اشاره:
چندی پیش اداره کل پژوهش‌های اجتماعی و سنجش برنامه‌ای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، اقدام به نظرسنجی از مردم 30 شهر کور دربارة برنامة تلویزیونی «به سوی ظهور» نمود. هدف این نظرسنجی چنانچه در طرح تحقیق آن آمده اولا شناخت مخاطبان این برنامه، میزان بیننده، ویژگی‌های فردی و جمعیتی آنها و ثانیا آگاهی از نظرات و ارزیابی‌های بینندگان این برنامه نسبت به جنبه‌های مختلف آن و تأثیرات مختلف برنامه بوده است. یکی از سؤالاتی که ضمن این نظرسنجی مطرح شده این بوده است که: از نظر پاسخگویان (اعم از بیننده و غیربیینده برنامه) جامعه تا چه آمادگی ظهور حضرت را دارد؟ نظر به اهمیت این موضوع و نکات قابل استفاده ای که در ابن بخش از نظرسنجی وجود دارد، در این شمارة مجله، اقدام به درج نتایج نظرسنجی در زمینة پرسش یاد شده کردیم، که امیدواریم مورد استفاده شما خوانندگان عزیز موعود واقع شود.
روش تحقیق
الف) جامعة آماری و روش نمونه گیری
جامعه آماری شامل کلیة شهروندان 15 سال و بالاتر ساکن در 30 شهر کشور است که مجموعا 13387 نفر از آنها به عنوان نمونه مورد بررسی انتخاب شده‌اند. حجم نمونه در هر شهر در جدول شماره 1 آمده است.
روش نمونه‌گیری در شهر تهران، روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای است که در مرحلة نخست از بین بلوک‌های ساختمانی و در مرحلة دوم از بین خانوارهای ساکن در بلوک‌ها، نمونه‌گیری سیستماتیک انجام می‌شود. در شهرستان‌ها بر حسب امکانات موجود از روش نمونه‌گیری سهمیه‌ای استفاده شده است به گونه‌ای که توزیع سنی- جنسی نمونه با جامعه آماری مشابه باشد.
ب) روش تحقیق و گردآوری اطلاعات
روش به کار گرفته روش پیمایشی است و ابزرار جمع‌آوری اطالعات پرسشنامه است که به طریق مصاحبه حضوری با پاسخگویان پر شده است. اطلاعات جمع‌آوری شده پس از بازبینی، دسته‌بندی و کدگذاری وارد رایانه شده و سپس توسط نرم‌افزار Spss جهت تجزیه و تحلیل آماری پردازش شده است.
ج) زمان تحقیق
نظرسنجی حاضر در تاریخ 10/6/81 به طور همزمان در 30 شهر کشور انجام شده است.
جدول شمارة 1- حجم نمونه در شهرهای مورد بررسی
نام شهر | تعداد نمونه |
آبادان | 400 |
اراک | 400 |
اردبیل | 398 |
ارومیه | 399 |
اصفهان | 600 |
اهواز | 394 |
ایلام | 399 |
بندرعباس | 400 |
بوشهر | 401 |
تبریز | 601 |
تهران | 995 |
خرم آباد | 400 |
رشت | 400 |
زاهدان | 402 |
زنجان | 400 |
ساری | 400 |
سمنان | 400 |
سنندج | 401 |
شهرکرد | 400 |
شیراز | 598 |
قزوین | 400 |
قم | 400 |
کرمان | 400 |
کرمانشاه | 401 |
گرگان | 400 |
مشهد | 599 |
مهاباد | 401 |
همدان | 400 |
یاسوج | 400 |
یزد | 398 |
جمع | 13387 |
از مجموع 13387 پاسخگو، 1/50% مرد و 8/49% زن هستند.
جدول شمارة 2- توزیع پاسخگویان بر حسب جنس
جنس | فراوانی | درصد |
مرد | 6709 | 1/50 |
زن | 6666 | 8/49 |
نامشخص | 12 | 1/0 |
جمع | 13387 | 100 |
از نظر توزیع سنی 5/49 درصد بین 15 تا 29 سال 3/38 درصد بین 30 تا 49 سال و 2/14 درصد 50 سال یا بیشتر دارند.
