بازتاب بنیادگرایی آمریکایی در سیاست خارجی آمریکا

دکتر دم لایدینز

مترجم» قبس زعفرانی

قسمت اوّل

اشاره :

آقای دکتر دن لایدینز استاد «دانشگاه امید» میشیگان آمریکا، از پژوهشگران برجسته علوم اجتماعی و از صاحب نظران مذاهب مسیحی، به ویژه جریانات اصول گرای آمریکایی (معروف به مسیحیت صهیونیستی) است.

متن حاضر بنا به درخواست «گروه عربی گفت وگوی اسلام و مسیحیت» برای ایراد در اجلاس بیروت در سال 2003 آماده شده بود، اما چون آقای دن لایدینز به دلایلی نتوانست در این اجلاس شرکت کند آن را به صورت مکتوب به این اجلاس ارائه نمود.

گفتنی است که در پایان این مقاله ملاحظات آقای دکتر محمد سماک، دبیر گروه عربی گفت وگوی اسلام و مسیحیت آمده است که ان شاءاللّه به همراه قسمت دوم مقاله در مجله درج خواهد شد.

این افتخار بزرگی است که من با شما باشم و در این دیدار تاریخی با شما هم کلام شوم. دوست دارم، سپاس بی شائبه خود را از کار بزرگی که گروه عربی گفت وگوی اسلام و مسیحیت انجام می دهد، ابراز کنم. در حال حاضر، ما در دهکده جهانی به سر می بریم که نظیر آن تا کنون در تاریخ بشریت به وقوع نپیوسته است... و این خطرات و تهدیدات بسیاری را از سوی کارشناسان امور متوجه دین و مذهب می کند. در نتیجه، افزایش چنین میزگردها و گفت وگوهایی را در سراسر جهان لازم است و من دعا می کنم، گفت وگوهای ما در این زمان به فهم عمیق تر و بهتر این اوضاع و احوال بحرانی کمک کند.

از من خواسته شده به طور عام از «بنیادگرایی» و به ویژه از «گونه مسیحی» آن سخن گویم. بنابراین من به نشو و نما و تغییر و تحول بنیادگرایی مسیحی آمریکا و به ویژه به بنیادگرایی موجود در خاورمیانه و اسلام می پردازم. من از این بحث ها و گفت وگوها استقبال می کنم، اما ترس و واهمه هایی نیز در این راه وجود دارد. من به عنوان دانشمند علوم اجتماعی در حیات مذهبی آمریکا از بنیادگرایی موجود در این جامعه اطلاع دارم، با این که من جزو بنیادگرایان سنتی مسیحی نیستم، با این حال نسبت به این موضوع احاطه دارم.

علاوه بر این که من سیاستمدار کار کشته و موافق رئیس جمهور آمریکا، جورج بوش نیستم، با این که تحلیلهای سیاسی و تلاش جهت بیان اندیشه ها و ایده های رئیس جمهور بوش بخش جدایی ناپذیری از مقاله امروز مرا تشکیل می دهد.

ریشه های بنیادگرایی آمریکایی

حیات مذهبی آمریکا فعال و متنوع است، به گونه ای که ادعا می شود، از هر چهار آمریکایی سه نفر مسیحی هستند. غیر از آن در این کشور سه میلیون یهودی و حدود یک میلیون مسلمان وجود دارد و با این که جمعیت یهودیان در دهه اخیر رو به نقصان گذاشته (شاهد تقریبا کاهش 10% بوده است)، اما جمعیت مسلمانان رو به فزونی نهاده است. هم چنین در ایالات متحده حدود یک میلیون بودایی و یک میلیون هندو زندگی می کنند و گفته می شود، حدود 30 میلیون نفر در آمریکا وجود دارند که به هیچ مذهبی پایبند نیستند به عبارت دیگر آنها جزء «لا ادری»ها هستند؛ یعنی کسانی که به شناخت وجود خدا دست نیافته اند.

