تاریخ پس از ظهور

شهيد سيدمحمد صدر

مترجم: حسن سجادى‏پور

قسمت دوم

اشاره

در قسمت پیشین، نویسنده سه نکته را به عنوان مقدمه بحث از تاریخ پس از ظهور مطرح و به بررسی آنها پرداخت: اهمیت موضوع روش استدلال و مشکلات موجود، در این بحث پنج مورد از این مشکلات یعنی نمادین و رمزی بودن روایات نقل شده دربارة حوادث آینده، کلی گویی عمدی در روایات و سکوت در مورد برخی از حوادث پس از ظهور، وجود رخنه و فضاهای خالی در روایات و عدم رعایت زنجیرة حوادث، غلبة رویکرد قومی و مذهبی و نقص شخص پژوهشگر در ان قسمت بررسی شد و اینک ادامة بحث را پی می‌گیریم.

مشکل ششم: هنگام نقد و بررسی روایاتی که حوادث پس از ظهور را شرح می دهد، گاه به ذهن خطور می کند که آن حوادث برپایه معجزه استوار می گردد؛ در حالی که تصدیق آن آسان نیست. از اینرو فهم همه جانبه این احادیث مشکل می شود.

این مشکل را نمی توان در فهرست مشکلات واقعی تاریخ پس از ظهور جای داد؛ زیرا مشکلات پیشین، حقیقتا موجب نقص و کاستی بحث بوده و پژوهشگر را ناچار می سازند که واقعیت را بپذیرد اما این مشکل چنین نیست و در واقع نقطه ضعف، در نزد اندیشمندانی است که معجزه را معتپر نمی دانند؛ زیرا در شمار مهمی از آن

روایات، به طور کلی به هیچ معجزه ای اشاره نشده است و تنها اقدامات امام مهدی علیه السّلام و دستاوردها و تعداد یاران او و... گزارش شده که اساسا در آنها از معجزه خبری نیست.

امّا شایسته است در میان آن روایات، آنهایی را که بر معجزه دلالت دارند یک به یک مورد بررسی دقیق قرار داد؛ در نتیجه هر کدام مطابق قانون معجزه ات بود،1 پذیرفته و هر کدام که از حدود قانون معجزات بیرون بود، رد شود و از صلاحیت اثبات تاریخی ساقط گردد.

بنابراین، مشکل ششم از اهمیت قابل توجهی برخوردار نیست و تنها پنج مشکل نخست دارای اهمیت می باشد که باید تا حد امکان برای رفع آنها و جلوگیری از تأثیرات منفی شان، به بررسی و ارائه راه حل پرداخت.

د) راه های خروج از این مشکلات

هم چنان که پیش از این نیز اشاره کردیم، پاسخ قاطع به این مشکلات به صورت کلی و جزئی توسط پژوهشگری که معاصر با دوران ظهور یاپس از آن دوران نیست، امکان پذیر نیست.

به همین دلیل بهتر است به ناتوانی این بحث از احاطه به ژرفای حقیقی روز موعود و جزئیات حوادث آن اعتراف کنیم؛ در نتیجه نهایت تلاش ما این خواهد بود که اندیشه های کلّی و اقدامات اساسی در آن زمان را از طریق روایاتی که به ما رسیده و اصولی که می شناسیم، ترسیم نماییم.

بهترین شکل برون رفت از این مشکلات، اتخاذ دو روش مترتّپ بر یکدیگر است:

روش اول: رفع و حل مشکلات از طریق اصول کلی برگرفته از قرآن و سنّت. برای این کار، تمامی‌روایاتی را که در منابع این تاریخ (تاریخ پس از ظهور) وجود دارد بر فهم متعارف از اسلام عرضه می کنیم. مراد از فهم متعارف از اسلام، همان فهم بر آمده از قرآن و سنّت است که یا دلیلی از آیات و روایات دارد و یا استدلالی عقلی و برهانی.

