امروز شاهدش هستيم فراهم مي‌كند.
گسترة عدل و عدالتخواهي بسيار وسيع است متأسفانه ما در مناسباتمان هيچ چيز را سر جاي خود قرار نمي‌دهيم. عدل نقطه وسط ميزان است كه تعادل و همبستگي را در دو طرف يك موضوع بوجود مي‌آورد و عدالت به معني سر جاي خود قرار دادن هر امر و هر چيزي است.
اين موضوع كاملاً با مساوات متفاوت است. اشتباهي كه خيلي از مردم مي‌كنند و خيلي از ما مي‌كنيم اين است كه وقتي از موضوع عدل گفت‌وگو مي‌شود آن را با موضوع مساوات يكي مي‌دانيم. عدل تنها به معني مساوات نيست. به دليل همين برداشت از عدالت است كه مثلاً وقتي مي‌خواهند از عدالت در روابط زن و مرد سخن بگويند، گمان مي‌كنند اگر هر كاري مردها كردند زنها هم بكنند، اين مصداق عدل است. در صورتي كه اين سخن درست نيست. عدل تنها به معناي مساوات نيست. وقتي بخواهيم چيزي را بين كساني تقسيم بكنيم تساوي ملاك نيست، عدل ملاك است و عدل هم برمي‌گردد به موازين ديگري كه قابل تأمل است كه جاي گفتگوي آن اينجا نيست. عدل، قرار دادن هر چيزي سر جاي خودش است و عادل كسي است كه بتواند هر چيزي را به حقيقت سر جاي خودش قرار بدهد تا امكان سير و سفر و حركت عمومي به سمت خداوند محقق شود. بنابراين در واقع وقتي شما سخن از عدل به ميان مي‌آوريد ـ چه بخواهيد چه نخواهيد ـ بايد ملاك و مبنا اعلام بكنيد. اين يكي از مشكلات ماست كه وقتي سخن از عدل به ميان مي‌آوريم مبنا برايش ذكر نمي‌كنيم. از همينجاست كه گاهي اوقات در حالي كه قصد تحقق عدالت را داريم به سمت ظلم مي‌رويم.
آنچه كه در تفكر ديني و تفكر شيعي مطرح است اين است كه هر چيزي سر جاي خودش قرار بگيرد، اما متناسب و مطابق با فرمان و حكم‌خداوند و رسول خدا(ص)، در غير اين صورت شما هر چيزي را با فرض و گمان خودتان يعني با فرض و گمان غير خدا و غير كلام معصوم(ع) تقسيم كنيد و با هر دقتي هم كه اين كار را انجام بدهيد چون مطابق و مبتني بر حكم خدا و رسول خدا و ائمه معصومين(ع)، نيست به صورت طبيعي شما از مدار عدل خارج مي‌شويد. چون عدل و محقق ساختن عدل، نيازمند مبناست.
اين موضوع مبنا و مرجع مي‌خواهد. وقتي مبنا و مرجع مورد غفلت قرار بگيرد، چيزي به نام عدل تحقق پيدا نمي‌كند. اين مبنا و مرجع در تفكر خاص شيعي و ديني چيزي جز كلام خدا و كلام ائمه معصومين و نبي‌اكرم(ص) و عقل نيست (البته اين عقل هم متكي به وحي يا عقل هدايت است). دليلش اينكه، خدا عادل است؛ اسم عدل اسم خداست؛ كلامش كلام عدل است و نبي برگزيده او مأمور به عدل است و مأمور به اينست كه قسط را جاري بكند؛ لقد أرسلنا رسلنا بالبيّنات و أنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم‌النّاس بالقسط. * همانا ما پيامبران خود را با ادله و
معجزات براي مردم فرستاديم و برايشان كتاب و ميزان عدل نازل كرديم تا مردم به راستي و عدالت روي آورند... يعني در واقع مي‌شود گفت كه از سوي خداي عادل، براي تحقق عدالت، كتاب و بينات در ميان مردم جاري شده، نبي و كتابش و آنچه كه در اختيار اوست و حتي حديد كه مي‌فرمايد: و أنزلنا الحديد فيه بأس شديد. يعني ابزار اجراي عدالت را هم فرستاده، كتاب هم كه مبناي آن است و به آن مراجعه مي‌شود، نبي (حجت خدا) هم كسي است كه اجازه دارد مجري باشد و صلاحيت دارد اعمال كند و همه بودن و نبودن در اينجا معني پيدا مي‌كند. بودن و نبودن آدمي، مقصد و مأواي آدمي و آنچه كه براي او طراحي شده بايد در نقطه عدل قرار بگيرد، تا بتواند حركت كند.
