همگام با یقین

بهروز علیزاده

آقاى سروش در بخشى از مقاله‌‌اى كه تحت عنوان «مهدويت و احياى دين»1 به نگارش درآورده‌‌اند مى‌‌گويند:

شيعيان بعد از وفات امام يازدهم براى مدتى دچار حيرت شدند. تئورى امامت به آنها مى‌‌گفت: امام بايد هميشه در جامعه حى و حاضر باشد و وجود او اساساً براى اداره اجتماع و هدايت مردم به راه راست است، لذا امام غايب از نظر آنها مقوله ناشناخته و تعريف ناشده‌‌اى بود. به همين دليل حدوداً يك قرن بر جامعه شيعه حالتى حاكم بود كه مورخان شيعه و مورخان اسلام از آن به دوره حيرت تعبير كرده‌‌اند. در همين دوره حيرت رفته رفته معناى جديدى از تئورى امامت در جامعه شيعه روييد. محتوا و درون مايه اصلى اين تئورى جديد اين بود كه لزومى ندارد امام با جسم و بدن خود در ميان مردم حاضر باشد، همين قدر كه عنايت و نظارتى بر مردم داشته باشد، كافى است. چنين بود كه ايده امام غايب متولد شد.

پذيرش آنچه از اين نويسنده محترم نقل گرديد، نيازمند بيان شواهد تاريخى است؛ زيرا براى اثبات هر فرضيه و يا ادعايى كه قصد داشته باشد به تفسير وقايع تاريخى بپردازد، استناد به وقايع تاريخى ثبت شده ضرورى است. به عنوان مثال مى‌‌توان ادعا كرد كه علت سقوط فرمانروايى هخامنشيان، وقوع طاعون و ضعف دولت هخامنشيان بود و اسكندر مقدونى نيز با استفاده از اين ضعف به ايران حمله كرد و باعث سقوط دولت هخامنشيان شد و خود او نيز به علت ابتلا به همين بيمارى درگذشت؛ اما، آيا آنچه ادعا شد، مى‌‌تواند تفسير درستى از علت سقوط پادشاهى هخامنشى باشد؟ بدون ترديد آنها كه با تاريخ آشنايى نسبى دارند، پاسخ منفى به اين سؤال خواهند داد؛ زيرا شواهد تاريخى از اين نظريه حمايت نمى‌‌كند.

حال آنچه آقاى سروش در مقاله مزبور گفته‌‌اند، از اهميتى بيش از تفسير و تحليل يك واقعه تاريخى صرف، برخوردار است؛ زيرا در واقع تفسير و تحليل بخش مهمى از عقايد شيعيان است و هر شيعه آگاه و مؤمنى، همواره تأثير عقيده به مهدويت را، در رفتارها و كنش‌‌هاى فردى و اجتماعى خود، ظاهر مى‌‌سازد و اين اعتقاد، تأثير خود را، در زندگى او نشان مى‌‌دهد.

بنابراين نمى‌‌توان از كنار آنچه اين نويسنده محترم ادعا كرده‌‌اند به راحتى گذشت. به منظور اينكه بيانات ايشان را با نقد و محك تاريخ، آزمون كنيم، ناچاريم بخش‌‌هاى مختلف ادعاى ايشان را، جداگانه مورد بررسى قرار دهيم.

1 - شيعيان بعد از وفات امام يازدهم براى مدتى دچار حيرت شدند. حدوداً يك قرن بر جامعه شيعه حالتى حاكم بود كه مورخان شيعه و مورخان اسلام از آن به دوره حيرت تعبير كرده‌‌اند.

الف - آمادگى به دليل شرايط سياسى و اجتماعى

امام زمان(ع) در سال 255ق. به دنيا آمدند و در سال 260ق. پدر ايشان، امام حسن عسكرى(ع) به شهادت رسيدند و از آن زمان امامت پيشواى دوازدهم شيعيان آغاز گرديد.

امامت صاحب‌‌الزمان(ع) به دو بخش غيبت صغرى و غيبت كبرى، تقسيم‌‌بندى شده است. زمان غيبت صغرى از ابتداى ولادت ايشان شروع مى‌‌شود و از زمان به امامت رسيدن به مدت 69 سال، امام زمان(ع)، از طريق چهار نايب خود با شيعيان در ارتباط بودند كه به ترتيب عبارت بودند از:2

1 - عثمان بن سعيد عمرى (متوفاى 265ق.)؛

2 - محمد بن عثمان (متوفاى 304-305ق.)؛

3 - حسين بن روح نوبختى (متوفاى 326ق.)؛

4 - على بن محمد سَمفرى (متوفاى 329ق.).

