رجعت (قسمت چهارم)

محمّد رضا ضمیری

رجعت و بازگشت برخي انسان‌ها به دنيا پس از مردن مستلزم هيچ گونه محذور عقلي نيست،1 علاوه بر آنكه در مواردي واقع هم شده است؛2 امّا پيش از بيان آيات ذكر چند نكته ضروري است:

اوّل: در ميان آياتي كه مورد استدلال قرار گرفته است، واژة «رجعت» به كار نرفته؛ امّا با دقّت و تعمّق در معناي آيات، معلوم مي‌شود كه آنها با رجعت، هماهنگي و سازگاري دارند؛

دوم: آيات فراواني توسط ائمّة اطهار(ع) به رجعت تفسير شده و از آنجا كه ما قائل به عصمت آنها هستيم، به آن آيات با كمك روايات استناد مي‌نماييم؛

3. سوم: از آياتي كه در مورد رجعت وارد شده‌اند گاهي به روز قيامت يا به روز ظهور حضرت حجّت(ع) تفسير شده و اين نكته ضربه‌اي به استدلال به رجعت نمي‌زند؛ چرا كه اين معاني با هم منافات نداشته و هر كدام از بطني از بطون «قرآن» حكايت دارد.

و بالأخره در حدود هفتاد آيه در مورد رجعت وجود دارد كه به دليل اختصار به سه آيه اكتفا مي‌كنيم:

آية اوّل:

«وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ ٭ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِّمَّن يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ؛3

و چون قول [عذاب] بر ايشان واجب گردد، جنبنده‏اى را از زمين براى آنان بيرون مى‏آوريم كه با ايشان سخن گويد كه مردم [چنانكه بايد] به نشانه‏هاى ما يقين نداشتند و آن روز كه از هر امّتى گروهى از كسانى را كه آيات ما را تكذيب كرده‏اند، محشور مى‏گردانيم پس آنان نگاه داشته مى‏شوند تا همه به هم بپيوندند.»

اين آيه مشهورترين آية رجعت است كه به تنهايي بر رجعت دلالت دارد؛ چرا كه ظاهر آيه به خوبي بيانگر اين مطلب است كه اين حشر گروهي از هر امّتي غير از حشر در روز قيامت است؛ زيرا حشر در آية فوق حشر همگاني نيست؛ در حالي كه حشر در روز قيامت شامل همة انسان‌ها مي‌گردد؛ چنان‌كه در آيه‌اي در وصف حشر روز قيامت چنين مي‌فرمايد:

«وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا؛4

و [ياد كن] روزى را كه كوه‌ها را به حركت درمى‏آوريم و زمين را آشكار [و صاف] مى‏بينى و آنان را گرد مى‏آوريم و هيچ يك را فرو گذار نمى‏كنيم.»

آلوسي يكي از مفسّران بزرگ اهل سنّت اشكالي به استدلال آية فوق بر رجعت نموده و مي‌گويد:

منظور از حشر، حشر براي عذاب است كه بعد از آن، حشر كلّي اتّفاق مي‌افتد؛ يعني حشر بعد از حشر، يكي حشر كلّي براي همة خلايق و يك حشر نيز تنها براي كساني كه مورد خشم و عذاب الهي قرار مي‌گيرند،5 پس آيه دلالتي بر رجعت نداشته و منظور آية حشر در روز قيامت است.

علّامه طباطبايي در پاسخ به او چنين مي‌نويسد:

چنانچه منظور حشر براي عذاب بود، لازم بود كه اين غايت ذكر شود؛ يعني گفته شود «نحشر الي العذاب» تا ابهام برطرف شود كما اينكه در آية ديگر كه در مورد حشر براي عذاب است، غايت مذكور بيان شده است: «وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاء اللهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ ٭ حَتَّى إِذَا مَا جَاؤُوهَا ...» 6 مضافاً اينكه بعد از حشر سخن از عتاب و سرزنش است، نه عذاب.

از سوي ديگر دو شاهد در خود آيات قبل و بعد وجود دارد كه مؤيّد اين است كه حشر براي عذاب نيست و اين واقعه قبل از قيامت است؛ يكي در صدر آيه كه مي‌فرمايد: «اِذا وَقَعَ الْقَولُ عَلَيْهِمْ» كه مورد اتّفاق همة مفسّران است كه وقوع قول از علائم قيامت است و روشن است كه علامت يك شيء غير از آن شيء است. ديگر آنكه پس از سه آيه مي‌فرمايد: «يَوْمَ نُفِخَ فِي الصُّور» و قضاياي قيامت را از آنجا آغاز مي‌كند.

