نقد مقاله «بازتاب بنیادگرایی آمریکایی در سیاست خارجی آمریکا»

محمد السماک

هنگامی که مقاله دکتر دن لایدینز را از دیدگاه اسلامی مطالعه می‏کردم، نتوانستم، نگویم: آمین. و هنگامی که او بنیادگرایی مسیحی آمریکا را مورد بررسی قرار می‏داد، احساس کردم، می‏توانم همین منطق مورد استفاده توسط وی را در تحلیل و بررسی اصولگرایی یا بنیادگرایی اسلامی نیز به‏کار ببرم.

الف) فقط در جامعه دیکتاتوری اصل داشتن دید ثابت و تغییرناپذیر نسبت به جهان که این مکتب بر آن تکیه دارد، حفظ می‏شود.

ب) پیش‏فرضهایی که عنوان می‏کند، زندگی تمام غیر بنیادگرایان زندگی پرباری است، اما ایمان اندکی دارند و حضور خداوند را واقعا در حیات و زندگی خویش تجربه نمی‏کنند.

ج) اعتقاد به این‏که، مدرنیسم1 تهدیدی علیه فهم سنتی مذهب می‏شود.

د) تصمیم بر گسترش حوزه‏های منفک مربوط به ایشان و رد تمام کسانی که خارج از این حوزه‏های بسته قرار دارند و کافر فرض نمودن ایشان.

من با این نظر او که عنوان کرد، بنیادگرایان به بحث و گفت‏وگوها به عنوان چانه‏زنی بر سر «حق و حقیقت» نگاه می‏کنند و یا حتی تمام حقایقی که به آنها ایمان دارند، موافق هستم. در حالی که ما، غیر بنیادگرایان، دید کاملاً متفاوت نسبت به آنها داریم. ما اعتقاد داریم، بحث و گفت‏وگو، فرهنگ پژوهش و تحقیق پیرامون حق را تشکیل می‏دهد، از دید دیگر، مابقی باید با ما متفاوت باشند والا دیگر، نمی‏توان به آنها «دیگران» اطلاق کرد.

دکتر لایدینز به این نتیجه می‏رسد که: «مسیحیان و مسلمانان و دیگر مؤمنان ادیان می‏بایست در اوضاع و احوال جهانی که در آن به‏سر می‏بریم، دقت و تأمل کنند. این امکان وجود ندارد که مؤمنان بگویند، جهان به دو بخش تقسیم شده است، یک بخش آن را مؤمنان و بخش دیگر آن را افراد دیگر اشغال کرده‏اند. نمی‏توان تعدد وکثرت ادیان را که به یکسان در یک دولت، جامعه و حتی در یک خانواده به چشم می‏خورد، نادیده انگاشت.»

این نتیجه که لایدینز به آن دست می‏یابد، سؤال بزرگی مطرح می‏کند: چه تفاوتی میان کسی که می‏گوید جهان به دو بخش تقسیم می‏شود: بخشی که مؤمنان به اسلام در آن به سر می‏برند و بخشی که دیگران آن را اشغال می‏نمایند و منظور کسانی هستند که آنها را کافر و دشمن اسلام توصیف می‏کند، با کسی که می‏گوید، جهان به دو بخش تقسیم شده است: نیکوکارانی که با ما هستند و بدکارانی که علیه ما هستند، وجود دارد؟

بنیادگرایی نتیجه و حاصل یک آیین نیست، بلکه با تمام اعتقادات مذهبی و غیر مذهبی همسان است. خطر بنیادگرایی در این نهفته است که آنها به خود اجازه می‏دهند، به نام خداوند سخن گویند و او را وادارند، به هر آنچه ایشان اعتقاد دارند، عمل کند.

هنگامی که لایدینز این نوع از لاهوت تفرقه میان مؤمنان دیگر (یا ادیان دیگر) را وضع می‏کند، ما نمی‏توانیم بر نزاع و اختلافی که از آن حاصل می‏شود،

غلبه کنیم یا راه‏حلی برای آن بیابیم. اگر این خطری علیه ما ایجاد کند و این بالفعل مسئله خطرناکی نیز به شمار می‏آید، بنابراین وقتی بنیادگرایان بر کاخ سفید در واشنگتن سایه می‏افکنند و باعث می‏شوند تصمیماتی اتخاذ شود که بر سراسر جهانی که در آن به سر می‏بریم، مسری باشد، چه بگوییم؟

دکتر لایدینز در مقاله خویش به این حقیقت اشاره می‏کند، اما به تفصیل وارد آن نمی‏شود، در حالی‏که من اعتقاد دارم، این نکته آن قدر مهم است که در آن تأمل کنیم و به دوری بنیادگرایی مسیحی آمریکا توجه نماییم.

