ایران، روح دنیای بدون روح

اشاره :

میشل فوکو، فیلسوف، متفکر و مورخ فقید فرانسوی (1984-1926)، فارغ التحصیل فلسفه از اکول نرمال سوپریور در دانشگاه سوربن پاریس، مدتی مدیریت انستیتوی فرانسه در دانشگاه هامبورگ آلمان و انستیتوی فلسفه در دانشکدة ادبیات دانشگاه کلرمون ـ فران در فرانسه را برعهده داشت.

فوکو هرگز خود را در چارچوب نگرش یا مکتب خاصی محدود نساخت، همانطور که خود گفته بود: «هرگز از من نپرسید که کی هستم و همینطور از من نخواهید که همواره یکسان بمانم» هرگز یکجور باقی نماند و مدام در حال تغییر و تحول مواضع فکری و عقیدتی خود بود. در آثار وی تنوع گسترده ای به چشم می خورد، از فلسفة شناخت در اشکال نظری و عملی آن گرفته تا فلسفه، تاریخ، روانکاوی، فمینیسم، سیاست، زبان شناسی، نقد ادبی، هرمنوتیک، مدرنیته، مدرنیسم و پست مدرنیسم؛ از موسیقی «راک ان رول» تا نقد و بررسی مسائل و معضلات سیستم تأمین اجتماعی فرانسه (که از آن بیزار بود) و ستایش از انقلاب اسلامی ایران (که از آن به عنوان تجلی «ارادة جمعی» ایرانیان، و از ایران به عنوان روح دنیای فاقد روح 2 یاد می کند، عنوان گفتار حاضر).

فوکو با تدوین برداشت رادیکال خود از مفهوم قدرت و رابطة آن با دانش و تحلیل روند سلطة قدرت بر دانش و تبدیل دانش به مثابة ابزاری در خدمت قدرت به نقد نهادهای حاکم بر حیات اجتماعی و تحلیل عوارض و پیامدهای حاکمیت بلامنازع پدیدة قدرت /دانش (در اشکال و صور مختلف) بر عرصه ها و شؤون مختلف حیات فردی و اجتماعی و تسری آن به حوزه هایی چون ادبیات، موسیقی، هنر و... می پردازد.

وی انقلاب ایران را نویدبخش ظهور گفتمان رادیکال سیاسی ـ عرفانی جدیدی می داند سر برآورده از دل مفاهیم و آموزه های مذهبی که در طی قرون متمادی در پس لایه های غبار خرافه، ارتجاع و نسیان مدفون شده بود. گفتاری که در زیر ترجمة آن از نظرتان خواهد گذشت برگرفته از کتاب لارنس دی. کیتزمن تحت عنوان میشل فوکو: سیاست، فلسفه، فرهنگ : گزیدة مصاحبه ها و مقالات 1984-1977 است. این مصاحبه تحت عنوان «ایران؛ روح دنیای فاقد روح» توسط کلر بریر و پی یر بلانشه و به زبان فرانسه صورت گرفت و در سال 1979 در پاریس به چاپ رسید. این مصاحبه از روی متن ترجمة انگلیسی آن که توسط آلن شریدان صورت گرفت، به فارسی برگردانده شد.

فوکو انقلاب ایران را تجلی بارز ارادة جمعی ملت ایران می داند، اراده ای که نمی توان آن را ناشی از مقولات رایجی چون مبارزة طبقاتی یا ستم اقتصادی دانست. به اعتقاد فوکو موفقیت و کارآیی انقلاب اسلامی ایران به لحاظ سیاسی و فرهنگی مستلزم آن بود که اپوزیسیون انقلابی شیعة مخالف رژیم شاه تحولی عمیق و انقلابی در ذهنیت توده ها ایجاد نماید. و این اصل بدیهی را تحقق بخشد که «مذهب، روح جهان فاقد روح» است.3

شایان ذکر است آنچه در پی خواهد آمد بخشی از مصاحبة یاد شده است که به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی تقدیم شما خوانندگان عزیز موعود می شود.

پی یر بلانشه : آنچه مایة شگفتی و حیرت من شد قیام و خیزش یکپارچة کل یک ملت است. می گویم کل. برای نمونه اگر تظاهرات عظیم عاشورا را در نظر بگیرید و ارقام را جمع بزنید: تازه کودکان، افراد ناتوان، افراد مسن و بخشی از زنانی را که

در خانه ماندند کنار بگذارید و آنها را به حساب نیاورید، خواهید دید که کل جمعیت تهران به خیابان ها ریخته بودند و فریاد «مرگ بر شاه» را سر داده بودند، به استثنای مشتی آدم های انگل که در حقیقت از قِبَل رژیم ارتزاق می کردند. حتی افرادی که مدت ها با رژیم بودند، و تا یک ماه پیش طرفدار سلطنت مشروطه بودند، نیز فریاد «مرگ بر شاه» را سر دادند. این لحظة حیرت آور بی نظیری بود که باید بماند. البته بدیهی است که بعداً امور سر و سامان خواهند گرفت و اقشار و طبقات مختلفی پیدا خواهند شد.