به عبارتي «عدالت» مناسب‌ترين زمينه رشد و كمال انسان‌ها و بهترين راهي است كه آنها را به مقصد مي‌رساند و اصلاً بدون آن امكان حركت نيست، آدمي اجازه رشد پيدا نمي‌كند، اجازه سير اكمالي پيدا نمي‌كند. اين حركت موجب مي‌شود كه آدمي در مسير كمال قرار بگيرد و در غير اين صورت آنقدر موانع سر راه او واقع مي‌شود كه نمي‌تواند حركت بكند اين مطلب بسيار جدي و مهم است. حركت فردي و جمعي بدون تكيه به ميزان و عدل به صورت طبيعي و در سير تدريجي انواع موانع را مي‌آفريند. از آنجا كه ما ملاكمان آيات و احاديث است عرض مي‌كنم اين موضوع مبنا و مرجع مي‌خواهد و مبنا و مرجع جز كتاب خدا و جز كلام نبي خدا نيست. لذا، اول بايد به موضوع عدل، فراگيري و گستردگي آن؛ و سپس به مبنا و مرجعي كه مي‌خواهيم براساس آن عمل كنيم، بينديشيم و متوجه باشيم كه مقصد تعريف شده، رسيدن به آن جامعه عادله است. اين مبنا و مرجع هيچوقت نگفته كه مقصد خوردن است؛ مقصد خوراك است؛ مقصد دنياست؛ مقصد رفاه است؛ مقصد سكناي همراه با رفاه و گستره زمين و در عالم مادي است. چنان كه وقتي از عدالت سخن گفته مي‌شود، موضوع عدالت تنها در اين مصداق‌هاي ساده معني پيدا نمي‌كند. بلكه مي‌گويد هر چيزي سر جاي خودش قرار بگيرد. وقتي مي‌گوييد هر چيزي سر جاي خودش قرار بگيرد؛ اگر برگرديم به آدمي، مي‌بينيم آدمي يك وقتي درگير با امر معاش است، پس بايد مايحتاج او و خورد و خوراك او به همراه عدل و ميزان عدل در ميانشان جاري شود تا شكم‌هايشان گرسنه نماند و تعدي و تجاوز به هم نكنند و عدل تبديل به قانوني بشود تا حدود مناسب روابط اجتماعي انسان‌ها و روابط اقتصادي آنها تعريف پيدا كند.
اما، آدمي تنها گرفتار اين موضوع نيست. اين انسان‌ها در ميانه شهر (زندگي اجتماعي) هم بايد روابطشان مبتني بر عدل باشد هم رابطه شهر با آنها مبتني بر عدل باشد و اگر شما اين
شهر را مبتني بر عدل و قانون عادلانه نساخته باشيد اين ارتباط، ارتباط درستي نيست. يعني هر چند هم كه اين انسان عادل باشد و بخواهد متناسب با قانون عدل خود را حراست بكند حلقه واسطي ندارد كه خود را با اين شهر سازگار كند. چون آن شهر روي يك ساختار ديگري بنا شده و پيش مي‌رود و الزاماً روابط عادلانه را درهم مي‌ريزد. پس روابط انسان بايد مبتني بر عدل تنظيم شود.حالا نكته اينجاست كه خود اين شهر هم بايد به وسيله انسان عادل ساخته بشود، خود اين شهر بايد براساس قوانين مقبول امام عدل و عادلانه طراحي و ساخته شده باشد. در غير اينصورت اصلاً شهر با اين انسان سازگاري پيدا نمي‌كند! خودش در اعوجاج است، در تزلزل است، شما وقتي انسان را وارد اين شهر مي‌كنيد، شهر بايد به گونه‌اي باشد كه تحقق عدل را در ميان مناسبات ممكن بكند. شما وقتي مي‌آييد در يك شهري مجموعه‌اي از آسمان‌خراش‌ها را مي‌سازيد كه در آن چشم‌ها مشرف بر جان و مال و نواميس مردم است، چگونه ممكن است عدل رعايت شود؟ وقتي شهر به گونه‌اي ساخته شده كه هواي اين مردم، آب اين مردم و مايحتاج جمع كثيري از مردم را كه در گستره اين خاك زندگي مي‌كنند، مي‌بلعد! به صورت طبيعي شما را در بستر ظلم مي‌اندازد و به دليل اينكه مي‌خواهيد اين شهر را نگه داريد تا بر سر شما آوار نشود فساد را بر سر شما آوار مي‌كند، انواع و اقسام وسايل مدرن را در آن به كار مي‌گيريد كه اين وسايل مدرن، هم سرمايه كلاني از عموم مردم را مي‌خورد. اين امر باز شما را به ظلم نزديك‌تر مي‌كند. و حتي امكان اينكه اينها بتوانند در مسير عدل قرار بگيرند غير ممكن است.
