گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمين سيدكاظم طباطبايي
و استاد سيدعليرضا حسيني
اشاره :
ظهور امام مهدي(ع) به عنوان عدالت‌گستر موعود از همان سالهاي آغازين ظهور اسلام؛ توسط پيامبر اكرم(ص) و بعدها توسط ائمه گرامي اسلام(ع) به مسلمين نويد داده شد و در عصر امامت امام محمد باقر و امام جعفر صادق(ص) به اوج خود رسيد. از اين‌رو رفته رفته، مجموعة قابل توجهي از روايات در زمينة موضوع تولد، غيبت و حوادث پيش و پس از ظهور امام مهدي(ع) شكل گرفت كه راويان و محدثان شيعه و اهل سنت آنها را سينه به سينه نقل يا در كتابهاي خود ثبت نمودند. اما حوادث مختلف سياسي، اجتماعي كه در طول تاريخ اسلام و در عصر خلافت امويان و عباسيان رخ داد موجب شد كه اولاً برخي از روايتهاي نقل شده از معصومين با دقت و صراحت كافي به ما منتقل نشوند و ثانياً گروه‌ها و اقشار مختلف از جمله: دستگاه خلافت و صاحبان قدرت و منصب، گروه‌هاي معارض و داعيه‌داران خلافت و حكومت، مخالفان شيعه، افراد متأثر از آموزه‌هاي يهودي و... با اغراض و انگيزه‌هاي مختلف به جعل (وضع) 1، تحريف 2 و تدليس 3 در اين مجموعه روايات ـ به ويژه روايات نقل‌شده از طريق اهل سنت ـ دست بزنند تا بتوانند يا اين روايات را بر خود منطبق كنند؛ يا به وسيله آنها با جريان و خط اصيل امامت مقابله نمايند؛ يا اينكه با ارائه چهره‌اي مخدوش، خونريز و خشونت‌طلب از امام مهدي(ع) مردم را از انتظار آن حضرت برحذر دارند.
با توجه به آنچه گفته شد در عصر حاضر ـ كه مردم بيش از هر عصر ديگر به باور مهدوي و فرهنگ انتظار روي آورده‌اند ـ ضرورت بازنگري مجموعه معارف مهدوي بيش از هر زمان ديگر احساس مي‌شود و بر علما و انديشمندان حوزه، به ويژه اصحاب رجال و حديث، لازم است كه با همتي بلند و عزمي استوار به اين مهم همت گمارند و اين معارف را از مطالب ضعيف و باورهاي نادرست بزدايند.
براي تبيين هر چه بيشتر ضرورت موضوع يادشده خدمت دو تن از اساتيد حوزة علمية قم و صاحب‌نظران در حوزة علوم رجال و حديث رسيديم و در اين زمينه با ايشان به گفت‌وگو نشستيم.
آنچه در پي خواهد آمد حاصل اين گفت‌وگوست كه اميدواريم مورد توجه شما واقع شود.
شركت كنندگان در اين گفت‌وگو عبارتند از:
1. حجت‌الاسلام والمسلمين سيد كاظم طباطبايي: ايشان علاوه بر تدريس در حوزة علميه قم و
دانشكده علوم حديث، در زمينة تدوين و نگارش علمي نيز فعاليت دارند كه از جمله مي‌توان به اين موارد اشاره كرد:
الف) مديريت علمي مؤسوعة الاءمام المهدي(ع) و مجموعه احاديث فقهي كه در مؤسسة فرهنگي دارالحديث در دست تدوين است.
ب) مشاركت در تدوين موسوعة الاءمام علي بن أبي طالب(ع) في‌الكتاب والسنة والتاريخ، 12ج و موسوعة ميزان الحكمة.
ج) نگارش كتاب وفاق اجتماعي از ديدگاه احاديث.
د) كتابهاي منطق فهم حديث و علوم حديثي شيعه كه در آستانة انتشار است و دهها مقالة علمي در نشريات.
2. استاد سيدعليرضا حسيني: نامبرده مسئول گروه رجال مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي و داراي سابقة طولاني پژوهش، تحقيق و تدريس در زمينه علوم، رجال و حديث است. مهم‌ترين فعاليتهاي ايشان در سالهاي اخير به شرح زير است:
الف) مديريت علمي و اجرايي نرم‌افزار رايانه‌اي دراية النور ويژه بررسي اسناد روايات كتب اربعة شيعه، كه از سوي مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي عرضه شده است.
ب) تحقق و تصحيح اسناد روايات كتاب الكافي، كه با هدف انتشار متني مصحح و منقح از اين كتاب در مؤسسه فرهنگي دارالحديث در حال اجراست.
ج) تدريس در زمينه حديث‌شناسي مهدويت در مركز تخصصي مهدويت.
مجموعه معارف مهدوي در مقايسه با مجموعة معارف ديني ما چه جايگاهي دارد و در چه مرتبه‌اي از اين معارف قرار مي‌گيرد؟
آقاي طباطبايي: شايد بتوان گفت در مباحث مربوط به امامت، معارف مهدوي، بالاترين حجم روايات را به خود اختصاص مي‌دهد؛ حتي نسبت به رواياتي كه در خصوص امام علي(ع) وارد شده‌اند. نكتة مهم در اين زمينه اين است كه بسياري از اين روايات كه به اصل بحث مهدويت پرداخته‌اند بين شيعه و سني مشترك است؛ يعني جزء مشتركات ما با اهل سنت است.