جدول شمارة 3- توزیع پاسخگویان بر حسب گروه‌های سنی به تفکیک جنس (درصد)
گروه سنی/ جنس | مرد | زن | کل |
15-19 | 4/21 | 8/19 | 6/20 |
20-24 | 7/14 | 6/15 | 1/15 |
25-29 | 3/13 | 2/14 | 8/13 |
30-39 | 1/23 | 24 | 6/23 |
40-49 | 8/14 | 6/14 | 7/14 |
50-59 | 2/6 | 8/6 | 5/6 |
60 | 5/6 | 5 | 7/5 |
جمع | 100 | 100 | 100 |
8/7 درصد پاسخگویان، بی‌سواد و 2/92 درصد باسوادند. درصد بی‌سوادها در بین زنها بیش از دو برابر مردهاست (1/11 درصد زنها در برابر 5/4 درصد مردها)، 3/42 درصد پاسخگویان دارای تحصیلات زیر دیپلم، 2/30 درصد دیپلمه و 6/18 درصد دارای تحصیلات عالی هستند. درصد زنان در مقطع ابتدایی بیشتر از مردهاست و در عوض درصد صاحبان تحصیلات عالی در میان مردها بیشتر است.
جدول شمارة 4- توزیع پاسخگویان بر حسب میزان تحصیلات به تفکیک جنس (درصد)
گروه سنی/ جنس | مرد | زن | کل |
بی‌سواد | 5/4 | 1/11 | 8/7 |
ابتدایی | 8/10 | 15 | 9/12 |
راهنمایی | 1/16 | 1/15 | 6/15 |
دبیرستان | 2/16 | 6/13 | 9/14 |
دیپلم | 30 | 5/30 | 2/30 |
عالی | 4/22 | 7/14 | 6/18 |
جمع | 100 | 100 | 100 |
میزان آمادگی جامعه برای ظهور حضرت مهدی(عج) از نظر پاسخگویان
چنانکه گفته شد در پایان نظرسنجی یاد شده از کلیة پاسخگویان اعم از کسانی که بیننده برنامه «به سوی ظهور» بودند و آنهایی که اصلاً این برنامه را
ندیده بودند
توزیع نظر پاسخگویان دربارة میزان آمادگی جامعه برای ظهور حضرت مهدی(عج) به تفکیک سن، میزان تحصیلات و نوع فعالیت
مشخصات فردی | گروه سنی | میزان تحصیلات | نوع فعالیت | ||||||||||
15-29 | 30-49 | 50 و بیشتر | بی‌سواد | ابتدایی و راهنمایی | دبیرستان و دیپلم | عالی | دانش‌آموز | دانسجو | شاغل | خانه‌دار | بیکار | بازنشسته | |
کاملاً | 7/5 | 8/7 | 7/9 | 6/9 | 8/7 | 4/6 | 3/6 | 7/4 | 9/5 | 6/7 | 4/7 | 9/5 | 3/11 |
زیاد و خیلی زیاد | 5/37 | 8/41 | 6/50 | 1/56 | 2/46 | 4/37 | 7/34 | 3/38 | 5/32 | 6/39 | 2/45 | 37 | 5/45 |
کم و خیلی کم | 9/43 | 5/38 | 2/31 | 7/28 | 7/36 | 5/42 | 9/44 | 47 | 7/47 | 9/38 | 8/37 | 36/41 | 9/32 |
اصلاً | 9/12 | 9/11 | 5/8 | 6/5 | 3/9 | 7/13 | 1/14 | 10 | 9/13 | 9/13 | 6/9 | 8/15 | 3/10 |
جمع | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
پرسیده شده است: «به نظر شما جامعه تا چه حد آمادگی ظهور حضرت مهدی(عج) را دارد؟» آنچه به عنوان حاصل این نظرسنجی ارائه شده به شرح زیر است.