به مدد اصول زیر، می توانیم به نتیجه هایی قطعی برای حل این مشکلات دست یابیم:

1. تلاش برای درک عبارات رمزی موجود در روایات به طوری که با فهم درست از اسلام هماهنگ باشد. این در جایی است که فهم ظواهر این روایات، اساسا امکان نداشته باشد وگرنه برداشتهای رمز گونه هم چنان که در آموزه های اسلامی ثابت شده است، معمولا مبنایی برای باورهای نادرست و انحرافی از اسلام می باشد.

هنگامی که بین کنار گذاشتن این روایات و یا تأویل آنها مردد باشیم، تأویل صحیح آنها بهتر است؛ و چرا چنین نباشد در حالی که می دانیم استفاده از تعبیرات رمزی و تأویلی در کلام پیامبر و ائمه علیهم السّلام مرسوم و متعارف بوده است، به ویژه که سخنان آن گرامیان از میزان درک شنوندگان بالاتر بوده است. هم چنان که در مورد روایات حوادث پس از ظهور، وضع این چنین است.

2. سعی در پر کردن فضاهای خالی و کاستی های موجود در این تاریخ، با عنایت به این که می دانیم امام مهدی علیه السّلام به طور طبیعی پس از ظهور بر اساس اصول کلی اسلامی عمل خواهد نمود؛ هر چند روایات- در نتیجه شرایط خاص- به آن تصریح نکرده باشند.

امّا باز شکافهای وسیعی باقی می ماند که می توانیم همه یا بخشی از آنها را از طریق روش دومی که به زودی می آوریم اصلاح نماییم و بدون به کارگیری این روش، ترمیم آن نقایص ممکن نخواهد بود. همان طور که پس از این خواهد آمد با استفاده از این دو روش، خواهیم توانست بخش مهمی از آن شکاف‌ها را پوشش دهیم.

3. رد هر خبری که مخالف نصوص و اصول کلی اسلامی باشد (البته تا وقتی که مستفیض یا متواتر نباشند.)

4. دست یابی به برخی امور که روایات درباره آنها ساکتند و به رویکردهای کلی دولت جهانی امام علیه السّلام مربوط می شوند. به این امور می توان پس از رفع مشکل پنجم تا حد امکان دست یافت.

5. در پرتو اصول کلّی، تلاش برای فهم ارتباط بین حوادثی که ربط آنها با یکدیگر در نقل هایی که به ما رسیده واضح و روشن نیست؛ یا کوشش برای مرتّب کردن ترتیب زمانی آن حوادث، در صورتی که آن ترتیب در اخبار لحاظ نشده باشد.

روش دوم: هنگام فقدان اصول کلی، تنها راه رسیدن به نتیجه، ارائه طرحهای احتمالی است؛ به این صورت که دو یا سه احتمال قوی تر در مورد مشکلی که وجود دارد ارایه گردد. در این حالت ما باور قطعی به هیچ کدام از آن احتمالات نداریم گرچه در اغلب موارد می توانیم با گردآوری قراین، یکی از آنها را ترجیح داده و برگزینیم.

در صورتی که با کمک اصول کلی نتوانیم به نتیجه برسیم، با این روش خواهیم توانست به برخی نتایج دست پیدا کرده، باقی مشکلات را حل نماییم.

آری، تنها دو مطلب پاقی می ماند که تأمل بیشتری را می طلبد:

1. نگاه مذهبی که در اخبار امامیه پررنگ می باشد اگر چه در عصر صدور آن اخبار توجیه داشته امّا در عصر حاضر، ارزش اجتماعی خویش را از دست داده است؛ زیرا حکومت امام مهدی علیه السّلام جهان شمول و برای همه انسان هاست.

اگر بخواهیم به شیوه ای جامع و کامل به مبحث تاریخ پس از ظهور بپردازیم، روا نیست که صرفا بر این مطلب تأکید ورزیم و دیگر جنبه های آن را رها سازیم.