اما اگر بخواهيم بگوييم كه در زمينة چه مباحثي روايات بيشتري وارد شده است، بايستي به صورت جزئي‌تر بررسي كرد.
اصل ظهور امام مهدي(ع) يا قيام ايشان، از جمله مسائلي است كه جزء متواترات و مسلمات است؛ يعني هم روايات شيعه و هم روايات سني در مورد آن بسيار ذكر شده است. اگر از نظر شيعه بخواهيم به اين قضيه نگاه كنيم، رواياتي كه مي‌گويند پس از پيامبر(ص) دوازده امام خواهند آمد يا رواياتي كه در آنها آمده است زمين هيچگاه خالي از حجت نيست ـ كه از آنها استفاده مي‌شود در هر زماني، امامي بايد حاكم باشد و يا حضور داشته باشد ـ فراوان‌تر از ديگر روايات نقل شده‌اند و در بعضي موارد هم با اهل سنت اشتراك داريم.
در بعضي از مباحث، روايات كمتري وجود دارد. اين نكته را هم بايد در نظر داشت كه روايات مربوط به اشراط الساعة يا نشانه‌هاي نزديكي قيامت با روايات مربوط به نشانه‌هاي ظهور امام مهدي(ع) در منابع خلط شده كه بايستي در مراحل بعدي تمييز داده شود. اجمالاً مي‌توان گفت در مباحث مربوط به امامت، روايات امام مهدي(ع) حجم انبوهي را تشكيل مي‌دهد.
در اين زمينه، برخي از آمارها نقل مي‌شود كه مثلاً نزديك به شش هزار روايت در زمينة مباحث مهدوي نقل شده است كه اين رقم حجم بسيار بالايي از معارف ديني را دربر مي‌گيرد. نظر شما در اين مورد چيست و تا چه ميزان آن را درست مي‌دانيد؟
آقاي طباطبايي: پاسخ اين سؤال مقدار زيادي بستگي به تبيين تعريف حديث دارد؛ چون در تعريف حديث اختلاف نظر وجود دارد. برخي معتقدند اگر متن واحدي از طرق گوناگون يا در كتابهاي متفاوتي نقل شده باشد چند روايت تلقي مي‌شود و برخي معتقدند كه نه يك روايت بيشتر محسوب نمي‌شود. مثلاً؛ روايات مشهور مربوط به ظهور امام زمان(ع) كه در آن آمده است إنّه يملا الارض قسطاً و عدلاً بعد ماملئت ظلماً و جوراً در مجموع كتب شيعي و سني از تعداد زيادي از معصومين(ع) حتي خود امام زمان(ع) نقل شده است. سه كتاب از صحاح ستّة و سي تا چهل مصدر از كتب ديگر اهل سنت نيز اين روايت را نقل كرده‌اند. حال اين سؤال مطرح مي‌شود كه آيا اين روايت مجموعاً يك يا دو روايت محسوب مي‌شود يا صد روايت؟ اين اختلاف نظر باعث مي‌شود برآورد ما از تعداد روايات تغيير كند. اما مجموعاً مي‌توان
گفت: اگر رواياتي را كه سند كاملاً مشابه دارند يكي قرار دهيم و رواياتي را كه سند يا متن متفاوتي دارند، چند روايت به حساب آوريم و همچنين روايات مربوط به ملاحم و فتن را جزء روايات امام مهدي(ع) قرار دهيم، تعداد چهار الي پنج هزار روايت دور از ذهن نخواهد بود. اما به هر حال اين تعداد با توجه به تعريف ما از حديث متفاوت خواهد بود.
اگر بخواهيم از مجموعة معارف مهدوي گزارشي ارائه دهيم و بيان كنيم كه چه مباحث و معارف فرعي در اين مجموعه معارف داخل مي‌شود، به چه مباحثي مي‌توانيم اشاره كنيم؟
آقاي حسيني: تصور بنده اين است كه مجموعه مباحثي كه در روايات ما در زمينه مهدويت ـ به شكل مستقيم و يا غير مستقيم ـ مطرح شده در هفت بخش قابل دسته‌بندي است:
1. رواياتي كه بيانگر استمرار امر امامت تا آخر زمان هستند. اين مفهوم در روايات بسيار متقن و معتبر كه از نظر تعداد نيز به حد تواتر مي‌رسند وارد شده است. گروهي از روايات اين بخش با اين بيان كه زمينه هيچگاه از حجت خالي نخواهد بود و گروهي ديگر با اين بيان كه زمين هيچگاه خالي از عالم نيست عهده‌دار بيان چنين مفهومي هستند.
ارتباط بين دو مفهوم عالم و حجت به گونه‌اي ظريف در اين روايات تبيين شده است و توجه بيشتر به آن در تبيين هر چه بهتر مقام امامت و امام و از جمله وجود مقدس حضرت ولي‌عصر ـ ارواحنافداه ـ بسيار سودمند است.
2. رواياتي كه به بيان تعداد امامان و اينكه آنها دوازده نفر هستند، پرداخته‌اند. در اين بخش به وضوح بر نسب اين امامان تصريح شده و همگي آنها از نسل وجود مقدس فاطمه زهرا(س) دانسته شده‌اند. اشاره به وقايع خاص در مقاطع تاريخي حساس اين بزرگواران از ويژگي اين بخش از روايات است. اين بخش از قديمي‌ترين و محكم‌ترين روايات مباحث مهدويت به شمار مي‌روند.