7/6 درصد پاسخگویان جامعه را کاملاً آمادة ظهور حضرت می‌دانند و 39 درصد دیگر این آمادگی ر در حد زیاد یا خیلی زیاد می‌دانند. به عبارت دیگر در مجموع 7/45 درصد جامعه را برای ظهور حضرت آماده می‌دانند (صرف‌نظر از شدت آمادگی)، در عین حال 5/11 درصد اصلاً جامعه را آمادة ظهور حضرت نمی‌دانند و 7/38 درصد آمادگی را کمی یا خیلی کم می‌دانند؛ یعنی در مجموع 2/50 درصد پاسخگویان چنین آمادگی را در جامعه نمی‌بینند (صرف‌نظر از شدت عدم آمادگی)، به این ترتیب درصد کسانی که جامعه را اصلاً آماده نمی‌دانند و یا آمادگی را کم می‌دانند اندک (حدود 5%) بیشتر از کسانی است که به وجود آمادگی اعتقاد دارند.
توزیع نظر پاسخگویان دربارة میزان آمادگی جامعه برای ظهور حضرت مهدی(عج)
موارد | فراوانی | درصد |
کاملاً | 901 | 7/6 |
خیلی زیاد | 2158 | 1/16 |
زیاد | 3071 | 9/22 |
کم | 3072 | 9/22 |
خیلی کم | 2121 | 8/15 |
اصلاً | 1535 | 5/11 |
اظهار نشده | 529 | 1/4 |
جمع | 13387 | 100 |
بین نظرهای ابراز شده و متغیرهای مستقل تحصیلات و نوع فعالیت رابطه آماری معنی‌دار وجود اما به تفکیک جنس و وضعیت تأهل تفاوت معنی‌دار نشد.
در مقایسه بین گروه‌های سنی مختلف درصد که جامعه را کاملاً یا در حد زیادی آمادة ظهور حضرت می‌دانند با افزایش سن بیشتر می‌شود و به بیشترین در بین پاسخگویان 50 ساله و بالاتر می رسد (3/60 درصد) در مقابل جوان‌ترها بیشتر از سنین جامعه را اصلاً آمادة ظهور امام نمی‌دانند و یا آمادگی را کم می‌دانند (مجموعاً 8/56 درصد جوانان 29 ساله چنین نظری دارند.)
در بین سطوح تحصیلی مختلف درصد کسانی جامعه را چندان آمادة ظهور حضرت نمی‌دانند یا گمان چنین آمادگی اصلاً در جامعه وجود ندارد با افزایش تحصیلات بیشتر می‌شود و به حداکثر 59 درصد موارد کم، خیلی کم و اصلاً) در بین صاحبان تحصیلی عالی می‌رسد. در مقابل درصد کسانی که جامعه را در حد زیاد یا خیلی زیاد آمادة ظهور امام زمان می‌دانند در بین بی‌سوادها و کم سوادها بیشتر است.
در تفکیک نظرات بر حسب نوع فعالیت درصد کسانی جامعه را کاملاً یا در حد زیادی آمادة ظهور حضرت می‌دانند در بین بازنشسته‌ها بیشتر از بقیه و مجموعه 8/56 درصد، پس از بازنشسته‌ها، بیشترین در صاحبان این نظر در بین خانه‌دارها و شاغلان می شود و در عوض درصد کسانی که جامعه را اصلاً ظهور حضرت نمی‌دانند و یا میزان آمادگی را کم... در بین دانشجوها، دانش‌آموزها و افراد بیکار بیشتر است.
الف) دلایل پاسخگویانی که جامعه را آمادة ظهور مهدی(عج) می‌دانند
مهم‌ترین دلیل عنوان شده از سوی کسانی که جامعه را کاملاً یا در حد زیاد و خیلی زیاد آمادة ظهور حضرت مهدی می‌دانند، این است که ظلم و فساد در دنیا زیاد شده و این نشانه ظهور حضرت است. افزایش مشکلات زندگی (9/7 درصد) و نمایان شدن علایم ظهور (9/2 درصد) سایر دلایل مطرح شده‌اند. 2/2 درصد نیز گفته اند چون همه منتظر هستند پس آمادگی وجود دارد.
