اسماعیل شفیعی سروستانی
... واسپس روزگاری که نام بسیاری از مردان بزرگ چونان حکیم «ناصر خسرو قبادیانی»،«ابن بطوطه» و «سعدی شیرازی» برتارک آن سالها می درخشد، هنوزهم وقتی سفرنامه های باقیمانده ازایام ماضی را می خوانیم حتی، سفرنامه سیاحانی که طی یکی دوقرن گذشته عرصه زمین را زیرگامهای خود پیموده اند، پیش روی خود، جهانی را نظاره می کنیم که مملو از تفاوت، رنگارنگی و تنوع اند.تنوع شهرها، پوشش ها، ادوات وابزار، آداب و رسوم و سنتهای فرهنگی که هر یک از آبشخورویژه ای سیراب شده اند. همین امر،حکیمان و عارفان و سیاحان اهل ذوق را وامی داشت تا شال بر کمربسته و با گیوه کشیده رنج راه ومشقت سفر را بر خود هموار کنند، تاشاید از این رهگذر، ره توشه ای بزرگ از معرفت، جهان شناسی وسیر در آفاق و انفس فراهم آورده باشند.
آثار بزرگ اندیشمندانی چون «ناصر خسرو» و «سعدی» مشحون از اینهمه دریافت، دیدار و خاطره است، بدان سان که چشم بر بسیاری از دقایق و ظرایف نهفته در پهنه زمین گشوده می شود.
هیچ اندیشیده اید که چرا امروزه همه شهرها و بلاد منتشر در روی زمین، از منتهاالیه صحاری اریزوناگرفته تا افریقای جنوبی و از آنجا تاکراچی و سیدنی کم و بیش یکسان ویک شکل اند؟
شاید پاره ای تفاوتهای جزیی مثل نوع پلها،رنگ آمیزی دروپنجره هاو یا جدول بندی خیابانها و چراغهای آویز در میان شهرها متفاوت باشندلیکن، همگونی دهشتناکی میان همه پایتختها و به تبع آنها شهرهای کوچک و بزرگ عالم به چشم می خورد.
در دیار خودمان هم همین است،براحتی می توان اسم شاهرود را برکرمانشاه نهاد و نام کرمانشاه را برنیشابور، مشروط به اینکه، در این میانه باقیمانده آثار تاریخی گذشتگان مثل مسجدها، برجها وکاروانسراها را بردارید. آنچه می ماند چند خیابان است وعمارتهای یک شکل، جامه های همگون مردمان، مهمانسراها وهتلها و چند پارک و شهربازی باانواع آب نماهای رنگارنگ که مردمان یک شکل و یک قدو قواره رابه سوی خود جلب می کند وپاساژهای رنگارنگ و فروشگاههای زنجیره ای. به قول معروف، «به هرکجا که روی آسمان همین رنگ است.»
همه کشورها، شهرها، محله ها وخانه ها حتی انسانها و آرزوهایشان هم یکسان و یک شکل اند. اسباب ووسایل و حتی نحوه زندگی یک شهروند اهل کراچی همان است که در گوشه ای دیگر مردی سیاه یاسفید شبانگاه بر مبلمان خود تکیه می دهد،سوسیس می خورد،کوکاکولامی نوشد و در عین خستگی در حال دیدن فیلمی که از تلویزیون پخش می شود به خواب می رود.
همه این ساکنان منتشر، بی آنکه بدانند و یا بخواهند، بسان هم به جهان می نگرند. از تمامیت حیات خود یک خواست واحد دارند و همگی با باز کردن پیچ رادیو محلی خود ازشنیدن خبری انگشت به دهان می گزند که، در آن طرف کره خاک مردی ساکن مالزی یا سنگاپور. و یاهر دو با خواندن گزارشی حیرت می کنند که یک مرکز واحداطلاع رسانی آن را بر روی آنتنهای یک شکل و یک قواره نهاده در پشت بامهای یک شکل و یک قواره مردم این کره خاک فرستاده است.