3. رواياتي كه دلالت بر تولد وجود مقدس امام مهدي(ع) دارند. اين روايات نيز به‌خوبي و از ديدگاه حقير از مطمئن‌ترين راهها به بيان اين امر پرداخته‌اند.
4. رواياتي كه به موضوع غيبت آخرين حجت خدا پرداخته و تصريح كرده‌اند كه آن حضرت در غيبتي طولاني به‌سر خواهد برد. در گروهي از اين بخش به عوامل و موجبات اين امر؛ يعني غيبت طولاني نيز اشاره شده است. اين گروه نيازمند مطالعه جدي به منظور عبرت‌آموزي جامعه اسلامي است.
5. رواياتي كه در آنها به ضرورت و فضيلت انتظار و وظايف منتظران در دوران غيبت اشاره شده است.
6. رواياتي كه بيانگر نشانه‌هايي هستند كه قبل از ظهور و يا همزمان با آن پديدار خواهند شد.
7. رواياتي كه به ترسيم وقايع پس از ظهور پرداخته و نويد تحقق جامعه آرماني اسلام را مي‌دهند. جامعه‌اي كه عدالت در آن فراگير مي‌شود؛ استعدادهاي نهفته افراد آن به‌طور كامل به فعليت مي‌رسد و حركت به سوي كمال و خدا محوري در آن متجلي مي‌گردد.
آقاي طباطبايي! شما اشاره فرموديد كه ما در مجموعة معارف مهدوي با طيف گسترده‌اي از روايات روبرو هستيم كه روايات مربوط به امامان دوازده‌گانه، روايات مربوط به اصل ظهور امام مهدي(ع) و نشانه‌هاي ظهور را شامل مي‌شود، حال مي‌خواهيم بدانيم در اين مجموعة گسترده از روايات و معارف مهدوي، كدام مباحث به عنوان مشتركات و محكمات اين مجموعه به‌شمار مي‌آيد.
آقاي طباطبايي: مباحثي كه بين شيعه و سني مشترك هستند و مباحثي كه شيعيان در مورد آنها متفقند بايد از هم جدا شوند. بعضي از مباحث مشترك بين دو فرقه كه ظاهراً هيچ اختلافي در مورد آنها وجود ندارد، به اين شرح است:
1. اصل وجود حكومت جهاني امام مهدي(ع) و اينكه حكومتي در آخرالزمان خواهد آمد و جهان را پر از عدل و داد خواهد كرد؛
2. اينكه امام مهدي(ع) از خاندان پيامبر(ص) است؛
3. اين نكته كه آن حضرت از نسل فاطمة زهرا(س) هستند. اگر چه بني‌عباس رواياتي را جعل كردند كه آن حضرت را به خود نسبت بدهند. كه اينگونه روايات در متون روايي سنيها، البته در كتب ضعافشان، وجود دارد؛
4. اين نكته كه امام مهدي(ع) از نسل امام حسين(ع) هستند؛
5. بحث نزول حضرت عيسي(ع) بعد از ظهور امام مهدي(ع)؛
6. اينكه دوران آن حضرت از جهت رفاه اجتماعي و نيز عدالت اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، قضايي، يك دولت نمونه‌اي است.
در واقع ما با توجه به اين تكيه‌گاه محكم نقلي كه داريم كاملاً در اين زمينه‌ها مطمئن هستيم بنابراين، هيچ اختلافي بين شيعيان در اين موارد وجود ندارد. اما در بعضي از موارد از جمله علائم ظهور، نوع علائم، تعداد آنها و يا اينكه همه علائم محتوم هستند يا خير، در اين مورد روايات ما يك مقداري اختلاف دارند. سنيها روايات علائم ظهور به اين معنا ندارند؛
زيرا آنها غيبتي را تصور نمي‌كنند كه روايات علائم ظهور داشته باشند. در روايات آنها علائمي براي آغاز قيام و انقلاب امام مهدي(ع) نقل شده است، كه اگر آن علائم را بر علائم ظهور خودمان منطبق كنيم، در اصل بحث علائم هم ما با آنها اتفاق نظر خواهيم داشت، اما در مباحث ريزتر يك مقدار اختلاف است و هر چقدر اين مباحث جزئي‌تر شود نسبت اختلاف بيشتر خواهد شد و شايد هم در ميان روايات خود ما نيز اختلافي وجود داشته باشد كه احتياج به يك بحث علمي در تبيين و تدوين داشته باشد.
موارد اختلاف چه چيزهايي هستند؟
آقاي طباطبايي: اختلاف اصلي ما با اهل سنت در بحث غيبت است. ما معتقديم امام مهدي(ع) متولد شده‌اند و در حال حاضر دوران غيبت را مي‌گذرانند و در زمان خاصي ظهور مي‌كنند، اما سنيها معتقدند امام مهدي در همان عصري كه ظهور مي‌كنند به دنيا مي‌آيند و لذا يك عمر طولاني را براي حضرت در نظر نمي‌گيرند. در روايات ما به اين نكته كه امام دوازدهم از نسل پيامبر(ص) از نوادگان امام حسين(ع) و فرزند امام حسن عسكري(ع) هستند و دوران غيبت طولاني دارند در موارد متعددي اشاره شده است. حتي روايات در اين مورد از حد استفاضه گذشته و به حد تواتر رسيده است.
