بازتاب بنیادگرایی آمریکایی در سیاست خارجی آمریکا

(قسمت دوم)

اشاره :

آقای دکتر دن لایدینز استاد «دانشگاه امید» میشیگان آمریکا، از پژوهشگران برجسته علوم اجتماعی و از صاحب‏نظران مذاهب مسیحی، به‏ویژه جریانات اصول‏گرای آمریکایی (معروف به مسیحیت صهیونیستی) است.

متن حاضر بنا به درخواست «گروه عربی گفت‏وگوی اسلام و مسیحیت» برای ایراد در اجلاس بیروت در سال 2003 آماده شده بود، اما چون آقای دن لایدینز به دلایلی نتوانست در این اجلاس شرکت کند آن را به صورت مکتوب به این اجلاس ارائه نمود.

در قسمت اول این مقاله، نویسنده پس از بیان اجمالی ریشه‏هایی بنیادگرایی آمریکایی، چهار رویکرد مهم این جریان را به شرح زیر برشمرد:

1. احساس برگزیدگی الهی (برگزیده شدن از سوی خداوند)؛

2. احساس عمیق به این که ظرف زمانی حاضر، دوره شرارت و بدی است و این که فرجام جهان نزدیک شده است؛

3. پیوند اقلیم‏گرایی جنوبی میان مذهب محافظه‏کار و سیاست محافظه‏کار؛

4. باور به این‏که فقط بنیادگرایی است که درک و فهم کامل و مطلقی دارد و تمام فرقه‏های مسیحیت و سایر ادیان در اشتباه‏اند.

نویسنده در قسمت پیشین مورد اول و دوم از این رویکردها مورد بررسی قرار گرفت و در این قسمت به بررسی سایر این رویکردها خواهد پرداخت.

در پایان این مقاله نیز شاهد ملاحظات آقای محمد سماک، دبیر گروه عربی گفت‏وگوی اسلام و مسیحیت، نسبت به مقاله آقای دکتر لایدینز خواهیم بود.

سیاست عدم تمرکز بر جنوب

یکی از حقایق مربوط به سیاست آمریکا این است که بوش رئیس‏جمهور این کشور به شدت از حمایت و پشتیبانی ایالتهای جنوبی آمریکا بهره می‏برد، وی به عنوان فرماندار سابق ایالت تگزاس، زندگی خویش را به گونه‏ای بنا نمود، که توقعات فرهنگی جنوبیها را برآورده سازد و از آنجا که بنیادگرایی آمریکا نقش مهمی در شکل‏دهی فرهنگ جنوبیها داشته است، بنابراین استراتژی سیاسی جنوبی بوش به‏طور اساسی متحول و دگرگون شد تا به حمایت سیاسی بنیادگرایان دست یابد. معروف بود که بوش پدر در حزب جمهوریخواه، سیاستمداری میانه‏رو است و رابطه اندکی با بنیادگرایان آمریکایی دارد، در حالی که اهمیت آنها در حزبش همچنان رو به افزایش بود. همین باعث شد تا این اعتقاد به‏طور گسترده به‏وجود آید که شکست جورج بوش در دستیابی به حمایت و پشتیبانی این گروه نقش بسزایی در شکست او مقابل کلینتون رئیس‏جمهور پیشین آمریکا داشته است.

به همین دلیل بوش پسر به هیچ عنوان نمی‏خواهد، حمایت بنیادگرایان را از دست بدهد. «هاروارد وین‏من» تحلیل‏گر مطبوعات در مجله نیوزویک پیرامون این حقیقت چنین می‏گوید:

مسیحیان مؤمن به کتاب مقدس بزرگ‏ترین حامیان بوش هستند و دستیابی به حمایت و پشتیبانی ایشان در سال آینده و تشویق آنها جهت شرکت هر چه گسترده‏تر در انتخابات از مهم‏ترین اولویتهای کارل راف، مشاور سیاسی رئیس‏جمهور آمریکا، بوش است. او مشغول جلب حمایت ایشان از طریق اتخاذ اقدامات قضایی از قبیل تأکید بر حق حیات (مبارزه با سقط جنین)، ارائه پیشنهاد منع شبیه‏سازی انسان و ارائه برنامه 15 میلیون دلاری جهت مبارزه با بیماری ایدز در آفریقا است. این طرح سعی می‏کند، رضایت مبلغان مسیحی را که خواستار نجات روح بشریت و نجات محاصره شدگان در آنجا هستند جلب کند. و این همان اصلی است که مسیحیان مؤمن به کتاب مقدس خواهان به رسمیت شناخته شدن آن هستند. آنها بزرگ‏ترین حامی بوش در جنگی هستند که صدام را از پیش رو بردارد، حتی اگر این جنگ، جنگ یک طرفه باشد.