فوکو: در بین ویژگی های این رخداد انقلابی به این حقیقت باید اشاره کرد که این انقلاب یک ارادة مطلقاً جمعی را به منصة ظهور رسانیده است و در تاریخ، ملت های معدودی به چنین موفقیتی دست یافتند. ارادة جمعی، اسطوره ای است سیاسی که حقوقدانان و فلاسفه سعی دارند به کمک آن به تحلیل یا توجیه نهادها، تأسیسات و غیره بپردازند. یک ابزار تئوریک [نظری] است، کسی تا کنون «ارادة جمعی» را به عینه مشاهده یا لمس نکرده است، و من شخصاً فکر می کردم که ارادة جمعی مقوله ای مانند خدا، یا روح است، چیزی که هرگز نمی توان آن را به چشم دید. نمی دانم با نظر من موافقید یا خیر، ولی ما در تهران و در سراسر ایران ارادة جمعی یک ملت را به وضوح مشاهده کردیم. خوب با این توصیف شما باید در برابر آن سر تعظیم فرود آورید، این چیزی نیست که هر روز رخ دهد. وانگهی (و در اینجا می توان از معنای سیاسی [امام] خمینی صحبت کرد) این ارادة جمعی معطوف یک هدف، یک آماج و فقط یکی، آن هم هزیمت شاه بود. این ارادة جمعی که در تئوری های ما همواره جنبة عام و کلی دارد، در ایران هدفی کاملاً روشن و خاص برای خود پیدا کرده است و از این رو ناگهان سر از تاریخ درآورده است. البته در مبارزات استقلال طلبانه و در جنگ های ضد استعماری، می توان پدیده های مشابهی یافت. در ایران احساسات ملی بسیار نیرومند است : نفی انقیاد و تسلیم در برابر بیگانگان، نفرت در قبال غارت و چپاول منابع ملی، طرد سیاست خارجی وابسته، مخالفت با دخالت همه جانبه و آشکار آمریکا، جملگی عناصر شاخص در معرفی شاه به عنوان عامل غرب بوده اند. لیکن به اعتقاد من احساس ملی تنها یکی از عوامل و عناصر سازندة انکار رادیکال تری نزد این ملت بود: انکار و طرد نه تنها بیگانگان، بلکه انکار تمام آنچه که سال ها و قرن ها سرنوشت سیاسی وی را رقم زده بود.

پی یر بلانشه : ما در سال 1967، در اوج دوران لین پیائو به چین رفتیم، در آن ایام نیز این احساس را داشتیم که در آنجا این ارادة جمعی حضور دارد. در هر حال چیز بسیار نیرومندی در شرف وقوع بود، تمایلی بسیار عمیق از سوی کل ملت چین، مثلاً در خصوص روابط میان شهر و روستا، روشنفکران وکارگران یدی، به بیان دیگر راجع به تمام مسائلی که امروزه در چین به شیوة مرسوم سنتی حل و فصل شده اند. در پکن این احساس را داشتیم که چینی ها در شرف تکوین ملتی «در حال ادغام» بودند. بعدها متوجه شدیم که تا حدودی از چینی ها فریب خورده بودیم. این نیز درست است که تا حدودی ما خودمان باعث فریب خود شدیم. و به همین دلیل است که بعضاً تردید داریم که در مورد ایران دستخوش احساسات و هیجانات شویم. به هر حال بین کاریزمای مائوتسه تونگ و [امام] خمینی وجه مشترکی وجود دارد، بین نحوة سخن گفتن مبارزان جوان مسلمان از [امام] خمینی و نحوة حرف زدن اعضای گارد سرخ از مائو چیز مشترکی به چشم می خورد.

فوکو: مع ذالک، انقلاب فرهنگی یقیناً به عنوان مبارزه ای بین عناصر معینی از ملت و عناصر معین دیگر، عناصر معینی در حزب و عناصری دیگر، یا بین ملت و حزب و... مطرح شد. اما آنچه اکنون در ایران مایة شگفتی و حیرت من می شود این است که