جناب حسيني! به نظر شما آيا مجموعه معارف مهدوي يا رواياتي كه در زمينة باور مهدي به ما رسيده است نيازمند پالايش و پيرايش هستند يا خير؟ و اگر پاسخ شما در اين زمينه مثبت است، اين امر در چه زمينه‌هايي بايد صورت گيرد؟
آقاي حسيني: نخستين مسئله‌اي كه به عنوان ورودي مباحث و معارف مهدويت بايد به آن بپردازيم تبيين مبناي حديث‌شناسي در اين بحث است. گرايشي كه بر تاريخ حديث شيعه حاكم بوده به طبع شرايط مختلف، يك گرايش فقهي است كه در پرتو اين گرايش بسياري از شاخه‌هاي مختلف معارف ما متأسفانه مورد بي‌مهري قرار گرفته است كه از جملة آنها مباحث مهدويت است. لذا پس از تبيين مبناي حديث‌شناسي در كل مباحث حديثي، لازم است به تبيين مبناي حديث‌شناسي در بحث مهدويت بپردازيم؛ زيرا ممكن است ما بتوانيم تفاوتي بين مباحث مهدوي و ديگر مباحث قائل شويم؛ يعني ممكن است حتي اگر ما در مباحث فقهي هم قائل به مبناي حجيت خبر واحد شويم در مباحث مهدوي در آن تشكيك كنيم و قول ديگري را بپذيريم كه آن مبناي حجيت خبر موثوقٌبه يا اطمينان‌آور است. اگر ما اين بحث را بپذيريم، مباحثي مثل اصل تولد، اصل مهدويت، نسب حضرت، ظهور ايشان، جزء مطالبي هستند كه به هيچ عنوان قابل خدشه و ترديد نيستند و جايي كه مورد بحث است بيشتر مباحث علائم ظهور است كه اين ظهور حتمي در چه مرحله‌اي محقق خواهد شد و چه پيش‌زمينه‌هايي در روايات ما براي اين واقعه تبيين شده است. به نظر بنده، مهم‌ترين محوري كه در مباحث مهدويت جاي تأمل، نقد و بررسي علمي دارد، بحث نشانه‌هاي ظهور است والاّ همانطور كه عرض كردم مباحثي مانند، اصل تولد، ظهور، غيبت طولاني و نسب آن حضرت جزء مسائلي است كه به هيچ عنوان نمي‌توان در مورد آنها خدشه‌اي وارد كرد.
آقاي حسيني آيا مي‌توان گفت كه مباني حجيت در معارف مهدويت به طور خاص و در مباحث اعتقادي به طور عام، با مباني حجيت در مباحث فقهي، متفاوت است. يا به بيان ديگر برخورد ما با روايات در فقه و مباحث اعتقادي تفاوت دارد؟
آقاي طباطبايي: اين مسئله يك بحث تخصصي است و جاي آن، اينجا نيست. به نظر مي‌رسد كه حتي در فقه هم مبناي صحيح حجيت خبر موثوقٌبه است نه خبر ثقه و دليل حجيت خبر ثقه هم وثوق به خبر اوست. 4 يعني خبرثقه به جهت ثقه بودن مفخبفر آن تبديل به خبر موثوق‌به مي‌شود و حجيت پيدا مي‌كند. سيرة عقلا هم اينگونه است كه به خبر موثوق‌به اعتنا مي‌كند نه خبر ثقه. به همين جهت مي‌بينيم تمام كساني كه قائل به حجيت خبر ثقه هستند، خبر ثقه‌اي را كه مخالف با قرآن كريم باشد ـ حتي اگر همة شرايط حجيت را دارا باشد ـ به راحتي كنار مي‌گذارند و اصلاً آن را معارض با قرآن هم نمي‌پندارند و مي‌گويند اين خبر صادر نشده است؛ يا اينكه آن را به گونه‌اي از معناي ظاهري خودش خارج مي‌كنند. بنابراين، در همه جا آن چيزي كه معتبر است خبر موثوق‌به است. در بحث خبر موثوق‌به مسئله‌اي كه بسيار مهم و محوري است و آن را در بحث خبر ثقه هم مي‌توان طرح كرد اين است كه اين خبر چه دلالتي براي ما دارد و در چه موردي وارد شده است؟ گاهي اوقات مبحث بسيار مهم و محوري است و ما در اينجا سخت‌گيريهاي سندي و نقد محتوايي بسيار شديد انجام مي‌دهيم؛ مانند بحث امامت يا خلافت بعد از پيامبر. گاهي اوقات نيز ممكن است مبحث چندان مهم نباشد. فرضاً، اين مسئله كه امام زمان(ع) فرزند امام حسن عسكري هستند و متولد شده‌اند و در حال حاضر در غيبت هستند يك مسلة ثابت و مسلم است و در مورد آن هم سخت‌گيري مي‌كنيم، اما در مورد اينكه نرگس خاتون، مادر آن حضرت دختر پادشاه روم بود يا خير، نياز نداريم كه سخت‌گيري سندي اعمال كنيم؛ زيرا هيچ‌كدام از اين دو قول تأثير چنداني بر اصل