اینان، گاه با ساده اندیشی تمام خود را در پوشیدن جامه ها مختارمی پندارند اما، درست آنگاه که پیراهنی را می خرند و با شادی و یابی تفاوتی به صحن خیابان می آیندناظر لباسهای یک شکل، کفشهای یکدست، کتهای یک قواره دیگرهمشهریهای خودند.
کوتاهی و بلندی قدها و یا لاغری و چاق بودن آدمهاست که کمی درنوع رنگ و اندازه جامه دیگرگونی ایجاد کرده ورنه چنین می نماید که همگی از یک سوپر مارکت بزرگ ویکی از فروشگاههای زنجیره ای منتشر در میان شهرها خرید کرده باشند.
برای یک معمار ساکن ایتالیافرقی نمی کند که در کجا و برای چه کسانی خانه می سازد، به همان گونه که برای دانشجوی رشته معماری یکی از دانشگاههای فلورانس فرقی نمی کند که پس از فراغت از تحصیل به کجا می رود. او یاد گرفته است تاالگویی واحد را برای همه مردمی که دیگر از خواسته ای واحد برخوردارشده اند به کار برد. به همان راحتی که می تواند در هر جای این پهنه خاک زندگی کند.
جوانان گویی تابلوهای سیاری هستند که بی آنکه مزدی دریافت کرده باشند، تولیدات شرکتها وکارخانه های کشورهای غربی را به نمایش گذارده اند. [ Marllboro ],[ Sony ],[ Puma ],[ Addidas ] وصدهانام دیگر،نقش آفرین جامه های جوانانی اند که به خیابان می آیند وکفش و کیف و شلوار خود را، بی مزدو منت در اختیار دستگاه تبلیغاتی تولیدکنندگان اروپایی می گذارند.
به همان سان که خانه ها،چشمهای ساکنانشان را با انواع محصولات فرنگی می آرایند تا زنان خانه دار و مردان بچه دار، درآشپزخانه های باز و بر صندلیها وکرسیهای منقش غذای مهیا شده کدبانوی منزل را که برگرفته از میان بورداها و کتابهای آشپزی ترجمه شده اند، صرف کنند.
شهرسازان و معماران نیز،برجها را زینت بخش شهرهاشان می سازند تا با متجمع ساختن انبوهی از مردمان در میان قفسهای آهنی و سنگی، پیشرفت و تمدن شان را به رخ دیگران بکشند.
همگی در مسابقه ای باورنکردنی شرکت کرده اند تا جام پیروزی را ازدست داوران فرنگی بربایند. قالیهای رنگارنگ و منقش از میان صحن اطاق به چارچوب قابها کشیده شده اند و صندلیها و میزها درصحن اطاقهایی با کف سرامیک ومنور از نور آباژورها خودنمایی می کنند تا این انسان تهی از خود وگریزان از سؤالهای اساسی، درغفلت تمام شبی را به سر آورد ودیگر بار به صحن شهر گسیل شود.
«همسان سازی» دیگر از هیات طراحی مزورانه در ذهن دشمن خارج و تبدیل به آرزویی بزرگ دردل آدمیان شده است. مسابقه عجیبی برای متشبه شدن به غربیان در بین همه ساکنان ربع مسکون درگرفته است. چنان می نماید که دستی پنهان با شعبده بازی همه سالهای جوانی و همه هویت وفرهنگ این ملتها را به یغما برده است که بی آنکه بخواهند و اراده ای داشته باشندمبلغان،مصرف کنندگان و فروشندگان محصولات کمپانیهای دولتهای استعماری اند و بی آنکه بدانند، هادم همه ابنیه ایمان ورستگاری.
هیچ اندیشیده اید که چراکودکانمان بازی نمی کنند؟ بله! آنهابازی کردن را فراموش کرده اند.اینان تماشاکنندگان منفعل بازی بزرگان اند و در واقع بازی
خورندگان صحنه گردانان پشت پرده.