نکته مهم: پس از قبول این دسته خبرها که بر اساس برداشت امامیه از مهدویت، شایستگی اثبات تاریخی را دارند می توانیم با دو روش، بر این رویکرد مذهبی سرپوش بنهیم:

روش اول: هرگاه تلاش کنیم تا کاستی های موجود در روایات را ترمیم نماییم و بر ارتباط امام مهدی علیه السّلام با مردم و دولت های غیر مسلمان جهت آماده سازی آنها برای پیوستن به دولت جهانی استدلال بیاوریم، آنگاه خواهیم توانست رویکردهای کلی و آثار بسیار ارزشمندی را که بر این موضوع بار می شود، درک نماییم و نهایتا دلالتی واقعی از این گونه اخبار به دست می دهیم. بی تردید امت اسلامی، رهبری کاروان بشریت را در مسیر عدالت کامل به دست خواهد گرفت. با تلاش این امت، امام مهدی علیه السّلام جهان را فتح خواهد نمود و دعوت مقدسش را در سراسر آن منتشر خواهد ساخت. به این منظور، امت اسلامی باید همه ظرفیت های خود را متناسب با این مسئولیت عظیم افزایش دهد؛ در غیر این صورت تلاش هایش در سطح جهان بی ثمر خواهد ماند و در نهایت برنامه کلی الهی مخدوش خواهد شد. از این روست که در برنامه کلی الهی، بر ثربیث این امت- چه در عصر غیبت و چه در عصر ظهور- بسیار تأکید شده است.

ثمره این تربیت در عصر غیبت، بر آمدن گروهی از مؤمنان است که در رکاب آن حضرت جهان را فتح خواهد نمود. این در حالی است که عموم بشریت گرفتار کژی و سرکشی و ستم و بیداد می باشد حتی امت اسلامی نیز از این انحرافات بر کنار نیست و با این وصف امکان ندارد چنین امتی که اکثریت افرادش به کژی ره می پویند بر کرسی رهبری جهان تکیه زنند. البته باید برای ارتقای مرتبه اخلاص آن ها اقدام شود تا آن که امت اسلامی به سرعت در جایگاه رهبری جهان قرار گیرد.

این موضوع نیازمند اقدامات گسترده نظامی و فکری- فرهنگی است اما لازم است بدانیم امام موعود علیه السّلام با مسلمانانی وارد چالش خواهند شد که منحرف باشند هر چند از لحاظ فکری- و نه عملی- با امام علیه السّلام هم مذهب باشند.

روش دوم: بیان نکردن هر آنچه که موجب تحریک عواطف مذهبی و شعله ور شدن آتش کینه بین پیروان مذاهب اسلامی می گردد. هر چند که با این سکوت کاستی هایی در این تاریخ پدید آید.

البته تعداد این روایات فرقه گرایانه زیاد نیست و آنها نیز اسناد درستی ندارند؛ پس نباید بی توجهی به آنها موجب تأسف گردد.

2. حقیقتا یک پژوهنده نمی تواند ژرفای حقیقی روز موعود را درک نماید. از این روست که راه بر روی شناخت جزئیات برنامه ای که امام علیه السّلام اعلام خواهد کرد و نیز عمق واقعی فرهنگ فرد مسلمان و جامعه اسلامی در آن زمان، بسته است و تنها می توان به شیوه اجمال و به شکل فضایای کلّی از رویدادهای آن روز پزرگ سخن گفت.

پس از آگاهی از محورهای پنج گانه، به روشنی می توانیم سستی اشکالی را که در ابتدای این مقدمه آورده شد، مبنی بر این که طرح این بحث، بیهوده و تیر افکندن در تاریکی است دریابیم.

ثمرات بحث تاریخ پس از ظهور را نمی توان نادیده گرفت؛ زیرا هر یک از آن ها (که در ذیل محور اوّل از این مقدّمه آوردیم،) به تنهایی کافی است که ما را برای ورود به این مبحث قانع سازد.