جريان مهدويت نخواهد گذاشت. بنابراين، در مورد خبر موثوق‌به ما بايد با توجه به اهميت مدلول خبر، سخت‌گيريهاي سندي و محتوايي خودمان را يك مقداري كاهش و يا افزايش دهيم. بحثي كه به عنوان تسامح در ادلة سنن مطرح مي‌شود در واقع بازگشت به همين معنا مي‌كند. مثلاً اگر گفتند اين نماز يا اين دعا را در روز اول ماه رجب بخوانيد اين مسئله‌اي نيست كه انجام دادن يا ندادن آن ضرري به اعتقادات شخص وارد بكند. بنابراين؛ در اينجا اگر كسي با توجه به اينكه خبري در اين مورد وجود دارد اين عمل را انجام دهد، نشان دهندة حسن فاعلي او است. پس ثوابي كه به شخص داده مي‌شود بر مبناي حسن فاعلي او است نه حسن فعلي. اين مسئله به مدلول خبر و اهميت آن برمي‌گردد. نكته‌اي كه در مورد روايات كلاً بايد مدنظر باشد اين است كه ما بر خلاف اهل سنت ـ كه كتابهايي با عنوان صحاح در اختيار دارند ـ كه همة احاديث آنها را صحيح و غير قابل خدشه مي‌دانند ـ معتقديم تنها كتابي كه در متن آن هيچ شك و شبهه‌اي نيست، قرآن كريم است و روايات ما، چه روايات فقهي و چه روايات غير فقهي، بايستي بررسي گردد و صحت و درستي آنها براي ما اثبات شود و اگر درستي آنها اثبات نگردد براي ما حجيت نخواهند داشت و معتبر نيستند. اما اين بدين معنا نيست كه هر روايتي كه صحت آن براي ما اثبات نشود، جعلي است. روايت ممكن است آن قدر صحيح و قويم باشد كه قابل اتكاء و استناد باشد و ممكن است به اين درجه از حجيت نرسيده باشد. بنابراين ممكن است ما اصل صدور روايت را اجمالاً بپذيريم اما با اين وجود نتوانيم آن را نقطة اتكاء و اعتماد خودمان قرار دهيم. در واقع به نحو درجه بندی شده با روایات برخورد می‌کنیم نه اینکه آنها را رد کنیم؛ بلکه از جهت قوت سند و قوت محتوا آنها را درجه‌بندی می‌کنیم، بدین صورت که یک گروه از روایا را به عنوا محکمات و محور بقیة معارف قرار می‌دهیم و دسته دیگر را در درجات پائین‌تر. در مورد دستة اول سخت‌گیری بیشتر است و در مورد بقیة روایات کمتر.
نکته ای که آقای حسینی در بحث روایات فقهی و غیرفقهی مطرح کردند درست است. یعنی واقعا اعتنای اصحاب ائمه(ع) به روایات فقهی بیش از روایات غیرفقهی بوده است که آن هم دلایل متعددی دارد و در جای خودش باید مورد بحث قرار گیرد، امّا روایات غیرفقهی نیز بایستی به گونه‌های مختلفی تقسیم شود. بعضی از موضوعات هستند که زمینه و انگیزة جعل یا نقل روایات ضعیف در آنها بسیار زیاد بوده است؛ مانند پیشگویی‌ها و نشانه‌های آخرالزّمان. در واقع در مورد این قبیل موضوعات امکان بازخواست علمی وجود ندارد. اگر بگویند زمانی این اتفاق رخ خواهد داد شما نمی‌توانید بگویید باید این مسئله را تجربه کنیم ببینیم آیا اتفاق می‌افتد یا خیر؟ بایستی زمان وقوعش برسد و تا موقعی که زمانش نرسد قابل تحقیق و بررسی نیست. در این اینگونه موارد که امکان بازخواست نبوده زمینه و انگیزة جعل زیاد بوده است و به همین جهت کتاب‌های فتن بین اهل سنت بسیار زیاد است و در این زمینه احادیث با شاخ و برگ و پرداخت داستانی نقل شده است. مثل روایات مربوط به دجال که گونه‌های متفاوتی دارد و متون آن هم بسیار متعدد و در بیشتر موارد ضعیف است.
برخی موضوعات مربوط به امام مهدی(ع) از گروهی است که زمینه و انگیزة نقل روایات ضعاف یا پرداخت داستان‌گونة در آنها زیاد بوده است. مثل علائم ظهور یا وقایعی که در دوران قیام و انقلاب اتفاق می‌افتد. حتی در مورد برخی از این موضوعات تمایلات جناحی و محلی نیز دخالت دارد؛ مثل این موضوع که اصحاب امام زمان(ع) یا دشمنان آن حضرت از چه نقاطی هستند. در این گونه موارد بایستی دقت و سخت‌گیری ما بیشتر شود. یعنی مواردی که زمینه یا انگیزة جعل یا نقل روایات ضعاف در آنها زیاد است احتیاج به تأمل بیشتری دارد.