3/16 درصد دلیل خاصی را مطرح نکرده اند یا پاسخ نمی‌دانم داده اند و 4/18 درصد نیز از اظهار نظر خودداری کرده‌اند.
توزیع دلایل پاسخگویانی که جامعه را در حد زیاد یا خیلی زیاد یا کاملاً آمادة ظهور حضرت مهدی(عج) می‌دانند
موارد | فراوانی | درصد |
ظلم و فساد زیاد شده | 2673 | 6/43 |
مشکلات زندگی زیاد شده | 486 | 9/7 |
علائم ظهور نمایان شده | 180 | 9/2 |
همه منتظرند | 135 | 2/2 |
سایر* | 297 | 8/4 |
نمی دانم یا دلیل خاصی ندارد | 238 | 9/3 |
پاسخ های بی‌ربط** | 238 | 9/3 |
اظهار نشده | 1124 | 4/18 |
جمع | 6130 | 100 |
* دید جوانان به مذهب باز شده است، خواان بهبود هستیم، دورة آخرالزّمان است، بالاخره باید بیاید، قرآن و احادیث اینطور می‌گویند، هجوم ماهواره، آینده جوانان، حضور مردم در نماز جمعه، شهید داده‌ایم، وقتی ایشان را صدا می‌زنیم جواب می‌دهد، زمان غیبت زیاد شده است.
** چون قاریان قرآن دعوت می‌شوند، اجرای برنامه در شهرستان‌ها، برنامه تأثیر خوبی دارد، مکان‌هایی که به اسم امام است. امام زمان برای همه بشریت است و...
ب) دلایل پاسخگویانی که جامعه را چندان آمادة ظهور حضرت مهدی(عج) نمی‌دانند
مهم‌ترین دلیل مطرح شده از سوی کسانی که جامعه را اصلاً آمادة ظهور حضرت نمی‌دانند و یا میزان آمادگی را کم و خیلی کم می‌دانند. این است که فساد در جامعه زیاد است (8/43درصد) و چنین جامعه ای آمادگی ظهور حضرت را ندارد. ضعیف‌بودن اعتقادات مرد (3/3 درصد)، نداشتن آگاهی و آمادگی (3/1 درصد) و کم بودن علایم ظهور (8/0 درصد) سایر دلایل مطرخ شده‌اند.
22 درصد نیز پاسخی به این پرسش نداده‌اند. همچنین 6/21 درصد به مواردی اشاره کرده‌اند که ربطی به سؤال پرسیده شده نداشت که تحت عنوان پاسخ‌های بی‌ربط در جدول آمده است.
توزیع دلایل پاسخگویانی که جامعه را اصلاً آمادة ظهور حضرت مهدی(عج) نمی‌دانند یا گفته اند در حدّ کم یا خیلی کمی این آمادگی وجود دارد
موارد | فراوانی | درصد |
فساد زیاد است | 2949 | 8/43 |
اعتقادات مردم ضعیف است | 224 | 3/3 |
مردم آمادگی و آگاهی ندارند | 90 | 3/1 |
علایم ظهور کم است | 57 | 8/0 |
سایر* | 479 | 2/7 |
پاسخ‌های بی‌ربط** | 1445 | 6/21 |
اظهار نشده | 1484 | 22 |
جمع | 6130 | 100 |
* تفرقه بین مسلمانان، به دلیل چیزی که می بینیم، همه ایشان را نمی‌خواهند، بدبینی نسبت به روحانیون، همه دروغگو هستند، تبلیغات کم است، فقط قشر مستمند و مستضعف منتظرند، به دلیل خانه‌های عفاف امر به معروف نیست. زمان ظهور مشخص نیست. نرفتن مردم به مکان‌های مذهبی و...
** خورشید از مغرب طلوع می‌کند، مرده‌ها زنده می‌شوند، جزء اقلیت‌ها هستم، امام است، به خاطر تفاوت دیدگاه ها، این دوران به سر رسیده، قابل رؤیت نیست، خشکسالی، هنوز متولد نشده، قبلاً ظهور کرده، معجزه، بلایای طبیعی، مرگ، ناگهانی، عدم اعتماد به هم، علم پیشرفت کرده و...