از میان فرقه های مسیحی، بزرگ ترین فرقه کاتولیکها هستند که 51 میلیون نفر یا یک چهارم جمعیت ایالات متحده را تشکیل می دهند و صد میلیون نفر نیز پیرو فرقه های متعدد پروتستان هستند. راههای چندی برای طبقه بندی این فرقه ها وجود دارد، یکی از راههای سنتی این است که فرقه های بزرگ پروتستان را به سه گروه تقسیم کنیم: 1. پروتستان های سنتی (Mainline Protestants) ؛ 2. انجیلی ها یا اوانجیلی ها، (Evangelicals)؛ و 3. بنیادگرایان (Fundamentalists). کلیساهای سنتی پروتستانی نیز شامل: 1. ماشیحایی ها؛ 2. متدودیست ها (یا مکتبی ها)؛ 3. لوتری ها؛ 4. کلیسای اصلاح طلب و 5. اسقفی ها می شود. غیر از آن فرقه های دیگری نیز وجود دارند که اکثر مواقع در میدان سیاست و فرهنگ تاریخ آمریکا حضور

داشته اند. یاران و پیروان این فرقه ها از کارگزاران و صاحبان حرفه ها بوده و هستند و همیشه تأکید دارند، رهبران کلیساها را افرادی با فرهنگ و تحصیل کرده تشکیل دهند، به این ترتیب آنها به فرهنگ و آموزش اهمیت بسزایسی می دهند. مجلس جهانی کلیساها و مجلس خاورمیانه ای کلیساها موفق شد، از حمایت اکثر این کلیساها برخوردار شود. در مورد سیاستهای خاورمیانه ای آنها هم چنان به شکل خاصی از فلسطینیها و مسلمانان عرب ایالات متحده حمایت و پشتیبانی می کنند. با این که کلیساهای ایشان برای تقریبا مدت 200 سال در رأس هرم قدرت قرار داشتند، اما در سالهای اخیر قدرت این کلیساها کاهش یافته و کلیساهای پروتستانی «انجیلی» جای آنها را گرفته اند.

کلمه «انجیلی ها» (Evangelicals) در ایالات متحده معنای بی همتایی دارد و به فرقه هایی اشاره می کند، که بسیار با احساس بوده و از بُعد مذهبی بسیار متعصب هستند، آنها به شدت اعتقاد دارند، دیگر فرقه های مذهبی را ـ که بالطبع مسیحی هستند ـ باید از طریق راهنمایی و ارشاد وارد آیین خود نمود یا این که آنها را رد کرد. پیروان این فرقه مذهبی چون شیوه های نوین اندیشیدن و تفکر را می پذیرفتند، همیشه این میل در آنها ملاحظه می شد که کلیساهای سنتی را به باد انتقاد بگیرند. به عنوان مثال انجیلی ها به شدت از مجلس جهانی کلیساها و مجلس ملی کلیساهای ایالات متحده انتقاد می کردند. در سالهای اخیر انجیلی ها با توجه به نامی که برای معرفی خود استفاده می کنند، میانه روتر شده اند و چه بسا این اعتدال و میانه روی از فهم میزان قدرت و مسئولیت رو به فزاینده ایشان سرچشمه می گیرد. سازمان ملی انجیلی ها نماینده این گروه است و مطابق مطلب ذکر شده در روزنامه «نیویورک تایمز»، رئیس سازمان ملی انجیلی ها گروهی از رؤسای این کلیساها را اینگونه مورد خطاب قرار داد:

تا زمانی که ما در جامعه ای بین المللی زندگی می کنیم، که در این مسئله شکی نیست، باید از زبان خوش استفاده کنیم و اساسا از طریق کار و تجارت با دیگران رابطه برقرار کنیم.

رئیس سازمان از ملاحظات «خطرناک» و «نامساعدی» سخن می گفت که سومین فرقه پروتستانها؛ یعنی بنیادگرایان، درباره «اسلام» ارائه می دهند.