ما در حال حاضر با مجموعه‌های روایی مثل مجلدات پنجاه و یک، پنجاه و دو و پنجاه و سه، بحارالاوار رو به رو هستیم که در بردازنده مجموعه روایات مهدویت هستند؛ زمانی که یک پژوهشگر با این مجموعه برخورد می‌کند تا چه حد این احتمال را می‌تواند بدهد که چه بسا برخی از روایاتی که در این مجموعه یا مجموعه‌های دیگر روایی ما وارد شده‌اند زیاد قابل اعتنا و توجه نباشند و اسناد معتبری نداشته باشند؟ به بیان دیگر یک محقق و پژوهشگر که امروز با معارف مهدوی و مجموعة کتاب‌هایی که در این زمینه نوشته شده‌اند، برخورد می‌کند تا چه مقدار باید این احتمال را در پژوهش‌ها، بررسی‌ها و مقالات و کتاب‌هایی که به نگارش درمی‌آورد، مورد توجه قرار دهد؟
آقای حسینی: یکی از مهم‌ترین نکاتی که در پژوهش و تحقیق پیرامون هر موضوعی باید مورد توجه قرار بگیرد، شناخت گسترة موضوع مورد پژوهش و زیرمجموعه‌های مربوط به آن است. موضوع مهدویت و معارف مهدوی نیز از این قاهده مستثنی نیست. بنابراین توجه به تقسیم‌بندی اولیه‌ای که در ابتدای بحث عرض شد، می‌تواند در نخستین گام‌ها به پژوهشگر کمک کند. به بیان دیگر پژوهشگر با دقت در مباحث ذکر شده می‌تواند محورهایی را که احتمال جعل و تحریف در آنها
بیشتر است شناسایی کند و نسبت به آن محورهای حساسیت و دقت بیشتری ز خود نشان دهد.
از میان محورهای هفت‌گانه قبیل، شاید بتوان گفت که در سه محور ضرورت و فضیلت انتظار و وظایف منتظران، نشانه‌های ظهور و ترسیم وقایع پس از ظهور بیش از سایر محورها زمینه جعل و وضع روایات وجود داشته است. به عنوان مثال اگر به روایاتی که در آنها به خروج پرچم‌های سیاه (رایات سود) از برخی نواحی قبل از ظهور اشاره شده است، بنگریم به احتمال قوی در بسیاری از آنها به لحاظ شرایط اجتماعی خاص و همزمان بودن با انقراض امویان و روی کارآمدن عباسیان به منظور زمینه‌چیتی برای ایجاد مقبولیت فراگیر عباسیان، وضع و جعل صورت گرفته است. یا اگر روایاتی را که به تشریح وقایع بعد از ظهور می‌پردازند مورد بررسی قرار دهیم، می‌بینیم که برخی از آنها با روح کلی هدف خلقت، یعنی به کمال رسیدن انسان‌ها و آموزه‌های کلی دین سازگاری ندارند که به همین دلیل شاید بتوان احتمال وضع و جعل را در مورد آنها مطرح کرد.
نکته‌ای که در همین زمینه قابل توجه است این است که گاهی می‌بینیم بر اساس همین روایات ضعیف یا جعلی، ذهنیبت ها و دیدگاه‌های خاصی در مورد قیام و انقلاب امام مهدی(ع) در میان مردم شکل می گیرد؛ مانند اینکه قیام امام مهدی(ع) توأم با کشتارها و خونریزی‌های فراوان است و آن حضرت اعمالی را انجام می‌دهند که بسیار بی‌رحمانه است. در صورتی که اگر ما خوب دقت کنیم در می‌یابیم که مبنای این اعتقاد و نظر برخی از روایاتی هستند که زیاد اعتبار ندارند. سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا ما اصول و محکماتی داریم که با توجه به آنها بتوانیم روایات ضعیف را نقد و بررسی کنیم و آنچه به عنوان ویژگی‌های قیام و انقلاب و خصائص آن حضرت مطرح شده با آنها بسنجیم؟
آقای طباطبایی: قرآن، سنت و عقل، منابع اصلی ما در استنباط همة آموزه‌های دینی هستند و طبیعی است که قیام و انقلاب آن حضرت نیز باید در چارچوب همین منابع تحلیل شود. قیام و انقلاب ایشان دقیقاً مبتنی بر قرآن کریم و آموزه‌های دینی پیامبر(ص)، امام علی(ع) و سایر ائمّه(ع) است. شما نمی‌توانید عملکرد و سیاستی از آن حضرت مطرح کنید که مخالف عملکرد و سیاست پیامبر(ص) یا مخالف آموزه‌های قرآنی باشد. عدالت به عنوان شاخص اصلی حکومت امام مهدی(ع) بیان شده است. هدف از ارسال رسل نیز در سورة حدید اینگونه مطرح شده است: ما پیامبران را فرستادیم تا مردم اقامة قسط کنند و کارهایشان مطابق با عدل و داد باشد. اگر هدف از ارسال پیامبران این باشد که فرهنگ عدالت حاکم در جامعه حاکم شود، امام مهدی(ع) که اهداف انبیاء را محقق می‌کنند، به هیچ وجه ممکن نمی‌توانند کاری انجام دهند که مخالف با عدالت باشد؛ زیرا نماد، شاخص و ملاک حکومت امام مهدی(ع) حق و عدل است. این عدالت نسبت به هر کس حتی نسبت به دشمنانشان نیز جاری و ساری است. اتفاقا در روایات ما این نکته آمده است که عدالت آن حضرت(ع) تمامی افراد را در برمی‌گیرد حتی جائران را، یعنی حتی کسانی که مرتکب ظلم و جور می‌شوند مشمول عدالت آن حضرت می گردند و به عدالت با آنها رفتار می‌شود. بنابراین اگر روایتی با این مبانی کلی مخالف باشد مورد پذیرش نیست اما در مورد اصل این مسئله که آیا ظهور امام مهدی(ع) همراه با کشتار و جنگو خونریزی فراوان است یا نه؟ باید این مطلب را متذکر شد که حکومت، قیام و انقلابی که بخواهد فراگیر باشد و در جهان عدالت را برقرار کند، طبیعی است که مخالفانی خواهد داشت و بدیهی است که برای برقراری عدالت جنگ و درگیری به وجود می‌آید. یعنی عدالت و برابری به صورت یک غذای آماده در اتیار جهانیان قرار نمی‌گیرد و مطمئناً همراه با مخالفت‌ها و مقاومت‌ها خواهد بود امام مهدی(ع) نیز قطعاً با این مخالفان مبارزه خواهند کرد. اما آن حضرت حتی با مخالفان خود نیز کاملا به عدالت برخورد خواهند کرد.