وقتي هم كه براي تنظيم روابطشان از اين ادوات و ابزار استفاده مي‌شود ادبي بين مردم جاري مي‌شود كه اين ادب از جنس عدل نيست. اين ادب خود ظالمانه است.
مثلاً نوعي اشرافي‌گري را رواج مي‌دهد، اشرافي‌گري‌اي كه وقتي جاري مي‌شود بيماري اخلاقي و بيماري فرهنگي را در ميان مردم جاري مي‌سازد. وقتي دربارة ظهور و حضور امام زمان(ص) مي‌گويند كه ايشان ناودان‌هايي را كه در كوچه‌ها سرازيرند برمي‌گرداند. در واقع مي‌گويد كه وقتي شما در داخل اين نظام شهري زندگي مي‌كنيد نمي‌توانيد بياييد ناودانتان را در كوچه نصب بكنيد و آبي را كه روي پشت‌بام خانه شماست بر سر مردم بريزد. حالا ببينيد كه اين شهر و شهرسازي چه بلايي دارد سر مردم مي‌آورد. انواع و اقسام ظلم‌ها را حاكم مي‌كند. لذا مي‌خواهم بگويم در اين نظام شهري و شهرسازي مي‌بايست مجموعه دستورالعمل‌هايي كه اگر مراعات بشود شهري مبتني بر عدل ساخته مي‌شود و اگر مراعات نشود شهري مبتني بر ظلم ساخته مي‌شود كشف شود و شهري كه امروز ما در آن زندگي مي‌كنيم ظالمانه ساخته شده است و زمينة ايجاد ظلم فراوان است. يعني، هم زمينه‌ساز ظلم است و هم ظالمانه است و اگر جاي كوچكي هم شما بخواهيد مبتني بر عدل بسازيد اين نوع شهر ويرانش مي‌كند. اين در شهرسازي، در خانه هم همين است شما اگر بخواهيد خانه بسازيد خوب قانون عدلتان چه مي‌گويد؟ عدل ارتباط نزديك با معروف و منكر دارد. اصلاً ظلم خودش يك منكر بزرگ است و اقامه عدل يعني يك اقامه معروف بزرگ. اين دو در پيوند با همديگر هستند. اگر معروف را جاري كنيد يعني در مسير عدل طي طريق مي‌كنيد و اگر منكر را جاري كنيد در مسير ظلم. معروف و منكر چيست؟ شما در خانه‌اي زندگي مي‌كنيد كه در اين خانه براي دور ماندن از چشم نامحرمان بايد سرتاسر سال در تاريكي بسر بريد.