به هر حال از اين آيه به خوبي فهميده مي‌شود كه پيش از قيامت گروهي از هر امّتي محشور مي‌شوند و مورد مؤاخذه قرار مي‌گيرند و اين حشر نيز به معناي

برگشتن به دنيا پس از مرگ است.

علاوه بر دلالت روشن خود آيه بر رجعت، احاديث فراواني در ذيل اين آية كريمه از اهل بيت(ع) وارد شده و ايشان آية ياد شده را بر رجعت منطبق دانسته‌اند كه از جمله مي‌توان به روايت زير اشاره كرد:

«فَقَالَ الرَّجُلُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ(ع) إِنَّ الْعَامَّةَ تَزْعُمُ أَنَّ قَوْلَهُ «وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً» عَنَى فِي الْقِيَامَةِ فَقَالَ أَبُوعَبْدِاللهِ(ع) فَيَحْشُرُ اللهُِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً وَ يَدَعُ الْبَاقِينَ لَا وَلَكِنَّهُ فِي الرَّجْعَةِ وَ أَمَّا آيَةُ الْقِيَامَةِ «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً»؛7

آن مرد به امام صادق(ع) عرضه داشت: كه اهل سنّت گمان كرده‌اند كه آية «روزي كه از هر امّتي گروهي را محشور مي‌كنيم.» مربوط به قيامت است، حضرت در پاسخ فرمودند: «آيا چنين است كه خداوند روز قيامت از هر امّتي تنها گروهي را محشور كرده و بقيّه را رها مي‌سازد؟ خير. اين‌گونه نيست؛ وليكن آيه در مورد رجعت است؛ امّا آية قيامت آن است كه مي‌فرمايد: «همه را محشور ساخته و از احدي چشم‌پوشي نمي‌كنيم.»

آية دوم:

«إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ؛8

همانا ما فرستادگان خويش و مؤمنان را در دنيا، آن روزي كه شاهدان اقامه شوند، ياري خواهيم نمود.»

آية فوق خاطرنشان مي‌سازد كه وعدة الهي بر آن تعلّق گرفته است كه همة انبياء‌ و مؤمنان را در همين دنيا ياري خواهد كرد؛ چنان‌كه از ظاهر آيه برداشت مي‌شود، اين نصرت و ياري انبياء و مؤمنان به صورت گروهي و دسته جمعي صورت خواهد پذيرفت و نه جدا از يكديگر و از آنجا كه چنين نصرتي در گذشته اتّفاق نيافتاده، پس قطعاً در آينده به وقوع خواهد پيوست؛ چرا كه وعدة الهي تخلّف ناپذير است.

از طرفي چون همة پيامبران (به جز حضرت عيسي و خضر(ع)) و مؤمنان بسياري از دنيا رفته‌اند و در اين دنيا ياري نشده‌اند، به مقتضاي آية فوق بايستي آنها زنده شوند تا در همين دنيا ياري شوند، به خصوص كه لفظ نصرت در مواردي به كار مي‌رود كه دو گروه مشغول مخاصمه باشند و بعد شخصي يا گروهي يكي از طرف‌هاي مخاصمه را كمك بكند تا بر طرف مقابل چيره شود و طبيعي است كه چنين معنايي با رجعت سازگاري دارد، مؤيّد چنين استدلالي به آية شريفه حديثي است كه از امام صادق(ع) نقل شده كه فرمودند:

«وَ اللهُ فِي الرَّجَعْةِ اَما عَلِمْتَ انَّ اَنبياءَ اللهِ كَثيرٌ لَمْ يُنْصَرُوا فِي الدّنيا وَ قُتِلُوا وَ الائِمَةُ مِنْ بَعدِهِمْ قُتِلُوا وَ لَمْ يُنْصَرُوا ذلِكَ فِي الرَّجْعَةِ؛9

به خدا سوگند اين آيه در مورد رجعت است؛ مگر نمي‌دانيد كه پيامبران بسياري در اين دنيا كشته شدند و نصرت خداوند به آنان نرسيد؟ امامان كشته شدند و نصرت خداوند شامل حال آنها نشد، اين آيه در رجعت محقّق خواهد شد.»