اگر سیرة سیاسی امام علی(ع) را نیز بررسی کنیم دقیقاً این نکته ملاحظه می‌شود که آن حضرت ملاک عدل بودند؛ یعنی عدل و علی(ع) به گونه‌ای در همآمیخته‌اند. زمانی که فرد می‌خواهد از عدالت سخن بگوید مصداق بارز آن امام علی(ع) است و هر زمان که شخص امام علی(ع) را در ذهن خود تصور می‌کند عدالت هم در ذهن او مجسم می‌شود. امام مهدی(ع) نیز اینگونه خواهند بود. پس عدالت به عنوان یک معیار است و این معیار باید در تمامی روایاتی که مبانی سیاسی و حکومتی امام مهدی(ع) را تبیین می‌کنند کاملاً مدنظر باشد. بقیة آموزه‌های دینی نیز اینگونه هستند.
ما این مطلب را در روایات داریم که امام مهدی(ع) پس از فراگیر شدن قیام و انقلابشان با پیروان هر دین و مذهب، مطابق با دین و مذهب خودشان رفتار می کند؛ یعنی آن حضرت کسی را مجبور نمی‌کند که دین اسلام را بدون تحقیق بپذیرد. البته ما مطمئن هستیم زمانی که قیام آن حضرت گسترش یابد و تفکر مهدوی خودش را نشان دهد افراد بسیاری به دین اسلام می‌پیوندند؛ امّا اگر کسی حقانیت اسلام برایش ثبت نشد و این دین را نپذیرفت مجبور به
پذیرش نمی‌شود؛ زیرا در دین اکراه و اجباری نیست. همة آن مبانی یا معیارهایی که در نقد احادیث وجود دارد در روایات امام مهدی(ع) نیز جاری و ساری است. قرآن، سنّت (یعنی افعال و اقوالی که از معصومین(ع) صادر شده است نه حدیث؛ زیرا حدیث یک مقدار با سنت متفاوت است)، عقل (که منظور همان عقل فطری است نه عقل فلسفی) ضروریات و مسلمات دین و مذهب و روح کلی دین (که شهید صدر نیز روی آن نکته تأکید می‌کنند) همه از جمله اموری هستند که در نقد احادیث می‌توانند معیار قرار بگیرند. البته یک نکته را باید حتما متذکر شویم و آن این است که نقد حدیث یک امر بسیار مخاطره‌آمیزی است. در تشبیه پل صراط گفته شده که از مو باریک‌تر و از شمشیر برنده‌تر است، نقد حدیث نیز اینگونه است. معمولاً کمتر کسی است که وارد این وادی شده باشد و انحرافی برایش رخ نداده باشد. فرد باید سال های سال با مبانی شریعت به طور دقیق آشنا شده باشد و قرآن و اسلام با روح، خون و پوست او در آمیخته باشد تا بتواند به نقد حدیث بپردازد. نقد حدیث نباید به گونه‌ای مطرح شود که هر کسی با هر مقدار معلوماتی که دارد خودش را محق بداند که بخواهد در این وادی وارد شود.
نکته بعدی اینکه عدم پذیرش برخی از روایات به این معنا نیست که آنها مجعول و مردود هستند، بلکه بدین معناست که باید علم آنها به امام معصوم(ع) برگردانده شود یا از کسانی که آگاهند پرسش شود یا در بوتة اجمال قرار گیرد تا زمانی که مشکلاتشان برطرف شود.
برای اینکه بحث ما مصداقی‌تر و عینی تر شود، لطفا به برخی از روایاتی که احیاناً مفاد و مضمون آنها با آن اصول و معیارهایی که حضرت عالی مطرح فرمودید، منافات دارد اشاره و براساس همین اصول آنها را نقد کنید.