خوب اين منكر است يا معروف است؟ مردم در خانه و حياط خانه خود هم امنيت ندارند، زيرا چشماني مشرف بر اعمالشان و گوش‌هايي در حال شنيدن صدايشان است، يعني يك منكر بزرگ دارد اتفاق مي‌افتد، امنيت نداريد، يعني حريم نداريد، حريم معروف است
و حريم‌شكني منكر است. اين خانه سازي‌هاي متداول حريم‌ها را مي‌شكند و به خاطر اينكه حريمي براي شما باقي نمي‌گذارد مصداق منكر است و از مصاديق عدل هم نيست. شما هوا براي تنفس كردن نداريد منكر است يا معروف است؟ صداي شما را غير مي‌شنود و از اسرارتان مطلع مي‌شود، نگاه‌ها بر محارمتان مشرف مي‌شوند. اين منكر است يا معروف است؟ معلوم است كه منكر است وقتي شما در ميان اين آپارتمان‌ها زندگي مي‌كنيد از بخش زيادي از حيات بي‌بهره‌ايد، معروف است يا منكر؟! عدل است يا ظلم؟!
شما وقتي كه آزاد نيستيد و فراغت بال نداريد و صدا و صوت خلوتتان را مي‌شكند و امكان اينكه بخواهيد در اين خلوت نسبت و ارتباط با آسمان داشته باشيد و ذكر خدا كنيد نداريد، معروف است يا منكر است؟ضمن آنكه اين نوع شهرسازي مردم را وادار به نوعي عدول از حق مي‌كند، مردم مسرف مي‌شوند و به اسراف و به تبذير روي مي‌آورند. يعني آن نظام شهري و آن خانه‌ها و آن شهرسازي آنها را وادار مي‌كند به سمت اسراف و به سمت تبذير برويد، اين هم از مصاديق منكر است و لذا كشف مصاديق معروف و منكر در نظام شهرسازي و امحاي منكر و ابقاي معروف ضروري است. نبي‌اكرم(ص) مي‌فرمايند يكي از مشخصات آخرالزمان اين است كه بازارها به هم نزديك مي‌شوند. اين جمله يعني اينكه در آخرالزمان ظلم فراگير مي‌شود. شما وقتي داخل اين شهر زندگي مي‌كنيد و رفت و آمد مي‌كنيد سرتاسر شهر شما بازار است؛ كوچه‌ها پس كوچه‌ها، بالاي سر شما، زير پاي شما، خيابان شما، همه جا بازار است؛ اصلاً بازار مركز اصلي شهر است. مي‌بينيد كه طرح ترافيك در مركز اصلي شهر است. يعني شهر بازار مدار است، شهر بازار محور است، و وقتي هم كه سرتاسر يك شهر تبديل به بازار شود، اخلاق سوداگرانه بر روابط مردم حاكم مي‌شود، روابط مردم بر سودا و داد و ستد و سودجويي تنظيم مي‌شود، باب رفق بسته مي‌شود، باب سخا بسته مي‌شود، باب مدارا بسته مي‌شود. شهر به صورت طبيعي مردم را از مدار عدل خارج مي‌كند و اينها را در منكر غرقه مي‌سازد.در مناسبات ديگر هم همين روال جاري است. مثلاً تعليم و تربيت، تعليم و تربيت شقوق گوناگوني دارد يكي از شقوق ساده آن عبارت است از اين كه آنچه ما به بچه‌ها مي‌دهيم:
1 ـ بايد منجر به تحقق موضوع عدل در ميان مناسباتشان شود؛ 2 ـ بايد منجر به تقويت روحيه عدالتخواهي در آنها شود؛ 3 ـ بايد جهت حركت عمومي بچه‌ها را به شكل كلان و نگاه عمومي متوجه عدل و جامعه عادله كند. اما شما نظام آموزش و پرورش را نگاه كنيد. از ساده‌ترين روابطي كه در نظام آموزش و پرورش ما هست تا عالي‌ترين و بزرگ‌ترينش، مي‌توانيد معروف و منكرهايش را كشف كنيد يعني مي‌توانيد بفهميد كجا عدل هست
اگر شما بخواهید عدل را در آموزش و پرورش جاری بکنید اول باید تمام تعاریف را بازنگری بکنید، چون هر چه تعریف دارید از انسان، از حیوان، از جهان، از اشیاء، از هر چیزی... یک جایش نقص دارد. این تعاریف باید مبتنی بر کلام حق باشد، باید در آنها تجدیدنظر شود. در صورتی که ما می آییم انسان را تک ساحتی، مادی، مبتنی بر دریافت های صرفا سکولاریستی که حاصل تفکر فرهنگ غربی است در کتاب هایمان تعریف می کنیم، وجه درونی و نفسانیش را هم از روانشناسی اخذ می کنیم که هیچ کدام مبتنی بر عدل نیست، و تنظیم روابطش را هم به علمای جامعه شناس می سپاریم، وقتی هم اینها در مباحث اقتصادی درگیر می شوند با قانون مندی های اقتصاددانان غیر مسلمان غربی، روابط اقتصادیشان را تنظیم می کنیم و بعد انتظار داریم که در این جامعه، مؤمن پرورش پیدا کند. چنین چیزی محال است. چون این نگاهش به عالم ظالمانه است، تعاریفی که از عالم و آدم گرفته ظالمانه است، اخلاقی که بر حیاتش جاری شده ظالمانه است.
