قرآن و پایان تاریخ

مهدی معموری

بشر به مقتضاى حب ذات و طبيعت جستوجوگر خود همواره به سرانجام دنيا مى‌‌انديشد و اكنون كه فقر و فساد، ظلم و ستم، تبعيض و ناجوانمردى، استعمار و استثمار، انحصارطلبى قطب سلطه گر و صدها و هزاران پديده نا ميمون فرهنگى، سياسى و اقتصادى و اجتماعى به صورت وحشتناكى بر جوامع بشرى چنگ انداخته و عرصه را بر انسان‌‌هاى آزاديخواه و طالب حداقل حقوق انسانى تنگ نموده، اين سؤال كه آينده جهان و پايان تاريخ چگونه خواهد بود از اهميت ويژه برخوردار است.

و اهميت بيشتر آن زمانى روشن‌‌تر مى‌‌گردد كه به اين نكته توجه داشته باشيم كه بشر در دوران اوج شكوفايى علمى، صنعتى و تكنولوژى است و اين همه رشد و ترقى نه تنها مشكلى از بشر خسته از جنگ‌‌ها و خونريزى‌‌ها، اضطراب‌‌ها و تشويش‌‌ها، نامردمى‌‌ها و تبعيض‌‌ها برطرف نساخته، كه مايه تورّم مشكلات و تشديد دردهاى او گرديده است.

اكنون بايد بگوييم اين حق آدمى است كه بداند بشر در سير قهقرايى به گرداب فلاكت و بدبختى افكنده خواهد شد يا با آينده‌‌اى روشن و عصرى طلايى كه آدمى به حقوق انسانى خود مى‌‌رسد و به سعادت و فلاح دست مى‌‌يابد مواجه مى‌‌شود. دانستن هر يك از اين دو پاسخ فقط رفع يكى از مشكلات فكرى او نيست بلكه نوع جهت‌‌گيرى او را در زندگى معين خواهد كرد و او را از خمودگى و سستى، يأس و افسردگى، اضطراب و پريشانى، انحطاط و سقوط خارج ساخته به انسانى پرتكاپو و فعال، اميدوار به آينده، صبور، مقاوم و ترقى خواه تبديل خواهد كرد.

همه اديان الهى و بيشتر مكاتب بشرى، درباره پايان تاريخ، اظهار نظر كرده‌‌اند.1 در همه پيش‌‌گويى‌‌هاىمربوط به آخرالزمان، خبرهاى وحشتناك و نگران‌‌كننده‌‌اى وجود دارد؛2 ولى اغلب بر اين امر اتّفاق نظر است كه پايان كار بشر، روشن و سعادت‌‌آميز است.3 در تمام فرقه‌‌ها و مذاهب اسلامى، كم و بيش سرانجام سعادت‌‌مند بشر پيش‌‌بينى شده است.4

در متون زرتشتى (از آيين‌‌هاى باستان) به صراحت از دوره طلايى بشر در پايان جهان ياد شده كه به آشوب‌‌ها و بلاهاى بسيار مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسين منجى (سوشيانس) محقّق مى‌‌شود.5 در آيين هندوان نيز هر دوره انسانى به چهار قسمت تقسيم شده كه قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدريجى معنويت اوّليه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبير مى‌‌شود؛ سپس منجى بشر ظاهر شده و با فروپاشى جوامع انسانى و ازبين رفتن شرارت‌‌ها، دوره‌‌اى نو آغاز مى‌‌گردد.6 در متون بودايى نيز از اين دوره، سخن به ميان آمده است.7 در اديان ابراهيمى، بيش از آيين‌‌ها و مكاتب ديگر بر دوره طلايى بشر در پايان تاريخ، تأكيد شده است. در عهد عتيق، برقرارى سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پيش‌‌بينى شده كه به وسيله «مشيح» محقّق مى‌‌شود.8 در عهد جديد نيز به اين مطلب پرداخته شده9 و مكاشفه يوحنا به طور كامل به حوادث ناگوار آخرالزمان، اختصاص يافته و در پايان آن، به برقرارى صلح و آرامش جهان تحت حاكميت مؤمنان اشاره شده است.10 در ميان مكاتب بشرى، پيش‌‌بينى «ماركس» از مدينه كمونيستى همراه با كمون نهايى ايجاد شده، تصويرى از جامعه بى‌‌طبقه و بى‌‌نياز از دولت را ارائه مى‌‌دهد.11