روی اوّل

در اوّل ژانویه سال 2002 و در برنامه باشگاه هفتصد شبکه CBN پت رابرتسون عنوان کرد:

اگر ایالات متحده بخواهد در پیشگوییهای کتاب مقدس دخالت کند و قدس شرقی را از یهود بازپس گیرد [...] و آن را پایتخت دولت فلسطین اعلام کند، ما می‏خواهیم خشم و غضب خداوند بر سر ما فرو ریزد.

و جری فالویل می‏گوید:

لازم است تمام مسیحیان از اسرائیل حمایت کنند و اگر در پشتیبانی از اسرائیل شکست بخوریم، جایگاه مهم ما نزد خداوند از بین می‏رود.

و هال لیندسی می‏گوید:

اگر ایالات متحده به اسرائیل پشت کند، موجودیت دولت ما از بین خواهد رفت.

روی دیگر

وبر و هات‏چینگز2 در کتاب خویش تحت عنوان آیا این آخرین قرن است؟ می‏گویند:

«جهان عرب» جهان ضد مسیح3 است.

و فرانکلین گراهام می‏گوید:

اسلام دین شرارت و نفرت است.

و کلارنس واینگر می‏گوید:

ما می‏بایست دیگران را تشویق کنیم، طرحها و برنامه‏های خداوند را بفهمند، نه طرحها و برنامه‏هایی که بشر در سازمان ملل متحد، ایالات متحده، اتحادیه اروپا، اوسلو وغیره پایه‏ریزی می‏کند. خداوند با هر طرح و برنامه‏ای که از قدس قدیمی و مناطق معبد و کوه زیتون چشم‏پوشی کند و آن را به جهان اسلام بدهد، موافق نیست. مسیّا4 به شهر اسلامی که قدس نامیده می‏شود، پای نخواهد گذاشت، بلکه به شهری یهودی که اورشلیم نامیده می‏شود و یهود را در آنجا گرد خواهد آورد، پای می‏گذارد.

اینها دو روی سکه همان بنیادگرایی است که اختیاراتی به کاخ سفید و به همراه آن جورج بوش رئیس‏جمهور آمریکا می‏دهد. بنابراین می‏توانیم بگوییم آنها نه به خدا که به بنیادگرایی ایمان دارند!!

رئیس‏جمهور پیشین آمریکا جیمی کارتر می‏گوید:

تأسیس دولت اسرائیل در سال 1948، بازگشت به سرزمین کتاب مقدس را که یهود صدها سال پیش از آن بیرون رانده شدند، فراهم می‏سازد. تأسیس امت اسرائیل تکمیل پیشگوییهای کتاب مقدس و جوهر تمام کارهاست.

این پیشگوییهای کتابی، لاهوت «هارمجدون» را تبلیغ می‏کند که رئیس‏جمهور پیشین آمریکا، رونالد ریگان به آن اعتقاد داشت. ریگان در سال 1983 در حالی‏که روی سخن خویش را به ایپاک ـ لابی یهود ـ نموده بود، گفت:

هنگامی که به پیامبران گذشته در عهد قدیم کتاب مقدس و نشانه‏هایی که نبرد هارمجدون را پیشگویی می‏کند، باز می‏گردم. از خود می‏پرسم، ممکن است نسل ما شاهد وقوع این نبرد باشد. باور کنید، این پیشگوییها به تأکید منطبق بر دوره‏هایی است که ما در کانون آن به سر می‏بریم.