با وجود این‏که بنیادگرایان فقط چیزی حدود 15 تا 20 درصد جمعیت آمریکا را تشکیل می‏دهند، با این حال حمایت قدرتمند و فعال ایشان از بوش باعث می‏شود تا امکان پیروزی وی در انتخابات فراهم آید؛ به همین دلیل حزب جمهوریخواه و دولت بوش در اتخاذ استراتژی انتخاباتی جنوب با هم «متحد» شده‏اند.

جزمیت بنیادگرایان

(Fundamentalists Exclusivism)

یکی از مسائل بنیادگرایان که به نظر می‏رسد، تأثیر چندانی در حیات سیاسی بوش ندارد (اگر چه بر ایمان شخصی او سایه افکنده است) ادعای ایشان مبنی بر آگاه و مطلع بودن بر تمام مسائل مرتبط با ایمان آگاه هستند. بر حسب گفته «بروک هایر» با این‏که ایمان بوش او را وامی‏دارد تا از چشم‏پوشی مذهبی صرف‏نظر نکند و با آنها مدارا ننماید، اما این بدین معنا نیست که دید تمام فرقه‏های مذهبی و گروههای فرهنگی را نسبت به جهان رد کند. تعدادی از کارشناسان و مفسران به این حقیقت اذعان داشته‏اند. «استفان والدمن» تهیه کننده برنامه Slate (تفسیر خبری ـ سیاسی در اینترنت) بر نکات ذیل تأکید می‏کند:

بوش به‏جز دعوتی که پس از حوادث یازده سپتامبر کرد و آن را حمله صلیبی علیه تروریسم نامید ـ که البته بعدها بابت آن عذرخواهی هم کرد ـ عبارات و کلمات رسایش را در مقابل اسلام با دقت انتخاب نموده است.

دولت آمریکا با دقت و مهارت بسیار سخنرانیهای چندی را نوشت که در آن آشکار می‏ساخت، ایالات متحده حتی هنگام تعقیب اسامه‏بن‏لادن و اشغال عراق جنگی با اسلام1 ندارد!!

من او را تأیید می‏کنم. چون از وقتی که فرماندار ایالات تگزاس بود، دوستانی در میان مسلمانان و دیدگاهی دوستانه نسبت به اسلام2 داشت و اکثر مواقع در سخنرانیهای خویش به کلیساها و مساجد و معابد اشاره می‏کرد. اما اگر من یکی از مسلمانان خاورمیانه بودم و برخوردش را با فرانکلین گراهام می‏دیدم، به هیچ وجه بوش را تأیید نمی‏کردم.

بوش از خلال سیاست جنوبی‏اش و گرایش او به بنیادگرایی از یک سو و تمایل او به دستیابی به دوایر انتخاباتی از سوی دیگر، سعی می‏کند نقش متعادلی را در برنامه‏اش بازی کند و در همان زمان که اسلام‏گرایان مبارز را به مبارزه می‏طلبد، مسلمانان را تهدید نمی‏کند. «لراک هایر» از این حقیقت چنین سخن می‏گوید:

بوش به‏سان بسیاری از محافظه‏کاران (در دهه هشتاد و نود) که خداوند را به خاطر دشمنانشان شکر می‏کردند، با فرهنگها نمی‏جنگند، اما او در ایمانش ثابت قدم و راسخ است.