پيش‌‌بينى‌‌هاى «رنه‌‌گنون» (عبدالواحد يحيى) از افول و فروپاشى تمدّن مادّى غرب و ظهور مجدّد حقّ و حقيقت كه با نظر به داده‌‌هاى آيين‌‌هاى باستان و اديان ابراهيمى ارائه شده خبر مى‌‌دهد.12 نظريّه پايان تاريخ«فوكوياما» پيروزى نهايى نظام غربى و حاكميّت ابدى آن بر سرتاسر جهان را پيش‌‌بينى كرده است13 و نظريّه «برخورد تمدّن‌‌ها» از «هانتينگتون»، جنگ جهانى تمدّن‌‌ها و نظم جهانى نوين براساس مرزهاى تمدّنى را در پايان اين دوره از جهان، پيش‌‌بينى مى‌‌كند.14

ديدگاه كلّى قرآن درباره پايان تاريخ

ديدگاه قرآن درباره سرانجام بشر، ديدگاهى خوش‌‌بينانه بود و پايان دنيا، پايانى روشن و سعادت آميز دانسته شده است. سرانجامف سعادت‌‌مند جهان، همان تحقّق كامل غرض آفرينش انسان‌‌ها است كه چيزى جز عبادت خداوند نخواهد بود:

»و مَا خَلَقتف الجفنَّ والإفنسَ إفلَّا لفيَعبدونَ.« (ذاريات(51)، 56).

عبوديّت الهى در سطوح گوناگون فردى و اجتماعى آن، براساس برنامه‌‌ريزى خداوند و در چارچوب اصل اختيار واقع شده و غالب انسان‌‌ها از آن بهره‌‌مند مى‌‌شوند:

»وَعدَ اللَّهف الَّذينَ ءَامَنوا مفنكفم وعَمفلوا الصَّلفحتف لَيَستخلففنَّهفم ففى‌‌الأَرضف... ولَفيمَكّفننَّ لَهفم دفينَهفم الَّذفى ارتَضى لَهفم و لَيفبدّفلنَّهفم مفن بَعدف خَوفهفم‌‌أَمناً يَعبفدونَنفى لَايفشرفكونَ بفى شَيئاً« (نور(24)،55).

»هفو الَّذفى أَرسَلَ رَسولَهف بفالهفدى وَدفينف الحَقّ لفيفظهفرَهف عَلَى‌‌الدّفينف كفلّفهف.« (توبه(9)،33؛ فتح(48)،28؛ صف(61)،9)15

آيات ناظر به آينده جوامع انسانى، بر عنصر خوش‌‌بينى در جريان كلّى نظام طبيعت و طرد عنصر بدبينى درباره پايان كار بشر تأكيد ورزيده، به نوعى فلسفه تاريخ براساس سير صعودى و تكاملى آن اشاره دارد.16 از نگاه اسلام، دين با پشت سر گذاشتن

مراحل مختلف، در كامل‌‌ترين شكل خود به بشر عرضه شده:

«اَليَومَ أَكمَلتف لَكفم دفينَكفم و أَتمَمتف عَليكفم نفعمَتى و رَضيتف لَكفم الإفسلمَ دفيناً» (مائده(5)،3).

و همواره با انتقال از جامعه‌‌اى به جامعه ديگر شكوفاتر مى‌‌گردد:

«مَنْ يَرتدَّ مفنكفم عَن دفينفه فَسوفَ يأتفى اللّه بفقَوم يحبّهم و يحبّونَه». (مائده(5)،54)17

خداوند از پيامبران گذشته، پيمان گرفته كه به پيامبر خاتم(ص) ايمان‌‌آورده، به‌‌او يارى رسانند (آل عمران(3)،81) بنابراين، تمام نبوت‌‌ها و شرايع پيشين، مقدمه و پيش درآمد شريعت ختميّه‌‌اند.18 از ظاهر برخىآيات، چون:

»والسَّبقونَ السَّبقونَ × أولئفكَ المقرَّبونَ... × ثلَّةٌ من الأَوَّلينَ × وَ قَليلٌ من الأَخرين» (واقعه(56)،10 - 13 و 14).