در واقع آنچه از آن به عنوان دوران حيرت ياد كرده‌‌اند شامل 69 سال از غيبت صغرى و 31 سال از غيبت كبرى مى‌‌شود. بدون ترديد اين سؤال در ذهن هر خواننده‌‌اى نقش مى‌‌بندد كه حيرت مورد بحث، در مورد چه چيزى بوده است؟ چه واقعه جديدى اتفاق افتاده بود كه موجب حيرت شيعيان شده بود؟ و آيا به راستى شيعيان آمادگى رويارويى با اين پديده جديد يعنى غيبت را نداشتند و يكباره با مواجه شدن با آن به مدت يكصد سال دچار حيرت شدند؟!

توجه به اين نكته ضرورى است كه شيعيان براى غيبت امام زمان(ع) براساس شواهد تاريخى، آمادگى كامل داشتند. بيان اين نكته، نياز به توضيح بيشترى دارد. در واقع بعد از امام هشتم(ع)، ديگر امامان معصوم، براى همگان ظاهر نمى‌‌شدند، بلكه فقط براى خواص شيعه، آن هم در موارد خاص، ظاهر مى‌‌شدند، حتى پاسخ سؤالات و رفع نيازمندى‌‌هاى آنها را غالباً از پشت پرده، انجام مى‌‌دادند تا شيعيان را براى غيبت امام مهدى(ع)، آموزش دهند و آماده كنند.3

در پرتو همين تجربه و تمرين، غيبت

امام براى شيعيان گران نبود؛ زيرا دوران تجربه برخورد با غيبت امام خود را از سر گذرانده بودند.

بررسى تاريخى اوضاع سياسى - اجتماعى شيعه و پيشوايان آنها به ويژه در مدت امامت حضرت هادى و عسكرى(ع) - از سال 220 تا 260ق. به خوبى اين واقعيت را نشان مى‌‌دهد كه سلاطين ستمگر - و نه خلفاى رسول‌‌اللَّه - بر طبق اخبار فراوانى كه از پيامبر اكرم و اميرالمؤمنين و فرزندانش رسيده بود، مى‌‌دانستند مصلح موعود كه قائم آل محمد(ع) است، از اين خاندان ظهور و جهان را از قسط و عدل پر خواهد كرد. و مهدى موعود(ع) كسى است كه حكومت اسلامى واقعى را بر پايه توحيد و برابرى و برادرى و رعايت حقوق همه افراد، ايجاد خواهد كرد. بنابراين قدرت و سلطنت آنها، نابود شدنى است، و چون به خيال خام خود مى‌‌خواستند از تحقق آن حكومت عدل جلوگيرى كنند، نسبت به ائمه معصومين(ع) ستم‌‌هاى فراوانى روا مى‌‌داشتند و آنان را سخت زير نظر مى‌‌گرفتند. در چنين شرايط اجتماعى و سياسى خاص بود كه امام هادى(ع) و حضرت عسكرى(ع) به اجبار، زندگى مخفيانه و كم معاشرت را پيش گرفتند. اختفاى آن دو امام كه معلول شرايط سخت و فشار رژيم حاكم بود، اين فايده مهم را نيز داشت كه حادثه مهم غيبت و ناپيدايى طولانى امام دوازدهم را براى شيعيان امرى عادى و مأنوس گرداند و زمينه ذهنى مردم را براى غيبت حضرت حجت‌‌بن‌‌الحسن(ع) آماده كرد.

على بن حسين مسعودى در كتاب اثبات‌‌الوصيه سخنى در اين باره دارد كه نقل كردنى است:4

«امام هادى(ع) خود را از بسيارى از شيعه پوشيده مى‌‌داشت و جز با اندكى از خواص مراوده نداشت. چون امامت به فرزندش امام عسكرى(ع) رسيد با شيعيان از پشت پرده سخن مى‌‌گفت، مگر در اوقاتى كه براى بردنش به خانه سلطان بر مركب سوار مى‌‌شد و آشكارا مى‌‌گذشت، كه همه او را مى‌‌ديدند. اين دورى گزيدن از عموم و پرده‌‌نشينى مقدمه غيبت صاحب‌‌الزمان(ع) بود تا شيعه به تدريج به پنهان بودن امامش عادت كند و با مسأله غيبت يكباره روبرو نشود».

