بقیة الله، یادگار خدا

در محضر آیت الله علی کریمی جهرمی

اشاره:

براي گفتگو درباره معرفت امام زمان عليه السلام و ويژگيهاي آن حضرت به حضور آيت الله علي كريمي جهرمي، از علما و مدرسين حوزه علميه قم كه تاكنون مقطع خارج فقه را تدريس مي نمايند رسيديم. سالهاي دراز تحصيل و تلمذ نزد محضرآيةالله العظمي امام خميني، آيةالله العظمي گلپايگاني و آيت الله العظمي اراكي قدس سرهم، ايشان را در درك معارف حقه و نشر آن ياري داده است. از اين گرانمايه آثار فراواني رسيده كه بخش عمده اي از آنها در برگيرنده موضوع امام عصرعليه السلام و مهدويت است. از آن جمله آثار زير به چاپ رسيده است.

مهدي مقتداي مسيح، حقوق فراموش شده امام زمان يا عنايات مهدي موعودعليه السلام به علما و مراجع تقليد. اميد كه اين گفتگو پاسخگوي طلب و تقاضاي مشتاقان و علاقه مندان موعود آخرالزمان عليه السلام باشد. ان شاءالله.

موعود: قبل از آنكه وارد گفتگو در باب شخصيت حضرت ولي عصر عليه السلام شويم لازم است اين سؤال را مطرح كنيم كه معناي ظاهري و باطني شناخت امام عصرعليه السلام كه اين همه در روايات ما بر آن تأكيد شده و عدم معرفت امام عليه السلام مساوي با مرگ جاهلي دانسته شده چيست؟

كريمي جهرمي: همان طور كه اشاره كرديد روايات زيادي در مورد معرفت امام و حجت الهي وبخصوص راجع به شخص امام عصر وارد شده است، كه يكي از آنها همين تعبير است كه میفرمايد كسي كه بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است. 1 تعابير ديگري هم هست، میفرمايد: «و لم يناد بشي ء نودي بالولايه...»2 و يا در روايت ديگري مي فرمايد: «اسم هجرت بر كسي واقع نم يشود مگر اينكه حجت خدادرزمين رابشناسد»3

و امّا اينكه مراد از معرفت امام مطلقاً و معرفت حضرت ولي عصر امام زمان ارواحنا له الفداء به طور خاص چيست؟ واقع قضيه عبارت از اين است كه انسان مواضع امام عليه السلام و مواقف او و شأن و شؤوني را كه خداوند براي او در جامعه قرار داده است بشناسد. البته شناخت ظاهري بسيط كه اين امام فرزند چه كسي است؟ مادر او كدام محترمه و از كدام محيط بوده است؟ و... مراد از معرفتي كه در روايت وارد شده نيست. هر چند كه احياناً لازم و واجب است كه انسان بداند اين امام فزرند آن امام ديگر است و قهراً

شناخت اين مطالب را مقتضاي آن معرفتي كه بر ما لازم است، دانسته اند. اما اينها به عنوان معناي التزامي مطلب است و الاّ آن معناي مطابق و مقصودي كه ائمه عليهم السلام روي آن اصرار داشت هاند، عبارت از اين است كه : انسان با مواضع محموده ائمه طاهرين و مواقف بالا و عالي هاي كه آنها داشت هاند آشنا بشود و شأن و شؤون و مرتبه معنوي ائمه طاهرين عليهم السلام را به دست بياورد و آگاهي پيدا بكند.