این‏دو مثال را ذکر کردم تا بگویم، جورج بوش دومین رئیس جمهور آمریکا نیست که به بنیادگرایی ایمان دارد و در ادارات دولت خویش رهبران قدرتمند و وفادار این جنبش را به خدمت می‏گیرد، افرادی از قبیل فرانکلین گراهام، پت رابرتسون و جری فالویل که دکتر لایدینز در مقاله خویش به آن اشاره کرده بود، همچنین نمی‏خواهم بگویم، بنیادگرایی مسیحی منتظر حوادث وحشتناک یازده سپتامبر 2001 بود تا دشمنی خویش با اسلام و پایبندی خود به اسراییلی را اعلام کند.

«ریچارد کرتس» افسر بازنشسته دایره خدمات خارجی و نویسنده در گزارش واشنگتن پیرامون اوضاع و احوال و مسائل خاورمیانه نوشت:

ما آمریکائیان پرداخت کنندگان مالیات به دولت کوچکی بسان اسرائیل سالانه بیش از 60 میلیون دلار از طریق کمکهای خارجی و نظامی پول پرداخت می‏کنیم. این جدا از صدها میلیون دلار دیگری است که از مالیات دهندگان گرفته می‏شود و پس از کسر از بودجه فدرال به اسرائیل فرستاده می‏شود.

کمکهای ایالات متحده به اسرائیل از موضوعات بسیار حساس و مهم بوده و هست. نمایندگان مجلس سنا کل مبلغ پرداختی را اصلاً عنوان نمی‏کنند. چه بسا اگر این مبلغ ذکر شود، رأی‏دهندگان از خود بپرسند، چرا اسرائیل بیش از ایالات متحده آمریکا پول از اتحادیه فدرال دریافت می‏کند، در حالی‏که جمعیت اسرائیل بسیار کم‏تر از جمعیت حکومت فدرال است.

طی چهل و شش سال گذشته ـ از سال 1949 تا 1995 ـ پرداخت کنندگان مالیات 5/62 بیلیون دلار به عنوان کمکهای خارجی به اسرائیل کمک کرده‏اند. این بدین معناست که ما به یکی از کوچک‏ترین کشورهای جهان که جمعیت آن کم‏تر از جمعیت هنگ‏کنگ است،

کمکهای مالی‏ای پرداخت کرده‏ایم که به اندازه کمکهای اعطایی به تمام کشورهای صحرای آفریقا، آمریکای لاتین و دریای کارائیب است. کمکهای اجمالی به این کشورها به 40 دلار برای هر فرد رسید، در حالی‏که میزان این کمکها به اسرائیل 775/10 دلار برای هر فرد بوده است.

این کمکها، کمکهای رسمی و اعلام شده خارجی بوده است. غیر از آن و جدای از بودجه، مبلغ بسیار هنگفتی از کمکهای مالیات‏دهندگان آمریکایی به اسرائیل سرازیر می‏شود. این میزان غیر رسمی در جدول کمکهای رشد و توسعه آمریکا و کمکهای خارجی آمریکا منعکس نمی‏شود. کمکهایی که به اسرائیل می‏شود، از بودجه بسیاری از ارگانها و سازمانهای آمریکایی مانند وزارت تجارت و کمیسیون اطلاعات آمریکا کسر می‏شود. حال اگر میزان این کمکها را به کمکهای رسمی اضافه کنیم، این بدین معناست که ما بیش از 83 بیلیون دلار به اسرائیل کمک پرداخت کرده‏ایم و باز این بدین معناست که «در این روزها بیش از 14000 دلار به هر فرد اسرائیلی کمک کرده‏ایم.

نقش بنیادگرایی آمریکایی در ساخت و شکل‏دهی تصمیمات فقط منحصر به مسئله فلسطین نیست، بلکه شامل مسائل و مشکلات خاورمیانه و جهان اسلام که رابطه‏ای مستقیم یا غیر مستقیم با اسرائیل دارد نیز می‏شود.

جنگ علیه افغانستان مشروع است، اما مجازاتهای گروهی و جمعی مشروع نیست. مجلس کلیساهای اسکاتلند در این زمینه می‏گوید: این مورد پسند نیست که هزاران بی‏گناه را به خاطر هزاران بی‏گناهی که در نیویورک و واشنگتن کشته شدند، بکشیم. غیر از آن وقتی میان اسلام و تروریسم رابطه برقرار می‏کنیم، این‏دو را یکی تلقی می‏کنیم، بنابراین، این جنگ، جنگی علیه اسلام می‏شود. در این صورت، چگونه مسلمانان سراسر جهان می‏توانند به جنگی بپیوندند که جنگ علیه تروریسم اسلامی نامیده می‏شود؟ مسائل زمانی پیچیده و غیر قابل فهم می‏شود که سیاست آمریکا، حملات اسرائیل علیه فلسطینیها در سرزمینهایشان را بخشی از این جنگ تلقی می‏کند.