به کجا می‏رویم؟

یکی از شرایط تأثیرگذار بر بنیادگرایی، صرف‏نظر از این‏که این شرایط مسیحی باشد یا نه، تکیه این مکتب بر دیدگاههای تأویل ناپذیر و نامتغیر نسبت به جهان

است. چنین دیدگاهی در جامعه‏ای که دولت در آن حاکمیت مطلق داشته باشد، به چشم می‏خورد. این دیدگاه خشک و تأویل ناپذیر از یاران و پیروان خود می‏خواهد، توجه چندانی به افکار و اندیشه‏های مخالف نکنند و در عین حال با افکار مردم و شرایطی که به ستیزه‏جویی با «حق» مقبول نزد ایشان می‏پردازد، تعامل و همکاری چندانی نداشته باشند. درباره بنیادگرایان آمریکا باید گفت، تمرکز این جنبش به‏طور اساسی بر منطقه‏ای خاص در کشور عامل تاریخی مهمی در آن به شمار می‏آید. همچنین ارتباط قوی و مستحکم جنبش با جنوب آمریکا باعث شد، بنیادگرایان در مناطق دیگر کشور نیز به لهجه جنوبیها سخن گویند و سرودها و ترانه‏های جنوبیها را بسرایند و به موعظه کشیشان جنوبی گوش دهند. بی‏شک، عاملی که باعث می‏شود این جهان بسته، در برخی مواقع باز باشد، رودررویی یا مقابله با جهان قدرتمند و متکی به خویش است که هر آن در حال تغییر و تحول است. بنیادگرای مسیحی فکر می‏کند، انسانها باعث رنج و دردند و زندگی نکبت‏بار و ایمان اندکی دارند، آنها حضور خداوند در زندگی خویش را تجربه نکرده‏اند و با ناامیدی تلاش می‏کنند، حق را بیازمایند و معنای واقعیت را در زندگی دریابند. اساس تبدیل «غیر مؤمنان» و «تولد دوباره آنها» به بنیادگرایان مسیحی جز با اعتراف ایشان به این‏که آنها در شرارت و بدی به‏سر می‏بردند و توجه و عدم بازگشت آنها به زندگی سابقشان امکان‏پذیر نیست.

تا زمانی که بنیادگرایان از همکاری و تعامل روحی با کسانی که با ایشان هم عقیده هستند، ابا دارند، حفظ این توهمات کار آسانی است. عملاً نیز درک و فهم بدیهی بنیادگرایان از تأثیرات ناراحت کننده عوامل خارجی، به مثابه قوه دافعه‏ای بوده است تا ارتباطات خویش با غیرمؤمنان را کاهش دهند و یا این ارتباطات را محدود به مواردی نمایند که خود ارائه می‏دهند (مثلاً در حالت «موعظه یا شهادت دادن» که در این موارد نیز انگیزه اصلی ارتباط، تأثیرگذاری بر فرد است تا به آیین ایشان درآید).

دومین عاملی که اصلی مهم در میان بنیادگرایان به شمار می‏آید، فهم دقیق آنها از تهدیدی است که «مدرنیسم» (Modernity) بر تعابیر مذهبی ـ سنتی و فهم آنها دارد. اگر فرد از روش علمی نوین یا مدرنی در دیدگاهش نسبت به جهان استفاده کند ـ که ایمان فرد نیز در این چارچوب قرار می‏گیرد ـ بی‏شک این دیدگاه بر امور و مسائل دیگر نیز تأثیر خواهد گذاشت. به عنوان مثال، اگر از تفسیر تکاملی برای تبیین تاریخ زمین استفاده کنیم، این بدین معنا است که درک سنتی نقش خداوند در این چرخه تغییر خواهد کرد. و اگر در تحقیق و مطالعه کتاب مقدس یا هر کتاب مقدس دیگری از روشهای نوین انتقادی و پژوهشی استفاده کنیم، این بدین معنا خواهد بود که مفاهیم سنتی ما تغییر خواهد کرد، همچنین اگر براساس معیارهای علوم باستان‏شناسی و زمین‏شناسی پژوهشهایی بر روی «حقایق» این کتب مقدس انجام دهیم، حتما این حقایق زیر سؤال خواهند رفت. در این چارچوب بنیادگرایان اعتقاد دارند که ایشان بر راه حق و صوابند و راه‏های نوین اندیشه و تفکر و شناخت شیوه‏های سنتی اندیشه و شناخت را تحریف نموده‏اند.