آية سوم:

«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا؛10

و ما تو را جز براي بشارت و بيم جهانيان نفرستاديم ...»

همان‌گونه كه از جهت اعتقادي روشن است، نبوّت پيامبر اسلام حضرت محمّد(ص) عموميّت داشته و شامل همة عصرها و نسل‌ها مي‌شود؛ امّا تحقّق عيني اين بعثت و رسيدن پيام دعوت حضرت به همة مردم جهان هنوز محقّق نشده است. بر طبق مفادّ برخي روايات اين دعوت در روز رجعت عينيّت خواهد يافت؛ چنان‌كه امام محمّد باقر(ع) مي‌فرمايد:

«اين آيه در رجعت تحقّق مي‌يابد.»11

2. رجعت در روايات

روايات در يك تقسيم‌بندي به «واحد» و «متواتر» تقسيم مي‌شوند. منظور از خبر واحد روايتي است كه به سر حدّ يقين نرسيده باشد؛ در حالي كه مراد از خبر متواتر روايتي است كه در اثر كثرت نقل آن يقيني شده و جاي هيچ‌گونه ابهامي در آن وجود نداشته باشد. پس از روشن شدن اين دو اصطلاح، مي‌گوييم اخبار و رواياتي كه از معصومان(ع) در موضوع رجعت نقل شده، آنقدر فراوان است كه به طور قطعي مي‌توان متواتر بودن آنها را پذيرفت. در اين باره اظهارنظر برخي كارشناسان احاديث را مرور مي‌كنيم:

1. مرحوم مجلسي مي‌گويد:

اگر مثل اين روايات [رجعت] متواتر

نباشد، پس در چه چيزي مي‌توان ادّعاي تواتر نمود.12

2. مرحوم شيخ حرّ عاملي مي‌نويسد:

هيچ شكّي نيست كه اين احاديث مذكور به حدّ تواتر معنوي رسيده است؛ زيرا موجب يقين هستند براي هر كسي كه قلب خويش را از هر شبهه‌اي و تقليدي پاك كند.13

3. محدّث جزايري در «شرح تهذيب» ادّعا كرده كه 620 حديث پيرامون رجعت ديده است.14

4. مرحوم شيخ حرّ عاملي در كتاب «الايقاظ من الهجعـة» تعداد 520 حديث در زمينة رجعت نقل كرده و در آخر بيان مي‌كند كه برخي روايات را نيز بنا به عللي نقل نكرده است.15

دسته‌بندي روايات

همان‌گونه كه بيان شد، روايات بسياري در مورد رجعت نقل شده است، به گونه‌اي كه حتّي احاطة علمي و شناخت اجمالي بر آنها به سختي حاصل مي‌شود، از اين روي براي آشنايي مختصر با روايات، لازم است كه آنها را دسته‌بندي كنيم و مفادّ هر دسته را اجمالاً بررسي كنيم. روايات رجعت در يك تقسيم‌بندي به پنج دسته تقسيم مي‌شوند:

دستة اوّل: رواياتي كه بيان مي‌كند، اوّلين كسي كه به دنيا رجعت مي‌كند حسين بن علي(ع) است. زيد شحّام از امام صادق(ع) نقل مي‌كند كه فرمود:

«اَوَّلُ مِنْ يَكِرُّ فِي رَجْعَتِهِ الحُسَيْنُ بْنُ عَليٍّ، عَلَيْهِ السَّلامُ، يَمْكُثُ فِي الْاَرْضِ حَتّي يَسْقُطُ حاجِباهُ عَلي عَيْنَيْهِ؛16

اوّلين شخصي كه به دنيا رجعت خواهد كرد، امام حسين(ع) است. ايشان آنقدر در زمين زندگي خواهد نمود تا آنكه از فرط پيري دو ابروي او بر چشمانش بيافتد.»

دستة دوم: رواياتي كه مضمونش رجعت پيامبر اكرم(ص) و حضرت علي(ع) است.