به عبارتی چون نگاه، نگاه مادی و غربی و مبتنی بر تفکر سکولاریستی است، این نگاه را با هر روشی در جامعه جاری کنیم، منجر به عدالت مطلوب و رفع ظلم نخواهد شد.
چون اصلا این نگاه مبتنی بر چیزی است که منجر به تحقق عدالت نخواهد شد. طبیعی است که چیزی که به عدل نینجامد به ایمان نخواهد انجامید. اصلا ایمان و عدل همسنگ هم هستند. شما وقتی می گویید اصول اعتقادی، در اصول اعتقادی چه چیز را وارد می کنید؟ عدل را به عنوان اصل اعتقادی وارد می کنید؟ یعنی در واقع ایمان و عدل در هم تنیده اند. چیزی که منجر به عدالت نشود اصلا منجر به ایمان هم نمی شود. چیزی هم در مقوله ایمان وارد نمی شود الا آنکه از جنس عدل باشد. این دو اصلا از هم جدا نیستند. در صورتی که در همین آموزش و پرورش در سطوح مختلف آن وقتی شما پنج، شش نوع مدرسه دارید به صورت طبیعی جامعه را بیمار می کنید; نسل نوآموز را بیمار می کنید; تحقیر می کنید; و طبقاتی می کنید، آیا اجازه دارید این نظام طبقاتی را در بین مردم جاری بکنید؟ ! وقتی که این دانش آموز شما در میان شهر، خودش را با دوست خودش، با همکلاسی خودش یا با همسن خودش و یک کوچه بالاتر از خودش مقایسه می کند چه چیز می بیند؟ بی تردید ظلم می بیند. در واقع شما دارید در عمل ظلم به او تعلیم می دهید هر چند که در آموزش بخواهید به او تعلیم عدل بدهید.
مصداق دیگر مناسبات اداری ماست و به همین ترتیب، کلیه مناسبات فردی و یا اجتماعی ما در یک گستره وسیع درگیر با موضع عدل می شود که منحصر کردن آن در روابط صرفا اقتصادی و یا حقوقی یا مباحث معمولی دیگر خودش یک ظلم است.
بزرگ ترین چیزی که همه مردم را آزار می دهد در واقع ندیدن همین عدالت است و علت آن هم این است که تمنای عدل تمنای ذاتی مردم است; یعنی اگر بخواهید از انسان تعریفی عرضه کنید می توانید بگویید انسان موجودی است که تمنای عدل و عدالت دارد. تمنای عدالت ذاتی است، در سرشت مردم تنیده شده و فطری است به همین خاطر زود آن را می فهمند، زود می گیرند، توجیه هم سرشان نمی شود. شما بیایید تا چهارصد سال دیگر در سرتاسر این شهر تابلوهایی نصب بکنید که بر روی آن آیات قرآنی درباره عدالت نوشته شده باشد ولی وقتی مردم از تجریش حرکت می کنند تا بروند پایین برسند به بندر لنگه و جاسک می توانند بفهمند که این تابلوها معنی ندارد. چون می بینند یک نفر در گرسنگی دارد دست و پا می زند، در فقر مطلق دارد جان می دهد، اما در جایی آدم هایی انبوهی از ثروت ها را اندوخته اند.