این فوران احساسات خشک و چالش‏برانگیز بنیادگرایان در واقع انعکاس اوضاع و احوال و شرایط دنیایی است که ما در آن به سر می‏بریم. جدایی جغرافیایی و فرهنگی برای هزاران سال به آیینهای اسلام، هندو، بودا و مسیحیت این امکان را داد که در محیطهای جدا و به دور از یکدیگر رشد کنند، متحول شوند و گسترش یابند و با این‏که تأثیرگذاریها و ارتباطاتی در مرزهای این ادیان وجود داشته و «برخی اقلیتهای» موجود هر یک از این ادیان موظف بودند، راهی برای ادامه حیات خویش بیابند، با این حال اکثر مؤمنان به ادیان یاد شده ارتباط اندکی با ادیان دیگر داشته‏اند. اما این جهان اکنون به پایان و فرجام خود رسیده است. محیط یا شرایط فرهنگی جهانی زمینه مناسبی برای واکنش و رویکرد بنیادگرایان بوده است. این محیط منبع بهانه‏گیری بنیادگرایان بوده است که با ستیزه‏جویی علیه جهانی شدن در بعد اقتصادی آغاز شد و تا انتقاد از کسانی که با «آمریکایی کردن ملل» مخالفت می‏کنند، در بُعد فرهنگی ادامه می‏یابد. دنیای مهارتها و کارشناسیهای مذهبی و فرهنگی تغییر کرده است و در این چارچوب این بنیادگرایان هستند که راه درست و صواب را می‏پیمایند.

چگونه باید به این واقعیات پاسخ گفت؟ مسئله‏ای که در حال حاضر مسیحیان و مسلمانانی را که با بنیادگرایان رابطه دارند تهدید می‏کند، این است که آنها می‏بایست ایمان شخصی و جمعی خویش را در جهانی که اکنون شاهد مذاهب و ادیان متعدد و بی‏شماری است، فروگذارند. این یک نکته کاملاً مهم است که بنیادگرایان باید به آن توجه داشته باشند و آن این‏که ایمان مؤمنی که با ایشان به بحث و گفت‏وگو می‏نشیند، ایمانی حقیقی و کامل است، به‏ویژه ایمان کسانی که به همان خدایی اعتقاد دارد که بنیادگرایان نیز به آن معتقدند. و گرد هم آمدن شما در یک جا چیزی نیست جز تأیید تعبیرات مختلف ایمان افراد در این دنیای جدید. بی‏شک این کار آسانی نیست، چون بنیادگرایان به چنین میزگردها و بحث و گفت‏وگوهایی که شما دست به آن می‏زنید به دید چانه‏زنی و مناقشه بر سر «حق و حقیقت» نگاه می‏کنند. لازم است در اینجا به این نکته اشاره کنیم، تمام اینها چیزی جز سوء فهم حالت یا

وضعیت نیست و عملاً تمسک جستن هر یک از شرکت‏کنندگان به ایمان خویش بیان شیوه نوینی از آزمایش ایمان است. وقتی فردی با تمام فروتنی، وجود خود یا طایفه خود را نادیده می‏انگارد و فقط به جهان و دیگران توجه دارد، در واقع او فهم و برداشت کاملی از این دنیا دارد که همه در وجود او (خداوند) خلاصه شده است.

یکی از تناقضات عملکردی بنیادگرایان با دنیای مدرن و جدید، این است که در استفاده از تکنولوژی «مدرن» مهارت خاصی دارند، در حالی که «علم» متکی بر تکنولوژی را رد می‏کنند. بسیاری از بنیادگرایان به دلیل منافعی که در استفاده از تکنولوژی نهفته است، به‏کارگیری آن را مشروع می‏دانند، در همان زمان، علم چارچوب فکری خاصی برای فهم و درک این جهان ارائه می‏دهد و این چیزی است که به عنوان ستیزه‏جویی با مفهوم سنتی نظام الهی مطرح می‏شود. اما بسیاری از مسیحیان فرقه‏های دیگر در رودررویی با این ستیزه‏جوییهای مقدر شده تردید دارند و بهتر آن می‏بینند که از کنار آن بگذرند و به زندگی خویش ادامه دهند. اما بنیادگرایان این چنین گذشتن سطحی را به مثابه نداشتن جواب کافی و مشروع تعبیر می‏کنند.