اين نظريه را برخى انديشمندان معاصر نيز تأييد كرده‌‌اند حتى اين دورى گزيدن را از برنامه‌‌هاى حساب شده امام هادى(ع) شمرده‌‌اند.5

بنابراين شيعيان خالص و نزديك، هنگامى كه با غيبت امام خود مواجه شدند كاملاً آمادگى داشتند و هيچگونه حيرت و تشويشى در آنها راه نيافت.

ب - سفيران آشنا مانع حيرت

موضوع جالب توجه اين است كه اولين نايب خاص امام زمان(ع) يعنى جناب عثمان بن سعيد عمرى (متوفاى 265ق.) نه تنها نيابت ايشان را برعهده داشت بلكه قبل از امام زمان(ع)، همين وظيفه را در خدمت امام يازدهم و قبل از ايشان، در خدمت امام دهم(ع) عهده‌‌دار بودند.6 حتى امام حسن عسكرى خبر داده بود كه فرزند عثمان بن سعيد عمرى به نام محمد، وكيل امام زمان(ع) خواهد بود.7 در واقع شيعيان بعد از شهادت امام حسن عسكرى(ع) ارتباط خود را از طريق همان نايبى كه مى‌‌شناختند يعنى عثمان بن سعيد عمرى، با امام زمان(ع) ادامه دادند. و هيچگونه حيرتى نيز بر شيعيان و خاصان خاندان نبوت مستولى نشد.

يكى ديگر از عواملى كه باعث مى‌‌شد هيچگونه شبهه و شكى در ارتباط شيعيان با امام مهدى(ع) راه نيابد اين بود كه توقيعات و پاسخ سؤالات آنها كه از سوى آن حضرت به وسيله عثمان بن سعيد و پسرش محمد به دست شيعيان مى‌‌رسيد، با همان دستخطى نگارش يافته بود كه در دوران حيات امام حسن عسكرى(ع) نوشته مى‌‌شد و مردم آن دستخط را ديده بودند و با آن آشنايى كامل داشتند.8

ج - آمادگى علمى

راويان و محدثان شيعه كه از زمان پيامبر(ص) و خاندان نبوت همواره احاديث گوناگونى را در مورد غيبت امام مهدى(ع) شنيده و ضبط كرده بودند، قبل از به‌‌دنيا آمدن آن امام، كتاب‌‌هاى متعددى در مورد ايشان و موضوع غيبت تأليف كرده بودند. بنابراين از لحاظ علمى و تئوريك نيز نزديكان و شيعيان آمادگى مواجه با غيبت امام زمان(ع) را داشتند. اين موضوع مخصوصاً از زمان امام موسى بن جعفر(ع) وسعت بيشترى پيدا كرد و كتاب‌‌هايى درباره غيبت نوشته شد و احاديث غيبت در آنها ثبت گشت. به عنوان مثال مى‌‌توان به افراد زير اشاره كرد كه در مورد غيبت به تأليف كتاب اقدام كردند.9

1 - على بن حسن بن محمد طايى طاطرى از اصحاب موسى بن جعفر(ع)؛

2 - على بن عمر اعرج كوفى از اصحاب

2 - شيخ نعمانى (متوفاى 342ق.) كه در سال 313ق. سفرى به شيراز داشته است؛ مؤلف كتاب الغيبة؛11

3 - شيخ مفيد (413-336ق.) كه كتاب فصول العشرة فى‌‌الغيبة را تأليف كرد؛12

4 - سيد مرتضى (355-436ق.) كه كتاب المقنع را تأليف كرد.13

5 - شيخ تقى‌‌الدين ابى‌‌الصلاح حلبى (374-447ق.) او مؤلف كتاب تقريب المعارف14 است.

6 - شيخ طوسى (385-460ق.) كه كتاب الغيبة را تأليف نمود.

به نظر مى‌‌رسد همين مقدار سند تاريخى در مورد آمادگى علمى و عدم حيرت شيعيان و خاصان امام عسكرى(ع) در مواجهه با پديده غيبت كافى باشد. بدون ترديد علاقه‌‌مندان مى‌‌توانند در صورت مراجعه، به اسناد تاريخى بيشترى دست پيدا كنند كه خارج از مجال اين مقاله است.