و نيز بعضى روايات19 برمى‌‌آيد كه پيشينيان از مردم آخرالزمان، فضيلت و مرتبه بالاترى داشته‌‌اند؛20 امّا اهل تفسير، سبقت گرفتگان را پيامبران و اصحابشان دانسته و سبقت را فضيلتى براى اقوام گذشته نشمرده‌‌اند؛ زيرا طبيعى است كه اصحاب پيامبر(ص)، نسبت به تمام پيامبران ديگر و اصحابشان بسيار كم‌‌تر باشند؛21 البته رواياتى نيز حاكى از نسخ آيه مزبور نقل شده22 كه درست به نظر نمى‌‌رسد؛23 و به دليل سطح بالاى معرفت مردم آخرالزمان معجزات حسّى اقوام گذشته، جاى خود را در اسلام به معجزه عقلى و علمى (قرآن) داده24 و وحى قرآنى، با سخن از قرائت و علم و قلم، آغاز مى‌‌شود:

«اقرَأ باسم رَبّكَ الَّذى خَلَقَ × خَلَقَ الإنسنَ من عَلَق × اقرَأ و رَبّكَ الأَكرَم × الَّذى عَلَّمَ بالقَلم × عَلَّمَ الإنسنَ ما لَم يَعلَم». (علق(96)، 1 - 5).

و قرآن، از دوره ماقبل اسلام، به عنوان عصر جاهليت در مقابل عصر علم و خرد ياد مى‌‌كند:

«الجَهليَّة الأولَى»25 (احزاب(33)،33).

از اين رو، طبق روايات، سوره توحيد و شش آيه آغازين سوره حديد، براى اقوامى در آخرالزمان نازل شده كه در كاوش‌‌هاى دينى، از اقوام پيشين ژرف‌‌انديش‌‌تر و دقيق‌‌ترند.26 در

روايات متعدد ديگر نيز دوره آخرالزمان و مردم آن، به رغم وقوع فتنه‌‌ها و آشوب‌‌هاى بسيار، بهترين زمان و بهترين مردم شناسانده شده‌‌اند؛27 بنابراين، ميان ديدگاه خوشبينانه اسلام درباره پايان تاريخ و ظهور آفت‌‌هاى اجتماعى بسيار در آن دوره، هيچ گونه تنافى وجود ندارد. برخى از پيامبران نيز به دليل فضيلت مردم آخرالزمان، از خداوند خواسته‌‌اند كه نام و راهشان در ميان آنان جاويد بماند. (شعراء(26)،84)28 قرآن، امت پيامبر را معتدل‌‌ترين و در نتيجه كامل‌‌ترين:

«و كَذلكَ جَعلنكم أمَّةً وَسَطاً» (بقره(2)،143).29

و بهترين امّت:«خَيرَ أمَّة اخرجَت للنَّاس» (آل عمران(3)،110). معرفى مى‌‌كند؛30 بر همين اساس خوارق عادت در آخرالزمان به كمترين ميزان رسيده و خداوند از طريق سنت‌‌هاى طبيعى تاريخ، جوامع بشرى را با آزمايش‌‌هاى مختلف به حدى از بلوغ، شعور و تجربه مى‌‌رساند كه زمينه حكومت جهانى صالحان مهيا شود31 و بر اساس سنّت هميشگى خويش، مؤمنان را بر همه موانع چيره ساخته، به فتح و پيروزى پايدار مى‌‌رساند:

«إنَّهم لَهم المَنصورونَ × و إنَّ جندَنا لَهم الغَلبون». (صافات(37)،172 و 173).32

از مجموعه مباحث گذشته مى‌‌توان نتيجه گرفت كه دوره اسلامى، همان دوره آخرالزمان است كه تحقق كامل ديدگاه مثبت اسلام درباره پايان تاريخ، در عصر ظهور امام مهدى(عج) به وقوع خواهد پيوست.