موعود: بنابراين مي توان گفت كه مراد از معرفت امام عليه السلام شناخت جايگاه آن حضرت در عالم وجود و نظام هستي و همچنين در عالم تشريع است؟

كريمي جهرمي: بله، كسي كه به دنبال معرفت امام است بايد هر دو جهت را توجه كند؛ اينكه امام در عالم وجود چه جايگاهي دارد؟ چه نقشي در جهان تكوين دارد؟ و چه نقشي در عالم تشريع دارد؟ هر دو موقف امام كه هر كدام هم انشعاباتي دارد. به طور كلي اين دو موقف والاي امام عليه السلام و موضع بلندي كه خدا به او در جهان آفرينش عطا كرده است و تأثير گذاري او در نظام عالم هستي و برقراري اين عالم و همي نطور نقشي كه امام عليه السلام از نظر تشريع دارد اين دو جهت را كاملاً متوجه باشد، اگر انسان اين دوجهت را درست درك كند و موقف و موضع والاي امام عليه السلام را در عالم تكوين و نظام هستي به دست بياورد و همچنين آگاهي پيدا كند كه امام بالنسبة با تشريع و احكام الهي و نظامات آسماني چه موقعي دارند و بين ما و امام عليه السلام از اين رهگذر چه نسبتي هست، عرفان نسبت به امام زمان حاصل شده است، البته عرفان و معرفت نسبت به امام زمان عليه السلام از مفاهيم مشكّكه و داراي مراتب است. ممكن است كسي به مراتب اعلاي اين مفهوم واقف شود و كسي به مراتب پايي نتري، ولي عمده مطلب و اجمال قضيه عبارت از همين معناست كه انسان به نقش و موضع امام عليه السلام در هر دو بعد متوجه باشد.

موعود: در اينجا اين سؤال مطرح میشود كه آيا كسب اين معرفت براي همه مردم اعم از عوام و خواص لازم است؛ يا اينكه خير، اين معرفت مختص اهل علم و خواص مردم است؟

كريمي جهرمي: واقع قضيه عبارت از اين است كه مطابق روايت شريفه‌اي كه ميفرمايد: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتةجاهلية؛4 هر كس بميرد و امام زمان خويش را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است.

كسب اين معرفت براي همه مردم لازم است، چون كلمه «من» موصوله در اينجا افاده عموم میدهد، و لذا اين معرفت اختصاص به طبقه خاصي كه اهل فرهنگ باشند ندارد، بلكه مطلب عامي است كه تمام افراد مكلفين را شامل مي شود و هر فرد مسلمان موظف است كه در اين زمينه كار كند و تعقل كند تا بتواند به مقام معرفت امام عصر عليه السلام دست پيدا بكند. بله، سطح معرفتي كه از افراد تحصيل كرده و فاضل و با كمال و كساني كه جزء طبقات فاضله جامعه هستند. مطلوب است، از افراد عامي و درس ناخوانده انتظار نيست. پس اصل اين قضيه كه بايد نسبت به مقام امام، به اين معنا كه عرض شد، عرفان پيدا كرد، و لو در سطح پايي نتر آن، انحصار به طبقه خاصي ندارد. و روايت:

«بني الاسلام علي خمس، علي الصلوة و الزكاة والصوم والحج والولايه و لم يناد بشي ء نودي بالولايه» اسلام بر پنج چيز بنيان گذاشته شده است: نماز، زكات، حج، روزه و ولايت، و به چيزي مثل ولايت خوانده نشده است، 5

مي رساند، همان طور كه نماز بر همه واجب و لازم است و اختصاص به طبقه خاصي ندارد، ولايت و عرفان به مقام امام هم بر همه لازم و فرض است. البته با ملاحظه آنچه كه عرض كردم كه وظيفه افراد مختلف نسبت به شناخت امام، بسته به باز بودن افكارشان، بارآمدن در محيطهاي فرهنگي و داشتن انديش ههاي بلند، تفاوت میكند. كساني كه داراي افكار نيرومند و انديشه هاي متعالي و فضل و كمالات هستند، بايد امام را در سطح بالاتري بشناسند و طبيعتاً هم در يك سطح بالاتر خواهند شناخت.

موعود: ازصحبتهاي شمااستفاده كرديم كه معرفت امام عليه السلام اجمالاً داراي مراتبي است، اگر ممكن است اشاره اي به مراتب اين معرفت داشته باشيد.