شما نمی توانید در چنین شرایطی از عدل گفت وگو بکنید وقتی که خودتان با مردم، زمین تا آسمان تفاوت دارید، وقتی مردم در میانه خیابان می بینید قطار ماشین های لوکس و مدرن رد می شود و خودشان از سوار شدن بر اتوبوس واحد با وجود داشتن بلیط به علت ازدحام مسافر محرومند، شما نمی توانید برایشان از عدل بگویید. اصلا کسی از شما چنین سخنی را نمی پذیرد. او می بیند یک نفر به دلیل آنکه نسبتی با مدیری دارد از بهترین امکانات برخوردار است، از بهترین موقعیت هم برخوردار است. یک نفر علی رغم داشتن همه لیاقت و شایستگی فاقد کمترین امکانات است. یک نفر می تواند هر موقع اراده کرد مدیری را، مسئولی را، وزیری را، وکیلی را، رئیس جمهوری را ببیند علی رغم اینکه یک آدم ساده معمولی بیشتر نیست. اما یک فرد عالم و دانشمند، یک نفر محقق و صاحب نظر و نظریه پردازممکن است که هشت سال، نه سال تلاش کند و نتواند.
در جهان امروز تقریبا در بسیاری از کشورها می شود گفت که دولت جای
خدا نشسته; یعنی در واقع برخی حکومت ها خود را خداوند، رازق و فعال مایشاء، می دانند. آنکه مدبر همه امور است، دولت است; در یک بستر محدود و گستره خاصی، امکانات را متجمع می کند. امروزه قدرت اقتصادی، قدرت نظامی و انتظامی در دست دولت است، قدرت امنیتی هم در دست دولت است. قدرت سیاسی هم در دست دولت است. بنابراین وقتی می گویم «فعال مایشاء» است به این علت است که همه چیز را در اختیار خودش دارد و بعدا معمولا در یک جاده یک طرفه هم همه چیز را تنظیم می کند; به این معنا که خارج از اختیار و آزادی و عمل و فکر و اندیشه تو تصمیم می گیرد.
می خواهم اول جایگاه حکومت ها را در عصر حاضر تبیین کنم اگر این فعال مایشاء; یعنی دولت که در عرصه زمین آمده عادل باشد تمام مناسبات را مبتنی بر عدل جاری خواهد کرد و اگر عادل نباشد بی عدالتی و ظلم را در میان مردم می گستراند.
سوم اینکه اگر دولتی مبتنی بر احکام عدل، مناسبات مردم را تنظیم نکند خواهی نخواهی بحران آن دامنش را می گیرد اینجور نیست که او در امان بماند. این بحران هم در دنیا دامنش را می گیرد هم در آخرت. چون وقتی که اغتشاش در روابط اجتماعی به وجود آمد او هم گرفتار خواهد شد.
می توانیم بگوییم که ظلم در هر جا و توسط هر کسی و هر گروهی صورت پذیرد موجب بحران برای دیگران و مجازات برای کسانی می شود که موجب ظلم شده و عدل را جاری نساخته اند. وقتی دزدی اتفاق می افتد و محیط ناامن می شود ما می آییم پلیس را اضافه می کنیم; مثلا پلیس های مخفی را اضافه می کنیم، سلاح های کاراتر به کار می گیریم، یا قاضی ها را بیشتر می کنیم، این در واقع حکایت از این می کند ما بیماری را برطرف نکرده ایم، پلیس برای این است که در موارد استثنایی انسانی را که از عدل می خواهد تجاوز بکند مورد تعقیب قرار بدهد ولی وقتی تجاوز و تعدی در یک شکل عمومی فراگیر می شود سخن دیگری است. سخن از یک بیماری در نظام شهری است و اینکه ما نتوانسته ایم جریانی را حاکم بکنیم که انسان خوب و سالم در آن تربیت بشود؟ نظام تعلیم و تربیتی ما نتوانسته است تربیت کننده انسان سالم و مؤمن شود؟
نتوانسته ایم برنامه ریزی های مناسبی داشته باشیم که آرامش روانی مردم تامین شود بلکه تورم و رشوه خواری و پارتی بازی و... موجب سلب آرامش روانی مردم شده است. تا آنجا که اعلام می شود ما ده میلیون بیمار روانی داریم.