اما این که تیری در تاریکی باشد، چنین نیست؛ زیرا ما این تاریخ را از منابع و اصول کلی اسلامی دریافت می کنیم و هرگز ادعای غیب گویی نداریم. آری، اخباری که از پیامبر و امامان معصوم علیهم السّلام نقل شده و ما بر آنها تکیه می کنیم، حاوی اخبار غیبی و حوادث آینده نیز می باشد که خداوند به آنها تعلیم فرموده است. هم چنان که در تاریخ گذشته نیز بر چنین روایاتی اعتماد کرده و درستی آنها را اثبات کرده ایم. حتی برخی از آنها از چنان درستی و صحتی برخوردار است که می توان بر آن اساس عقاید اسلامی را ثابت کرد، چه رسد به موضوع مهدویت.2 در نتیجه اگر بعضی از آن خبرها را بتوان تصدیق کرد، بعید نخواهد بود که بتوانیم همه آنها را نیز پذیرفته و تصدیق نماییم.

اما در مورد این اشکال که معلوم نیست این پیشگوییها تحقق پیدا کند یا نه باید گفت این بستگی به استحکام و قوت ادله ای دارد که ارائه می کنیم که برخی به طور قطع نتیجه می دهد و برخی دیگر به ظن قوی. گرچه هر دو آنها شایستگی اثبات تاریخی رادارد.

هـ) ترتیب بخش‌ها و فصل‌های این کتاب

این کتاب به سه بخش کلی تقسیم می شود:

بخش اول: نشانه ها و مقدمات ظهور

باب اول: مبانی کلی ظهور (مسائل اصلی که روز موعود بر مبنای آنها پدید می آید.)

فصل اول: ارتباط روز ظهور با برنامه کلی الهی برای بشریت

فصل دوم: تأثیرات غیبت کبری در دوران پس از ظهور، نسبت به خود امام مهدی علیه السّلام و نیز اصحاب ایشان و هم جنین تمام بشریت.

فصل سوم: تعیین زمان ظهور از نظر شرایط و نشانه ها، و نتیجه تحقق آن ها در پس از ظهور و اشاره به این که بیان این شرایط و نشانه ها، به معنای تعیین زمان ظهور که در روایات از آن نهی شده، نیست.

فصل چهارم: نگاه امام مهدی علیه السّلام به هستی، زندگی و قانون گذاری.

فصل پنجم: برنامه خداوند برای دوران پس از ظهور و اینکه این برنامه ریزی در هنگام ظهور پایان نمی پذیرد بلکه همواره وجود دارد؛ ولی به شکل جدید

باب دوم: حوادث نزدیک به زمان ظهور، از قبیل: شورش سفیانی، فتنه دجّال، کشته شدن نفس زکیّه، صیحه و ندای آسمانی و...

در مورد سه حادثه نخست، در کتاب تاریخ الغیبه الکبری به اندازه کافی بحث کرده ایم ولی در این کتاب، تحلیلی جدید از آنها بدست خواهیم داد.

بخش دوم: حوادث مربوط به ظهور و برپایی دولت جهانی تا وفات امام مهدی علیه السّلام

گفتار اول: حوادث ظهور از آغاز تا حرکت امام علیه السّلام به عراق فصل اول: معنای ظهور و چگونگی آن.

فصل دوم: امکان و زمان ظهور.

فصل سوم: اوّلین سخنرانی امام علیه السّلام به همراه شرح نبردهای آن حضرت.

فصل چهارم: تعداد یاران امام علیه السّلام و ویژگی آنها و چگونگی گرد آمدنشان.

فصل پنجم: دستاوردهای قیام امام علیه السّلام تا هنگام رسیدن به عراق.

باب دوم: جهان گشایی عادلانة جهان

فصل اول: منطقه ای که امام علیه السّلام قیام جهانی اش را از آنجا آغاز می نماید.

فصل دوم: گستره حکومت مهدی موعود علیه السّلام.

فصل سوم: او چگونه می تواند بایارانی اندک در برابر ابرقدرت هایی که دارای نیرو و امکانات فراوانند، بایستد؟