كريمي جهرمي: يك مرتبه از معرفت اين است كه شخص، امام عليه السلام را میشناسد به عنوان اينكه واجب الاطاعة است، و خداوند از نظر معنوي جايگاهي به او عطا كرده است كه اوامر او لازم الاطاعة است، چنين كسي در اين مقام تنها در اين حد پيشروي كرده كه اگر امام عليه السلام فرمودند آن امر واجب است و يا فلان امر مستحب است، دنبال امام عليه السلام میرود و میپذيرد. اما یک معرفتی است شبیه معرفت «ابن ابی یعفور» است كه خطاب به امام صادق عليه السلام جمله‌اي دارند كه امام خيلي از اين

جمله خشنود شدند و براي او دعا كردند، او به امام عرض كرد: من در مقام اطاعت شما چنانم که اگر یک دانه انار را از یک درخت بچينيد و اين يك دانه انار را دو قسمت كنيد و بفرماييد اين نصفه آن حلال و آن نصفه ديگر حرام است من میپذيرم و مي گويم درست همان طور است كه شما مي گوييد»6 اگر چه بر حسب جريان طبيعي ميوه هاي يك درخت اگر حلال است تمامش حلال است و اگر حرام است همه آن حرام است. انصافاً چنين شخصي كه معرفتش به اين پايه رسيده و او به اين درجه از اطاعت از امام رسيده او در رديف اشخاص ديگر نيست، بعضي ديگر از اصحاب ائمه عليهم السلام نيز به مقامات بالايي از معرفت رسيده بودند، مانند آنچه كه در مورد سلمان رسيده كه مراتب معرفت او نسبت به ساير اصحاب پيامبر كاملاً متفاوت بوده است.

يك كسي است كه آنقدرمعرفتش بالا مي رود كه از هر چه كه منتسب به امام عليه السلام است پيروي مي كند و حتي از اين بالاتر حتي اگر در جايي گمان ببرد كه فلان مطلب خواسته امام و يا مورد رغبت امام است به دنبال آن به راه میافتد. البته چنين شخصي مرتبه معرفتش نسبت به كسي كه فقط در انتظار اين است كه يك دليل ثابت و قطعي از امام به او برسد كه فلان عمل را امام خواسته است تا او اطاعت كند، متفاوت است. لذا كسي كه به مقام بالايي از معرفت نسبت به امام رسيده است همين كه احتمال بدهد كه چيزي مورد عنايت امام زمان عليه السلام است، كافي است كه او را به حركت درآورد. كجا مي توان اين شخص را با كسي مقايسه كرد كه فقط واجب مسلّم و يا حرام مسلّم را اطاعت میكند. پس قهراً مراتب معرفت متفاوت است و آثارش هم متفاوت است.

موعود: معرفت نسبت به امام عليه السلام چه تأثيري میتواند در زندگي فردي و اجتماعي انسان داشته باشد؟