اگر ما برنگردیم و در این روابط تجدیدنظر نکنیم نتیجه ای نخواهد داشت جز اینکه ما از طریق صرفا ضرب و شتم و نیروهای نظامی وانتظامی بخواهیم کنترل کننده بشویم و چون خود این منجر به ظلم بیشتر می شود; بحران را بیش از پیش جلو می اندازد و این بحران خواهی نخواهی اساس هر نوع سازمان اجتماعی را درهم می ریزد و منجر می شود به یک فاجعه بزرگ می شود که قطعا کسی جلودارش نیست.
پیامبر اکرم (ص) می فرمایند:
ممکن است جامعه ای با شرک بماند اما با ظلم نمی ماند من عرض می کنم که منظور از این عبارت ظلم در صورت ساده و اولیه ای که عموما از آن یاد می کنیم نیست بلکه مصادیق گوناگون ظلم در عرصه های مختلف حیات فردی و اجتماعی موردنظر است. قطعا چون ظلم ذاتا و ماهیتا هلاک شدنی است چیزی مبتنی بر ظلم نمی ماند. به عکس، آنچه که با عدل در نسبت است اقتضای ماندگاری دارد چرا؟ چون اسم عدل اسم خداست. «کل شی هالک الا وجهه » به این دلیل است که می ماند. عدل می ماند، امام عدل می ماند، اقامه عدل می ماند، بعکس، ظلم ذاتا نابود شدنی است هر چند هم که قدرت بگیرد فرو می ریزد. این نکته بسیار مهمی است که بدون عدل هیچ چیز نمی ماند و هیچ پلیسی نمی تواند ظلم را حفظ کند. نکته دوم اینکه می بایست منبع و ماخذ صدور حکم از طریق امام عدل باشد; یعنی احکام صادره از سوی امام عدل و نبی عدل باشد، به خاطر اینکه آنها با عدل نسبت دارند; یعنی در واقع منشا عدل باید ولایی و ولایی باشد; یعنی هم، از روی عشق و محبت اهل بیت و هم ازاین جهت که ما آنها را سرپرست خودمان و ولی خود می دانیم. ممکن است ما فرض کنیم که نظام اقتصادی و اجتماعی امروز ما با مثلا پانصد سال پیش فرق می کند، بله فرق می کند اما مفهوم عدل که تغییر نکرده چنانکه مفهوم حق ثابت است، چنانکه مفهوم ظلم ثابت است فقط مصداق تغییر کرده، چون صورت بیرونی آن تغییر کرده، پس قابل شناسایی است. ما اگر مفاهیم را خوب درک بکنیم مصادیق را هم می شناسیم و وضعیت امروز را هم می توانیم تغییری بدهیم که مصداق را عوض بکنیم. ما گمان می کنیم بودن در این عصر، لازمه اش ظالمانه زیستن است، خوب این لازمه اش نابود شدن است. لازمه بودن در حیات طیبه دینی
عادل بودن است و اگر این رویه پیش گرفته شود به صورت طبیعی صورت بیرونی حیات ما تغییر می کند. چون صورت بیرونی حیات امروز در وجه مدنی و فرهنگی به دلیل اینکه مبتنی بر دریافت غیر عادلانه از حیات است. مبتنی بر ظلم و غیر خدایی است. یعنی فرهنگ و تمدن امروز، فرهنگ و تمدن مغرب زمین است. اصالت سود و پراگماتیسم بر این فرهنگ و تمدن حکم می راند، سکولاریزم بر حیات و مماتش حاکم است و طبیعی است اسکتبار و استعمار عمله ظاهری و آشکار این فرهنگ و تمدن است، نظام شهری و اقتصادی و اجتماعی و سیاسی اش هم طبیعتا حاکمی است که این مجموعه را حفظ کرده، صورت و سیرتش فریاد می زند که مبشر این موضوع است بنابراین تن دادن به صورت و سیرت این تفکر و این فرهنگ راه رفتن در میدان ظلم است.