اینان همه رفتن، آمدن، نشستن،خوردن، خفتن، گفتن و دیگر اعمال ومناسبات خود را از میان الگوهای به تصویر کشیده شده دستگاههای ارتباط جمعی می گیرند و آن را درصحنه بزرگ شهر به نمایش می گذارند تا از قافله تمدن عقب نمانند.
سالها پیش «آلدوس هایکسلی»داستان خیالی «دنیای قشنگ نو» رانوشت. داستان شهری که ساکنانش از خط تولید یک کارخانه بیرون آمده بودند. مثل هم راه می رفتند،مثل هم می خوردند، مثل هم بودند وبرای کاری واحد ساخته شده بودند،محکومانی که برای همه عمر کارگرمی ماندند و یا بنا به خواست طراح کارخانه، با کم و زیاد کردن الکل وگرما و سرما، نقشی دیگر را تا پایان عمر ایفا می کردند.
اینان همه احساس شاعرانه وتمایلات روحی خود را از دست داده بودند، چه، گردانندگان شهر بزرگ «بوخافسک» در داستان دنیای قشنگ نو، چنین می خواستند تاانسانهای یک دست و یک قواره مثل روبات و آدم ماشینی تنها ساکنان رام این شهر باشند.
تلقینهای مصنوعی، نوارهای ضبط صوت و دیگر ادوات، آخرین نیروهای مقاومت کننده در نهاد این موجودات دستکاری شده را که دیگربی آنکه پدر و مادری داشته باشند ازخط تولید کارخانه خارج شده بودنددرهم می شکستند تا ماشینی درهیات انسان راهی این شهر بزرگ ساخته ذهن الدوس هایکسلی شود.
امروز، سالها از این داستان خیالی می گذرد اما، به هر کجای جهان که رو کنی در می یابی که طرح ذهنی آلدوس تبدیل به واقعیتی دهشتناک شده است. شهرهای یکسان، آدمهای یکسان، خانه های یکسان و خواسته های یکسان.آدمهایی که چشم خویش را بر روی واقعیتی شگرف بسته اند.
هیچ درباره مسابقه پنهان امابزرگی که همه مردم جهان را برای کسب مدرک دانشگاهی به رقابت واداشته است، اندیشیده اید؟ و تلاش بی وقفه پدران و مادرانی که برای نشاندن کودکانشان بر یکی از آن صندلیها تا مرز خودکشی پیش می روند؟ گوییا بی این همه، بودن ونبودن جوانانشان در عرصه خاک یکی است. هیهات که همه فلاح ورستگاری، همه پاکی و پاک دامنی،کسب روزی حلال و خدمت وبالاخره تضمین بی خدشه رزق و سلامتی درعنوان و مدرکی دانشگاهی خلاصه شده است.
در شهرهای بزرگ بی دروازه امروز، مردمان بی آنکه بدانندمحصور در میان خواسته های نظریه پردازان و کاوشگرانی هستندکه برای رسیدن به اهداف پلید وشوم خود، استراتژی بزرگ خود را«یکسان سازی»ومشابه سازی،آدمهاقرار داده اند و برآنند تا با انواع حیل،آخرین مقاومتهای اقوام را برای تحقق اهدافشان درهم بشکنند. شایدبرخی این گفتار را ناشی از اتفاقی ساده بدانند. شاید آنها هیچگاه آنچنان که شایسته است، جهان اطراف خود و حال و روز مردمان راننگرند. اما، باید دانست که همواره طرحهای ذهنی نظریه پردازان وبرنامه سازان، در قالب یک پروژه،یک پیشنهاد و یا مصوبه ای قانونی از سوی صاحبان قدرت وگردانندگان سازمانهای بین المللی به ساکنان سرزمینها و ملل غیرغربی تحمیل شده و یا با بسط انواع محصولات فرهنگی (فیلم، نشریه،...)آنان را ناخودآگاه به سوی مقاصدخود سوق داده اند، با این همه، جای این پرسش می ماند که: غرب دربرنامه پیگیر «همسان سازی جهانی» جویای چیست؟