د - معصومين و آماده‌‌سازى شيعيان

از زمان پيامبر تا زمان شهادت امام حسن عسكرى معصومين(ع) پيوسته بشارت دهنده تولد امام زمان(ع) بوده و ابعاد مختلف غيبت ايشان را براى همه مسلمانان و بطور خاص براى شيعيان،تبيين كرده بودند. به صورتى كه يكى از موضوعات مهم، كه احاديث بسيارى در آن زمينه وجود دارد، موضوع غيبت امام زمان(ع) است. حضرت آيت‌‌اللَّه صافى گلپايگانى بخشى از اين احاديث را در كتاب منتخب‌‌الاثر جمع‌‌آورى كرده‌‌اند16 كه به برخى از آنها اشاره مى‌‌شود:

- امام زمان داراى دو غيبت است - 10 حديث؛

- غيبت او طولانى خواهد بود - 91 حديث؛

- چگونگى برخوردارى مردم از او در زمان غيبتش - 7 حديث؛

- عمر او بسيار طولانى است - 318 حديث؛

- مخفى بودن ولادتش - 14 حديث؛

- دشمنان خدا را مى‌‌كشد و زمين را از شرك پاك مى‌‌كند - 19 حديث؛

- در مورد سيره و روش او - 30 حديث؛

- ظاهر نخواهد شد مگر بعد از امتحان سخت - 24 حديث؛

- چگونگى ظهورش - 12 حديث؛

- فتنه‌‌ها و گناهانى كه قبل از ظهور او خواهد بود - 37 حديث؛

- بيعت هيچ كسى را برعهده ندارد - 10 حديث؛

- كيفيت بيعت مردم با او در زمان ظهور - 11 حديث؛

- پذيرش اسلام توسط همه مردم جهان - 7 حديث؛

- گسترش عدل توسط او - 129 حديث؛

- آباد شدن تمام زمين در زمان حكومت او - 5 حديث؛

- پرهيز از انكار او - 9 حديث؛

- پاداش و اجر انتظار فرج - 23 حديث؛

- تكاليف شيعيان - 54 حديث؛

- اجر و پاداش افرادى كه در زمان غيبتش به او ايمان دارند - 23 حديث؛

- عدم جواز وقت تعيين كردن براى ظهورش - 7 حديث؛

- محل برپا شدن منبر ايشان در زمان ظهور - 17 حديث.

در رواياتى كه از معصومين(ع) نقل شده است مسائل بسيار جزئى، مانند نوع لباس، غذا، تعداد ياران و حتى روحيات و رفتار آنها، بيان شده است كه ذكر همه آنها، فرصت زيادى مى‌‌طلبد. بنابراين در هنگام غيبت امام زمان(ع) هيچگونه نكته مبهمى كه از قبل تعيين و مشخص نشده باشد، وجود نداشت. بنابراين نمى‌‌توان باور كرد كه با شروع غيبت امام عصر(ع)، شيعيان دچار حيرت شده باشند وحتى اين حيرت صد سال نيز ادامه يافته باشد. در حقيقت شواهد تاريخى از اين نظريه حمايت نمى‌‌كند.

توجه به اين نكته نيز بسيار ضرورى است كه گنجينه روايات و احاديثى كه هم‌‌اكنون در اختيار ما شيعيان قرار دارد، علاوه بر اينكه بنياد و مبناى عقايد و احكام ما را تشكيل مى‌‌دهد، از لحاظ تاريخى نيز اسناد معتبر و بسيار مهمى است؛ زيرا راويان و محدثان شيعه اين احاديث را با دقت بسيار و با انگيزه ارايه خدمات دينى جمع‌‌آورى و مدون كرده‌‌اند و از آنجا كه اين احاديث و روايات با عقايد آنها سر و كار داشته است، بدون تحقيق و اطمينان از ابعاد مختلف، آنها را نقل و يادداشت نمى‌‌كرده‌‌اند. بنابراين در ارايه گزارش تاريخى به راحتى مى‌‌توان به آنها (به ويژه اخبار متواتر) استناد كرد.

2 - تئورى امامت به شيعيان مى‌‌گفت: امام بايد هميشه در جامعه حىّ و حاضر باشد. وجود او (امام) اساساً براى اداره اجتماع و هدايت مردم به راه راست است.