بنیادگرایان به سان انجیلی ها همیشه تعصب و تمایل شدیدی در انتشار مسیحیت داشتند، به حدی که آنها در این کار خویش هجومی و خصمانه عمل می کردند. آنها به ویژه از تمام فرقه های مسیحیت آمریکایی ـ پروتستانها، کاتولیکها و ارتدوکسها، انتقاد می کردند، چون این فرقه ها تمایل شدیدی به همراهی و همگامی با دنیای نوین و مدرن از خود نشان می دهند. آنها اعتقاد دارند، نجات و رهایی فقط شامل کسانی می شود که ایمان داشته باشند، «یسوعِ مسیح همان خداست» و دیگران ـ از جمله مسلمانان و یهودیان ـ در صورتی که به آیین مسیحیت در نیایند، هلاک خواهند شد، آنها به شدت به این باور و پندار مذهبی ایمان دارند.

بنیادگرایی آمریکایی بیانگر گردهم آمدن رویکردها و دیدگاههای گوناگون و مختلف تاریخی است و در زمان انتخاب جورج بوش جهت احراز پست ریاست جمهوری، فهم این رویکردها اهمیت بسیاری پیدا کرد، چون بیشتر آنها بر دیدگاههای جهانی بوش تأثیر گذاشتند. مایلم برای [فهم] بنیادگرایی آمریکایی چهار رویکرد در نظر بگیرم که از اهمیت ویژه ای برخوردارند و سه اصل از این چهار اصل در سیاست خارجی بوش کاملاً آشکار است. این رویکردها عبارتند از: 1. احساس برگزیدگی الهی (برگزیده شدن از سوی خداوند)؛ 2. احساس عمیق به این که ظرف زمانی حاضر، دوره شرارت و بدی است و این که فرجام جهان نزدیک شده است؛ 3. پیوند اقلیم گرایی جنوبی میان مذهب محافظه کار و سیاست محافظه کار؛ رویکرد چهارم چندان در دولت آمریکا مشهود نیست و به این راحتی نمی توان آن را مشاهده کرد و آن عبارت است از: باور به اینکه فقط بنیادگرایی است که درک و فهم کامل و مطلقی دارد و تمام فرقه های مسیحیت و سایر ادیان در اشتباه اند.

احساس برگزیدگی الهی

در آستانه سال 2003 و در گردهمایی گویندگان مذهبی در شهر «ناشویل» ایالت تنسی عنوان شد که بوش گفته است: «ایالات متحده فراخوانده شده تا آزادی را که یکی از مواهب الهی است به تمام مخلوقات در سراسر جهان ارزانی دارد». این جمله نشان دهنده باور عمیق بنیادگرایان آمریکایی است؛ این که آنها افراد برگزیده ای هستند که رسالت نجات و رهایی [بشریت[ را حمل می کنند و آن را به سراسر جهان ارزانی می دارند. ریشه های این اندیشه عمیق است، و ریشه در اصولی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: وعده ای که در کتاب مقدس به ابراهیم داده شده است. این اندیشه از یک سو اندیشه ای غربی است؛

مانند استعمار و از سوی دیگر اندیشه ای آمریکایی است؛ مانند عقیده «اعلام سرنوشت» که در قرن نوزدهم منتشر شد و عنوان می کرد، ایالات متحده حق حاکمیت بر تمام سرزمینهای موجود در حد فاصل اقیانوس آرام و اقیانوس اطلس را دارد.

اولین بار در اواخر قرن نوزدهم و در زمان توسعه طلبیهای سریع آمریکا رویکرد بنیادگرایانه آمریکا آغاز شد. آمریکاییها اعتقاد داشتند، مسئولیت رسم دوباره چهره بشردوستانه سیاست و فرهنگ بر دوش آنها نهاده شده است؛ چون خداوند آنها را مشمول لطف و مرحمت خویش نموده و ایشان را حامی آزادی قرار داده است. این احساس به شدت حتی در میان ساکنان مناطق دوردست آمریکا تقویت شد و در برخی موارد ملاحظه می کنیم، بنیادگرایی از پیشگوییهای مبلغان و ساکنان مناطق دوردست استفاده کرد و منادی ایده برگزیده شدن آمریکا و مسئولیت انتشار مسیحیت به سراسر مناطق «نامتمدن» جهان شد.