كريمي جهرمي: اگر انسان به معرفت حقيقي امام عليه السلام برسد، اين معرفت در تمام وجود انسان، در تمام حركات و سكنات او، معاشرتهاي او، در زندگي فردي و خانوادگ ياو، در زندگي اجتماعي و خلاصه در تمام مراحل زندگي انسان اثر مستقيم و مستمر دارد. يعني اگر انسان، به مقام امام زمان عليه السلام معرفت پيدا كند و بدين نحو حضرت را بشناسد كه او به اذ نالله تبارك و تعالي واقف بر اعمال انسان است وچنين وجودمحترم و مقدسي، كه تمام امور به اذن خدا در دست اوست، بر افعال او نظارت دارد و چنين انسان بزرگي مقام ولايت بر او دارد و چنين انسان والامقامي واجب الاطاعة است، واقعاً اين عرفان زندگي او را متحول میكند. اگر اين مطالب واقعاً براي كسي جا افتاده باشد، ديگر به خود اجازه انجام هر عملي و گفتن هر سخني را نم يدهد. گاهي از اوقات مي شود، كه به تعبير مرحوم آخوند خراساني، مطالب تنها در حد لقلقه لسان است، چيزي است كه به زبان انسان خوش آمده است، گفته است و معتاد به گفتن آن شده است، و يا جو عمومي اقتضا مي كند كه انسان مانند شعار اين مطالب را بگويد. مسلماً اين مطالب منشا تأثير نمي تواند باشد، اما اگر انسان به مقام معرفت حضرت ولي عصر ارواحناله الفداء با همه مراتب و مواضعي كه خداوند به آن حضرت عطا كرده است، واقف شود و بداند كه چنين شخصي مشرف بر اعمال اوست و شاهد اعمال اوست قهراً او خودش را، هم از نظر اخلاقي، هم از نظر اعتقادي و هم از نظر اعمال جمع و جور میكند، هم در خلوت و هم در حضور ديگران، بر طبق ضابطه خاص پيش مي رود. اين آدم خودش را آزاد مطلق نميبيند كه هر چه خواست بگويد و يا هر چه خواست انجام دهد و يا هر راه تحصيل معاش را كه جلويش گذاشتند دنبال كند. در تمام اين مراحل اين معرفتي كه پيدا كرده است و اينكه امام را در آن موضع بالا مي بيند و مي شناسد قهراً او را منضبط میكند، و اينكه بزرگان دين و علماي برجسته در گفتارشان در امضاهايشان و در گرفتن وجوهات شرعي بسيار مراقبت داشته اند، و حتي در زماني كه منتهاي حاجت داشته اند از مصرف

وجوهات خودداري مي كرده اند، اينها همه برمي گردد به اينكه آنها خودشان را در محضر امام عصر عليه السلام میديده و حضرت را محيط بر اعمال انسان میدانسته اند. اگر انسان چنين معرفت و شناختي از امام داشته باشد بلاشك اين معرفت او را شخصي با ضابطه و پاك و پرهيزكار كه داراي مرز و مبنا است بار مي آورد. در زندگي يك جوان اين معرفت بسيار بسيار مؤثر است، جواني كه تمايلات فراواني دارد، اگر برسد به اين معرفت كه امام و پيشوايي دارد كه ناظر حال اوست، جايگاه و مرتبه عاليه اي پيدامي كند، كه بعداً شايد به گوشه اي از آن اشاره كنيم. او قهراً در زندگي با جواني كه چنين معرفت و اعتقادي نسبت به حضرت ندارد متفاوت خواهد بود. ما مكرراً ديده ايم جواناني كه در همان فصل جواني از مالشان گذشتند از جانشان گذشتند، براي همه امت اسلامي ما شاهد و محسوس بود كه جوان در اوج فصل جواني خودش،براساس همين اعتقاد و معرفت كه امام زمان ناظر است، پيش چشمان امام زمان عليه السلام است جان را به كف میگذاشت و فدا مي كرد. پس اگر جواني به اين معرفت رسيد كه اگر چه چشمان ما آن حضرت را نميبيند اما چشمان ايشان همه مطالب را مي بيند، مشابه چشمان انسان در قيامت «فبصرك اليوم حديد»7، اين نه تنها او را از هوسها و راههاي باطل و نامعقول باز میدارد بلكه او را به مقامات عاليه جهاد و شهادت و ايثار مي رساند. بنابراين تأثير معرفت امام در زندگي همه، مخصوصاً در زندگي يك جوان كه سرشار از تمايلات و خواهشهاست چشمگير است و اين معرفت مي تواند توفاني در وجود اين جوان ايجاد كند و همه تمايلات او را تعديل كند. خلاصه مطلب اينكه معرفت حضرت، اخلاق و اعمال انسان را متعادل مي كند و از او انسان متكاملي میسازد. بر خلاف اينكه اصلاً معرفتي نباشد يا معرفتهاي خيلي خيلي پايين يا عاميانه باشد كه انسان در همان مراحل بسيط و احياناً حيواني در جا مي زند تا زندگيش تمام شود.