مبارزه یا اختلافی بین عناصر مختلف به چشم نمی خورد. آنچه مایة زیبایی، گیرایی و در عین حال جاذبة انقلاب ایران می شود این است که تنها یک صف بندی و یک رویارویی وجود دارد: صف بندی بین کل ملت و دولتی که با تسلیحات و نیروی انتظامی خود این ملت را تهدید می کند. نیازی نبود که آدم خیلی دور برود، بلافاصله در یک سوی کل ارادة ملت را می دید و در سمت دیگر مسلسل ها را. مردم تظاهرات می کردند، تانک ها می رسیدند. تظاهرات تکرار می شد، مسلسل ها مجدداً به روی مردم آتش می گشودند. و این کار تقریباً به طور یکسان و البته هر بار با شدت بیشتر ولی بدون کم ترین تغییری در شکل یا ماهیت آن، تکرار می شد. این تکرار تظاهرات است. خوانندگان مطبوعات و نشریات غربی باید خیلی زود از آن خسته شده باشند. آه، باز هم تظاهراتی دیگر در ایران ! ولی من معتقدم که تظاهرات حتی صرف تکرار آن، معنای سیاسی عظیمی داشت. خود واژة تظاهرات را باید به طور دقیق و عینی در نظر گرفت : ملتی بدون خستگی ارادة خود را تظاهر می کرد (به نمایش می گذاشت). البته تنها به خاطر تظاهرات نبود که شاه مملکت را ترک کرد؛ ولی نمی توان منکر این واقعیت شد که یک علت خروج شاه از کشور این بود که وی در مقابل نوعی انکار و طرد تظاهر شدة بی وقفه ای قرار گرفته بود. در این تظاهرات بین کنش جمعی، مراسم و آیین های مذهبی، و تجلی حقوق عمومی نوعی پیوند وجود داشت. این بیشتر شبیه تراژدی های یونانی است که در آنها مراسم و آیین های دسته جمعی و تأکید بر مبانی حقوقی دوشادوش هم پیش می روند. در خیابان های تهران نوعی اقدام یا نمایش اجرا می شد، نمایش سیاسی و حقوقی، که به طور دسته جمعی در قالب مراسم مذهبی اجرا می شد ـ یعنی نمایش خلع شاه از سلطنت.

پی یر بلانشه : در قضیة «ارادة جمعی» آنچه که مایة حیرت و شگفتی من شد ـ البته همینجا بگویم که من هم مسحور و مفتون ایران شده بودم و هم بعضاً تا حدودی عصبانی می شدم ـ این بود که مثلاً دانشجویان نزد من می آمدند و می گفتند: «ما همه مثل هم هستیم، ما همه یکی هستیم، همه طرفدار قرآنیم، همه مسلمان هستیم، هیچ اختلافی بین ما نیست. آیا مطمئن باشیم که می نویسید ما همه مثل هم هستیم». ولی ما خیلی خوب می دانستیم که اختلافاتی وجود دارد، مثلاً به خوبی می دانستیم که روشنفکران، بخشی از اقشار بازاری و طبقات متوسط از این که خیلی جلو بروند می ترسیدند. با این حال آنها هم آمدند. این چیزی است که نیاز به توضیح دارد.

فوکو: البته. در آنچه که در ایران رخ می دهد حقیقت چشمگیری وجود دارد. در ایران حکومتی تا بُن دندان مسلح سر کار بود که ارتش عظیمی در اختیار داشت، ارتشی که بیش از آنچه بتوان فکرش را کرد به رژیم وفادار بود، و پلیسی که کارآیی چندانی نداشت، ولی خشونت و قساوت های آن اغلب فقدان کارآیی آن را جبران می کرد: وانگهی رژیم حاکم بر ایران، رژیمی بود مورد حمایت مستقیم ایالات متحده؛ خلاصة کلام اینکه رژیمی بود که از حمایت کل جهان برخوردار بود، از حمایت کشورهای بزرگ و کوچکی که دور و برش را گرفته بودند. به عبارت دیگر تمام برگ های برنده را در اختیار داشت، البته به علاوة درآمدهای عظیم نفتی برای دولت که هر طوری دلش می خواست آن را مصرف می کرد. لیکن با وجود تمام اینها، ملتی برای قیام به پاخاستند: البته این قیام و خیزش بر بستری از بحران ها و مشکلات اقتصادی نیز استوار بود؛ لیکن در آن زمان مشکلات اقتصادی در ایران آنقدر جدی نبود که بتواند ملتی را در گروه های صد هزار نفری، در گروه های میلیونی به خیابان ها بکشاند و سینه های عریان خود را سپر گلوله ها سازند. این پدیده ای است که باید راجع به آن صحبت کنیم.

پی یر بلانشه : در مقام مقایسه، حتی شاید مشکلات و بحران های اقتصادی ما به مراتب عظیم تر از مشکلات اقتصادی ایران در آن ایام باشد.

فوکو: شاید، اما گیریم که مشکلات اقتصادی خیلی هم جدی بوده باشند، با این حال باید این نکته را توضیح دهیم که چرا ملتی به پا خاستند و گفتند: ما بیش از این چیزی نداریم. ایرانیان در این خیزش قبل از هر چیز به خودشان گفتند ـ و شاید همین خود روح این قیام است ـ که «قطعاً باید این رژیم را عوض کنیم و از شرّ این مرد خلاص شویم، باید این تشکیلات فاسد را در هم بریزیم، باید کل کشور را متحول سازیم، سازمان سیاسی، نظام اقتصادی و سیاست خارجی مملکت خود را باید دگرگون سازیم. ولی مهم تر از همه، نخست باید خودمان را