هم چنین بنیادگرایی آمریکایی از واکنشهای لاهوتی و مردمی در برابر «مدرنیسم» (Modernism) نیز استفاده کرد و آن را وارد اعتقادات خویش نمود. این کلمه (مدرنیسم) به شروع مرحله جدیدی از انتقاد جهانی به پژوهشها و مطالعات کتابی (که منظور کتاب مقدس است) و تأثیر فزاینده «مادیگرایی محض» (Positive Materialism) اشاره می کند. مفسران و تحلیل گران کتاب مقدس در قرن نوزدهم از قواعد و قوانین تفسیرهای علمی در پژوهش های خویش پیرامون کتاب مقدس استفاده کردند. علم باستان شناسی درباره درستی و صحت تاریخی کتاب مقدس چه می گوید؟ و آیا قوانین و اصول زمین شناسی حوادث خارق العاده ای (معجزاتی) که در کتاب مقدس ذکر آنها رفته است، حمایت می کند؟ آیا این تفاوتها [میان آموزه های کتاب مقدس و علوم جدید [به وجود تفاوت و عدم هماهنگی میان اعتقادات مسیحیان اشاره می کند؟ تمام این مسائل، سؤالات جدی و عمیقی پیرامون «حق» ذکر شده و حفظ شده در کتاب مقدس برانگیخت.

یکی از نتایج [این مباحث]، واکنش معکوس علیه انتقاد جهانی از کتاب مقدس و تکیه آن بر اصول علمی بود.

موج این واکنش معکوس اندیشمندانی را گرفت که تحقیقات و مطالعات کتابی (منظور کتاب مقدس است) می کردند و یکی از مهم ترین اقدامات از این نوع در ابتدای قرن بیستم به دست دو سکولار مسیحی صورت گرفت، ایندو مقدار زیادی پول (000/250 دلار) برای انتشار مجموعه 12 جلدی، کتابهایی که به اصول ایمان مسیحی می پرداخت جمع آوری کردند. قرار بود این کتابها برای خدمتگزاران به انجیل و مبلغان و نمایندگان مدارس یک شنبه و دیگر کارگزاران «انگلیسی زبان» آیین مسیحیت در سراسر جهان ارسال شود. این مطالب که عنوان اصول یا اصول اساسی (The Fundamentals) داشتند [بعدها] نام خود را به جنبش بنیادگرایی (Fundamentalism) تغییر دادند.

در زمانی که اولین منتقدان «مدرنیسم» (Modernism)اسقفها، کشیشان و اساتید دانشگاه بودند، روی سخن بنیادگرایان مستقیما متوجه مردم آمریکا بود که چندان به سنن مذهبی و لاهوتی روی خوش نشان نمی دادند، اما به شدت از تجارب روزانه مذهبی خویش تأثیر می پذیرفتند. بدین ترتیب «رابطه شخصی ایشان با یسوع» از آن چه که کلیسا می گفت یا نتایجی که دانشمندان علوم مذهبی به آن دست می یافتند، مهم تر بود. به عبارت دیگر آنچه که بر زندگی خصوصی افراد تاثیر می گذاشت و با آن هماهنگ بود، مهم تر از دستاوردهای فلسفی و لاهوتی بود.

خود بوش نیز به اصول و باورهای

بنیادگرایان آمریکایی معتقد است، او ایمان دارد که بنیادگرایان آمریکا از سوی خداوند برگزیده شده اند تا رسالت آزادی سیاسی و ایمان مذهبی را به سراسر جهان انتقال دهند. بسیاری از بنیادگرایان اعتقاد دارند، فواید بنیادگرایی و فواید آزادیهای فردی در مسئله بزرگ سیاسی و لاهوتی مشترکی ادغام شده است که مسائل سیاست خارجی بخشی از آن را تشکیل می دهد. این اعتقاد در میل شدید دولت آمریکا جهت دخالت در افغانستان و عراق و شوق و ذوق بنیادگرایان در دخل و تصرف در مسیحیت و در کنار آن دمکراسی و انتشار آن به سراسر جهان آشکار است.