نشانه‌‌ها و رخدادهاى مهم آخرالزمان

ختم نبوت و نزول واپسين شريعت كه با ظهور پيامبر اسلام تحقق يافت، نخستين نشانه پايان تاريخ به شمار مى‌‌رود؛33 لذا مفسران، مقصود ازنشانه‌‌هاى قيامت‌‌رادر آيه ذيل، بعثت پيامبر(ص) دانسته‌‌اند كه نسبت به عمر جهان، فاصله بسيار كمى تا قيامت دارد:34

«فَهَل يَنظرونَ إلاَّ السَّاعَةَ أَن تَأتيَهم بَغتَهً فَقَد جَاءَ أَشراطها». (محمد(47)،18)

در آخرالزمان وقايع فراوان ديگرى نيز پيش‌‌بينى شده كه بيشتر به دوره پايانى آن (مقارن با ظهور حضرت مهدى) مربوط مى‌‌شود:

1. بحران معنويّت: پيش از ظهور امام زمان(عج) جوّ حاكم بر جهان، جوّ ستم، گناه و فساد خواهد بود:

«اقتَربَ للنَّاس حسابهم و هم فى غَفلَة معرضون.» (انبياء(21)، 1).

در اين آيه، مردم آخرالزمان، به غفلت و اعراض از خداوند، متّصف شده‌‌اند.35 در روايات نيز منظور از اشراطالساعة كه در آيه 18 سوره محمد(47) به آن اشاره شده، رواج بيش از حدّ كفر، فسق و ظلم دانسته شده و موارد متعدّدى از آن بر شمرده شده‌‌است.36

2. وقوع اختلاف‌‌ها و درگيرى‌‌هاى بسيار: يكى از نشانه‌‌هاى آخرالزمان، اختلاف‌‌ها و درگيرى‌‌هاى فراوان ميان گروه‌‌هاى گوناگون است:

«فَاختَلفَ الأَحزاب من بَينهم فَويلٌ للَّذينَ كَفَروا من مَشهَد

يَوم عَظيم.» (مريم(19)، 37) روايات، اين آيه را به ظهور فرقه‌‌هاى مختلف در جهان اسلام مربوط دانسته‌‌اند كه در آخرالزمان پديد آمده، موجب اختلاف‌‌هاى بسيار خواهند شد.37 آيه «يَلبسَكم شفيَعًا و يذيقَ بَعضَكم بَأسَ بَعض» (انعام(6)، 65) نيز به وقوع اختلاف‌‌ها و قتل و كشتار در آخرالزمان تفسير شده است.38 بر اساس روايتى، آيه»ولَنبلونَّكم بشى‌‌ءف مفن الخَوف و الجفوع و نَقصف من الأَمولف و الأَنففس...« (بقره(2)،155) به ترس و ناامنى، گرسنگى و قحطى و فقر و كشتار در آخرالزمان اشاره دارد.39

3. ظهور دجّال: درهرسه دين آسمانى يهود، مسيحيت واسلام، ظهورفاسدترين ومخرّب‌‌ترين جريان منحط در طول تاريخ، پيش بينى و از خطر آن پرهيز داده شده است.40 دجّال كه تجسّم كفر، فريب و گمراهى است، در آخرالزمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خويش مى‌‌خواند. برخى از مفسّران، تفسير آيه «لَخلق السّموت والأرض أكبر من خَلق النّاس« (غافر(40)،57) را به ظهور دجّال ناظر دانسته‌‌اند كه درديد مردم، عظيم‌‌ترين موجود جلوه مى‌‌كند؛41 در حالى كه

خداوند، او را از بسيارى مخلوقات ديگر كوچك‌‌تر مى‌‌شمارد.42 سرانجام اينپديده به دست عيسى(ع) محو و نابود خواهد شد.43

4. وقوع مصائب: برخى از آيات عذاب بر كافران و گنه‌‌كاران آخرالزمان كه نزول عذاب را انكار مى‌‌كنند؛ تطبيق داده شده است: «إن أتكم عَذابه بَيَتاً أَو نَهاراً مَا ذَا يَستَعجل منه المجرمونَ». (يونس(10)،50) «فَإذا نَزلَ بسَاحَتهم فَساءَ صَباح المنذرين». (صافات(37)،177).44