جنگ علیه عراق هیچ توجیهی ندارد، مگر این‏که ادعا شده، هدف این جنگ از بین بردن توان نظامی عراق است که اسرائیل را تهدید می‏کند، این در حالی است که خود اسرائیل انبار سلاحهای کشتار جمعی پیشرفته به شمار می‏آید. دورانی که صدام حسین دیکتاتور خونریزی بوده است، شکی نیست. اما در عین حال ساده لوحی است اگر این نظریه را بپذیریم که می‏گوید، ایالات متحده این جنگ را به خاطر منافع ملت عراق آغاز کرد.

عقیده شایع و رایجی وجود دارد که عنوان می‏کند، بنیادگرایی آمریکایی ـ چه در قالب مذهبی آن یا غیر مذهبی آن ـ پشت سر این جنگ قرار داشته است. اما باید از کلیساهای بزرگ سنتی ایالات متحده و اروپا و کانادا و استرالیا تشکر کنیم که آنقدر شجاعت داشت، پاپ یوحنا پولس دوم را وادارد، تا مسیحیت را از ادای «این وظیفه مقدس» معاف کند و به «این درگیریها» ـ بنا به گفته جورج بوش ـ پایان دهد.

ما، تمام اعراب و مسلمانان از مجلس جهانی کلیساها و مجلس کلیساهای آمریکا و مجلس کلیساهای خاورمیانه تشکر می‏کنیم که نسبت به اخلاق و تعالیم مسیحیت پایبند بوده و توانسته است روابط دوستانه تاریخی موجود میان مسیحیت و اسلام در این بخش از جهان را حفظ کند.

ما می‏دانیم جنایتی که در 11 سپتامبر 2001 به‏وقوع پیوست، آتش کینه و خصومتی را که بنیادگرایی مسیحی در قبال اسلام و جهان عربی ـ چه مسلمانان و چه مسیحیان آن ـ ابراز می‏دارد، دامن زده است. همچنین می‏دانیم اسرائیل و جنبش صهیونیسم از این وضعیت پیش آمده سوء استفاده می‏کند، به همین دلیل می‏بایست از درون آن را اصلاح نماییم. اما در عین حال می‏دانیم، کلیساهای بزرگ سنتی ایالات متحده ـ کاتولیکها، ارتدوکسها، پروتستانها و فرقه‏های دیگر ـ بنا به گفته دکتر لایدینز، از فلسطینیها و مسلمانان عرب ایالات متحده حمایت می‏کند. به همین دلیل امید خود را از دست نمی‏دهیم و نباید مأیوس شویم.

ملت آمریکا ملت مهربان، صادق و وفاداری است، اما بسیاری از آنها از آنچه پیرامون آنها می‏گذرد بی‏اطلاع هستند و اگر بخواهیم در این زمینه کسی را سرزنش کنیم، باید در ابتدا خود را سرزنش کنیم. سیاست معیارهای دوگانه که منادی آن هستیم، تا زمانی که تلاش نکنیم نادانیها و جهالت آمریکاییها را به شیوه درست اصلاح کنیم، امکان تغییر و اصلاح و یکپارچه شدن ندارد.

وظیفه اعراب و مسلمانان و به ویژه کلیساهای خاورمیانه این است که پلهای تفاهم و همکاری با کلیساهای سنتی آمریکا را بزند تا از خطر بنیادگرایان در اینجا و آنجا بکاهیم. مدتی نه چندان دور بنیادگرایی آمریکا به طور کامل دخالتی در عملیات اتخاذ تصمیمات سیاسی در ایالات متحده نداشته است و ما می‏بایست با کلیساهای سنتی آمریکا تلاش کنیم تا آن دوران دوباره بازگردد، که باز خواهد گشت.

پی‏نوشت :