حال چگونه از این بن‏بست خارج شویم؟ برای مدتها امکان فهم مذاهب سنتی با شیوه‏های نوین، بر اطلاعات علمی و تمرینهای عقلی بسیار مشکل تکیه می‏کرد. اکنون وظیفه دیگران (غیر از بنیادگرایان) این است که در زندگی خصوصی و فعالیتهای گروهی خویش نشان دهند، تجارب مذهبی و تبیین آنها به شیوه‏های علمی، مملو از شور زندگی و امید و صلاح و حقیقت است.

در آخر این‏که تمام مسیحیان و مسلمانان و دیگر مؤمنان می‏بایست، از محیط و اوضاع و احوال جهانی را که در آن به‏سر می‏بریم، درکی درست داشته باشند. اکنون دیگر این امکان وجود ندارد که مؤمنان عنوان کنند، جهان به دو بخش تقسیم شده است؛ در یک طرف آنها و در طرف دیگر انسانهای دیگر قرار دارند. از این پس نمی‏توان تعدد و کثرت ادیان را در کشور یا جامعه و حتی خانواده‏ای که در آن به‏سر می‏بریم، نادیده بگیریم و یا آن را نکوهش کنیم. جهان در حال حاضر نیاز به مفردات و چارچوبی فکری دارد تا موارد مشترک موجود میان این شکافهای مذهبی ـ تاریخی را بیرون بکشد. این بدین معناست که جوامع مذهبی می‏بایست، بُرد اندیشه و کلام خویش را وسعت دهد و نگاه خویش را از این‏که دیگران اهداف و فرصتهایی هستند که می‏توان آنها را به آیین خویش درآورد، تغییر دهد. این می‏بایست عملاً در زندگی افراد به وقوع بپیوندد؛ چرا که برخی از ما دوستیهای عمیقی با کسانی داریم که با ماهم آیین نیستند، اما این دوستیهای عمیق تفاوتهای مذهبی را زیر پا گذاشته است.

بنابراین می‏بایست این نوع روابط میان افراد را در سطح گسترده‏تر به مورد اجرا درآورد. در اینجا لازم شده است که گروهها و جماعتهای مؤمنین ـ مانند کسانی که در این سالن حضور دارند ـ از هر هدفی که خواهان جذب افرادی از طوایف تاریخی و مذهبی دیگر به وسیله فریب و نیرنگ و یا استثمار به آیین و کیش خویش هستند، صرف‏نظر نمایند. لازم است در رسالت همکاری و گفت‏وگوهای مثبت با شور وشوق و فروتنی شرکت کرد تا این همکاریها و گفت‏وگوها زمینه اجرای شخصی و فردی پیدا کند و افراد با به مورد اجرا گذاشتن آن سایر افراد طوایف و فرقه‏های مذهبی خویش را تشویق کنند که به این شیوه روی آورند.

سخن آخر

به‏سان اکثر مکاتب بنیادگرایی عصر حاضر بنیادگرایی آمریکا در واقع واکنشی بود به ظهور فرهنگ علمی در قرن نوزدهم و مقابله با تهدیدی بود که این فرهنگ بر آداب و رسوم و سنن مذهبی به ویژه فهم سنتی کتاب مقدس داشت. طی سالها آموزه‏های این مکتب اصلاح و تعدیل شد، اما ادعای اصلی آن در ارائه تفسیر دقیق و موبه‏مو از کتاب مقدس هم‏چنان به قوت خویش باقی ماند. این خط مشی خشک حزبی که از یک سو بیانگر برگزیده شدن ایشان از سوی خداوند و از سوی دیگر بیان کننده وظیفه‏ای است که خداوند برای سوق دادن جهان به سوی مسیحیت بر دوش آنها نهاده، تأثیر بسیاری بر دولت کنونی بوش گذاشته است. با این‏که بنیادگرایی آمریکایی از زبان اکثر آمریکاییها سخن نمی‏گوید، اما تأثیر بسیاری بر سیاستگذاریهای آمریکا گذاشته است، به عبارت دیگر این مکتب با توجه به موجودیتش در آینده نزدیک به طور کلی می‏تواند در تمام جهان و به طور خاص در خاورمیانه تأثیرگذار باشد، حال آیا ما که خواهان زدن پلهایی میان ادیان و طوایف مختلف هستیم، آنقدر همت و توانایی داریم که بالفعل به این ستیزه‏جوییها پاسخ دهیم؟

پی‏نوشتها :