با استفاده از آيه 65 انعام(6)، برخى از اين عذاب‌‌ها بدين شرح گزارش شده‌‌اند: صدايى هراسناك و دود در آسمان و حاكمان ستمگر: «قفل هو القادر عَلى أَن يَبعَثَ عَليكم عَذاباً من فَوقكم»، فرو رفتن برخى انسان‌‌ها در زمين.«أَو من تَحت أَرجلكم»، اختلافات بسيار در دين، «أَو يَلبسَكم شيَعاً» قتل و كشتار «و يذيقَ بَعضَكم بَأسَ بَعض». در اين دوره زمانى،45 ترس و ناامنى، گرسنگى و قحطى و فقر و كشتار نيز بسيار رخ خواهد داد:

«وَ لَنبلونَّكم بشَى‌‌ء منَ الْخَوف والْجوع و نَقص من الأَمول وَالأَنفس....».46

5. خروج سفيانى: بيشتر مفسّران، از ظهور لشكرى طغيانگر كه در «آخرالزمان در كشورهاى اسلامى به ستم و تعدّى پرداخته، سرانجام در صحرايى بيرون از مكّه، گرفتار عذاب الهى مى‌‌شوند»، خبر داده و آيه «ولَو تَرى إذ فَزعوا فَلَا فَوتَ و أخذوا من مَكان قَريب» (سبأ(34)،51) را درباره آن لشكر دانسته‌‌اند. در روايات شيعه و سنّى، نام رهبر اين لشكر، سفيانى ذكر شده است.47 آيه «أَفأَمنَ‌‌الَّذينَ مَكَروا السَّيَّات أَن يَخسفَ اللّه بهم الأَرضَ....» (نحل(16)، 45) نيز كه توطئه‌‌گران را به فرو رفتن در زمين تهديد مى‌‌كند، بر لشكر سفيانى تطبيق داده شده است.48 آيه «...ءَامنوا بما نَزَّلنا مصَدّقًا لما مَعَكم من قَبل أَن نَطمسَ وجوهًا فَنَردَّها عَلى أَدبارهَا» (نساء(4)، 47) نيز درباره بازماندگان لشكر سفيانى تأويل شده كه صورت‌‌هايشان معكوس گشته، پشت سرشان قرار مى‌‌گيرد.49

6. نداى آسمانى: بنابر روايات شيعه، جبرئيل نخستين كسى است كه‌‌با امام‌‌زمان(عج) بيعت كرده و با صدايى بلند به گونه‌‌اى كه به گوش همه جهانيان برسد، اين آيه را تلاوت مى‌‌كند:

«أَتى أَمر اللّه فَلَا تَستَعجلوه؛ فرمان خدا رسيد؛ پس ديگر شتاب مكنيد». (نحل(16)، 1).50

آيه «وَاستَمع يَومَ يناد المناد من مَكان قَريب × يَومَ يَسمَعونَ الصَّيحَةَ بالحَقّ ذلكَ يَوم الخروج» (ق(50)،4241) نيز به اين حادثه، تأويل شده است.51

7. ظهور منجى بزرگ بشر: مهم‌‌ترين رخداد آخرالزمان، ظهور دوازدهمين امام شيعيان براى رهايى انسان‌‌هاست: «جَاءَالحَقّ و زَهقَ البطل إنَّ البطلَ كانَ زَهوقًا.» (اسراء(17)، 81) اين آيه كه از پيروزى چشمگير حق بر باطل سخن مى‌‌گويد، در روايات به ظهور مهدى(عج) تأويل شده است.52 آيه148 بقره(2). آيه «أَينَ ما تَكونوا يَأت بكم اللّه جَميعًا» نيز بر ياران نخستين مهدى(عج) كه خداوند آنان را گرداگرد حضرت حاضر مى‌‌سازد، تطبيق داده شده است.53 آيه «فَإن يَكفربها هؤلَاء فَقَد وَكَّلنا» آیة «بها قَومًا لَيسوا بها بكفرين»54 (انعام(6)،89) نيز چنين است.