بكير بن اعين مي‌‌گويد:

كسي كه هيچ ترديدي در سخن او ندارم؛ يعني امام محمّدباقر(ع) به من فرمودند:

«اِنَّ رَسولَ اللهِ وَ اَميرَالمؤمُمينَ سَيَرجِعان؛17

به زودي رسول گرامي و اميرمؤمنان(ع) به دنيا باز مي‌گردند.»

دستة سوم: رواياتي كه در مورد رجعت پيامبران گذشته وارد شده است.

عبدالله بن مسكال از امام صادق(ع) نقل مي‌كند كه آن حضرت در تفسير اين آية قرآن:

«وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّيْنَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ ...؛18

و خدا از پيامبران پيمان گرفت كه شما را كتاب و حكمت داده‌ام؛ به پيامبري كه آيين شما را تصديق مي‌كند و به رسالت نزد شما مي‌آيد، برگرويد و ياري‌اش كنيد ...»

چنين فرمود:

«ما بَعَثَ اللهُ نَبيّاً مِنْ لَدُنْ آدَمَ وَ هَلُمَّ جَرّاً اِلّا وَ يَرْجِعُ اِلي الدّنيا فَيَنْصُرُ رَسُولَ اللهِ وَ اَميرَالمُؤمِنين ...؛19

خداوند هيچ پيامبري را از آدم تا سايرين (خاتم الأنبياء) مبعوث نكرده، جز آنكه به دنيا بازگشته و رسول خدا(ص) و اميرمؤمنان(ع) را ياري خواهند كرد.»

دستة چهارم: احاديثي كه بيان مي‌كند، يكي از چيزهايي كه قبل از قيامت از زمين بيرون مي‌آيد «دابّـة الأرض» است و احاديثي داريم كه بيان مي‌كند اين دابّـة الأرض، اميرمؤمنان است. ابوطفيل گويد:

مطالبي را در مورد رجعت از سلمان و مقداد و ابي بن كعب شنيده بودم، در كوفه به خدمت حضرت علي(ع) نقل كردم. حضرت همه را تصديق فرمود؛ آنگاه يقين من به رجعت، در سطح يقينم به قيامت شد. از مطالبي كه از محضر حضرت پرسيدم در مورد دابّـة الأرض بود. فرمود: «از اين پرسش در گذر!» عرض كردم مرا آگاه ساز، فرمود: «دابّـة الأرض جنبنده‌اي است كه غذا مي‌خورد، در بازار راه مي‌رود، ازدواج مي‌كند.» پرسيدم: او كيست؟ فرمود: «او كسي است كه استقرار و آرامش زمين به وسيلة اوست.» گفتم: او چه كسي است؟ فرمود: «‌او صاحب زمين است.» گفتم: كيست؟ فرمود: «او صدّيق امّت است، فاروق امّت است. ذوالقرنين امّت است.» گفتم: او چه كسي است؟ فرمود: «او كسي است كه علم الكتاب نزد اوست، او كسي است كه آنچه از طرف خدا آمده تصديق نموده، روزي كه جز من و محمّد به آن كافر بودند كه به خدا سوگند منم.» گفتم: نامش را بفرماييد. فرمود: «گفتم.»20

خروج دابّـة الأرض در روايات اهل سنّت به عنوان يكي از علائم قيامت از آن ياد شده است و ويژگي‌هايي براي آن بر شمرده‌اند كه بر حضرت علي(ع) تطبيق مي‌كند؛ ولي تصريحي به نام حضرت ننموده‌اند، به عنوان نمونه:

1. براي دابّـة الأرض سه خروج است؛

2. اوّلين نشانه، طلوع خورشيد از مغرب است و خروج دابّـة الأرض؛

3. خروج دابّـة الأرض از مسجدالحرام است؛

4. انگشتر حضرت سليمان(ع) و عصاي حضرت موسي(ع) در دست اوست؛

5. دابّـة الأرض مؤمن و كافر را نشان مي‌گذارد كه براي همه شناخته مي‌شوند و نشانه‌هاي ديگر ...21

دستة پنجم: اين دسته مربوط به احاديثي است كه آيات مربوط به رجعت را تفسير و تبيين كرده است. ابن خالد كابلي از امام سجّاد(ع) در تفسير آية شريفة «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ؛22 آن كسي كه قرآن را بر تو فرض نمود، تو را به بازگشتگاه برمي‌گرداند.»