ما اگر نظام عادلانه و عمل عادلانه و احکام عادلانه صادر کنیم ممکن است به یک صورت دیگری از فرهنگ و تمدن برسیم که مغایر باشد با فرهنگ و تمدن غربی. ما نیامده ایم که در حیات و فرهنگ و تمدن غربی زندگی کنیم و نیامده ایم که مبلغ، مبشر و تثبیت کننده فرهنگ و تمدن مغرب زمین شویم ما آمده ایم که به نوعی سخن از عدل بگوییم و در مقام عدل حرکت بکنیم و در مقام عدل متمکن شویم، حالا هر نوع صورت فرهنگ و تمدن شکل گرفت تکلیف ماست
این که می گویم مراجعه به ولایت باید داشت مراجعه به ائمه معصومین (ع) باید داشت به دلیل آن است که در واقع عدل در مقام امام عدل معنی پیدا می کند و امروزه ما در عصر غیبت زندگی می کنیم. منتظر امام عدل هستیم و ولایت فقیه عهده دار اجرای عدالت در همه مناسبات همسو با خواست آن امام غائب است و می بایست یک مجموعه اندیشمند و هوشمند سامان بگیرد تا طرح جامع فرهنگی کشور را مبتنی بر دریافت عادلانه از عالم و آدم تنظیم کند. یک سازمان اندیشمند و هوشمند هم طراحی شود که طرح جامع مناسبات مادی مردم را مبتنی بر عدل تنظیم کند. این دو موضوع طی بیست و دو سال گذشته مورد غفلت قرار گرفته، یکی تنظیم طرح جامعه فرهنگی مبتنی بردریافت عادلانه از عالم و آدم; دوم تنظیم طرح جامع مادی برای عموم مردم مبتنی بر دریافت عادلانه از مناسبات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی. در این شرایط امکان این به وجود می آید که تمامی مصادیق ظلم در میان مناسبات فردی و جمعی بازشناسی و طرح جامعی برای تحقق این دو موضوع تهیه شود.
رسیدن به شهر منتظران، یک مرحله گذار است چون ما قائل به این نیستیم که عین عدل و عین امام عدل می توانیم عمل بکنیم بزرگ ترین تکلیف را خداوند بر دوش بزرگ ترین مرد قرار داده است و بزرگ ترین تکلیف اقامه عدل در عرصه زمین است توسط امام حی و حاضر، پس تکلیف معلوم است، اقامه کننده اش هم معلوم است، مقصد هم معلوم است. اینکه می پرسند تکلیف ما چیست؟ می گویم تکلیف ما تنظیم همه روابط، تنظیم همه عقربه ها و تنظیم همه ساعت ها، مبتنی بر تکلیف آن امام بزرگ است.
مترفین در قرآن جماعتی هستند که در اجرای فرمان خداوند مانع انبیا بودند. یعنی از اجرای عدالت ممانعت می کردند.
ما امروز هم با مترفین روبرو هستیم، در نظام اقتصادی ما مترفین حرف اول را می زنند و در تنظیم مناسبات سیاسی و اداری صاحب نفوذند. اشکال عمده کار ما هم این است که در کشور ما اصلاح از کسانی درخواست می شود که خود عامل خرابی اند. سخن گفتن از اصلاحات مبنا می خواهد. اول باید پرسید مبنای اصلاح ادعایی شما چیست؟ و با کدام انسان تربیت شده می خواهید اصلاح کنید. نکته دیگر این است که ما برای تربیت انسان هایی که این باور را داشته باشند اقدام نکرده ایم.
درباره امام عصر (ع)، در وقت ظهور آمده است: «نمی آید مگر آنکه لباس خشن بر تن دارد و...»
به همان صورت که از تن آسودگان بی درد و شکم بارگان فارغ از رنج نمی توان انتظار درک وضع رنجوران و گرسنگان را داشت از آنان که بیش و پیش از آنکه نیل به «مدینه عدل »، و «جامعه منتظران » امام عدل را امام خویش ساخته باشند نیل به «مدینه مدرن توسعه یافته » و ارتباط با اقتصاد و تجارت جهانی را نسخه علاج دردهای مزمن این مردم می پندارند نمی توان انتظار طراحی و برنامه ریزی کلان متناسب با اندیشه و آرمان ائمه دین (ع) را داشت.
پی نوشت:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1) سوره حدید، آیه 25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