آقای طباطبایی: برای نمونه به روایتی که بنده هفتة پیش با آن مواجه شدم اشاره می‌کنم در کتاب بحارالانوار (ج63، ص389) آمده است که: امام مهدی(ع) بعد از ظهور با گروهی از بنی‌امیه مواجه می شوند (بنی‌امیه به عنوان نمادی از کسانی هستند که با حضرت می جنگند) آن حضرت ایشان را تنبیه می‌کنند و آنها به غرب یا به تعبیر روایت به دولت روم پناهده می‌شوند. رومی‌ها از آنها می خواهند دین مسیحیت را بپذیرند. آنها نیز قبول می‌کنند. امام مهدی(ع) به تعقیب آنها می‌پردازند و آنها آز دولت روم تحویل می گیرند و مردان آنها را می‌کشند و شکم زنان باردار آنها را پاره می‌کنند. فیقتل الرجال و یبقر بطون الحبالی شما اگر بدترین و جنایتکارترین فرد روی زمین را هم تصور کنید اگر چنین فردی حامله باشد براساس احکام اسلام، او تا پایان مدت حمل و تا پایان مدتی که فرزند او احتیاج به مادر دارد مجازات نمی‌شود. بنابراین می‌بینید که این روایت با یکی از آموزه‌های اسلامی که جزء محکمات شریعت است مخالف است و قطعا نمی‌توان این عمل را به امام مهدی(ع) و سپاهیان او نسبت داد.
جناب آقای حسینی! در ادامه بحث‌های که آقای طباطبایی در زمینة شاخصه‌ها و ملاک‌های نقد محتوایی احادیث مهدویت داشتند برای اینکه ما بتوانیم به دیدگاه متعادلی در نقد و بررسی برسیم، یعنی نه اینکه افراط کنیم و هر آنچه که به عنوان متن روایت و حدیث تلقی می‌شود بدون هیچ بررسی بپذیریم و نه اینکه تفریط کنیم و به هر دلیل ضعیفی روایات را کنار بگذاریم و رد کنیم، مناسب است که حضرت‌عالی نیز اشاره‌ای به روش نقد محتوایی احادیث مهدویت و مقدماتی که برای ورود به این حوزه لازم است، داشته باشید.
آقای حسینی: برای ورود به مابحث حدیث‌شناسی در حوزه‌های مختلف معارف دینی آگاهی و تسلط کافی نسبت به اموری چند ضروری است و بدون این آگاهی‌ها پژوهشگر پژوهشی قرین موفقیت نخواهد داشت. این امور عبارتند از:
1. دانستن تاریخ تدوین حدیث شیعه. به این معنا که پژوهشگر بداند در دوره‌های مختلفی که اصحاب ائمه احادیث را از آنان فراگرفته و در مرحلة بعد به نسل‌های دیگر انتقال داده‌اند چه شرایطی حاکم بوده است. اعم از شرایط سیاسی، اجتماعی زیر ساخت‌های علمی مورد قبول اصحاب و گرایش های علمی و حدیث ناختی آنان. همچنین بداند شرایط فرهنگی سیاسی مؤلفان جوامع روایی ما چه میزان در نحوة تنظیم و حتی حجم روایات و موضوعات آثار آنان تأثیر داشته است.
2. آشنایی با تاریخ سیاسی شیعه. بدون تردید فضای حاکم بر زندگی امامان ما و حتی امام باقر و امام صادق(ع) به گونه‌ای نبوده که امکان بیان همة معارف به شکل واضح برای آن بزرگواران فراهم بوده باشد. به همین لحاظ است که ما می‌بینیم در پاره‌ای از مباحث امامت و از آن جمله مهدویت ما با نوعی اجمال‌گویی، رمزگویی و در پاره‌ای از اوقات با نهی صریح ائمه از بسط و گسترش بعضی از حقایق در مقطعی خاص مواجه هستیم.
توجه به این امر در شناسایی واژه‌ها و عبارت‌هایی که در کلام معصومین به کار گرفته شده و همچنین مفاهیمی که آن عبارات و واژه‌ها به مخاطب القاء می کرده‌اند، بسیار تأثیرگذار است.
به عنوان مثال به این عبارت که از امام صادق(ع) نقل شده توجه کنید: یمصون الثماد و بدعون النهر
الاعظم 5 این عبارت بیانی است تمثیلی که معنای تحت‌اللفظی آن این است: مردم در سیراب کردن خود از نهر وسیع روی گردانند و به آب‌هایی که در گوشه و کنار جمع شده و از هیچ منبع جوششی برخوردار نیست بسنده می‌کنند. این عبارت در ورای معنای تحت‌اللفظی خود به یک بحران یا یک انحراف عام و فراگیر در جامعه اسلامی آن روز اشاره دارد. این مثال در خصوص تأثیر فضا و شرایط بر واژه‌گزینی معصومین(ع) بود.
این موضوع در مورد تدوین‌کنندگان مجموعه‌های روایی نیز صادق است. مثلاً اگر به کتاب الغیبة نعمانی می‌نگریم و در احادیث آن به پژوهش می‌نشینیم همیشه باید این نکته را مدنظر داشته باشیم که فاصله بسیار نزدیک مؤلف کتاب با شروع غیبت کبری و حاکمیت عباسیان ممکن است در انتخاب گروهی از روایات توسط وی تأثیر داشته باشد. مخصوصاً روایاتی که به بیان نشانه‌های ظهور می پردازند.
3. توجه به پیوستگی و ارتباط احادیث با یکدیگر در تفسیر و تبیین مفاهیم وارد در آنها. چنانکه پیش از این اشاره کردم، دو مفهوم حجت و عالم در تعداد زیادی از روایات ما به چشم می‌خورد ما به کنار هم قرار دادن این مجموعه روایات و توجه به ویژگی‌های بیان شده در آنها می‌توانیم به تصویری از امام و امامت دست یابیم که به عقیده بنده در صورت بیان صحیح هر عاقلی را به خود جل خواهد کرد. این تأثیرگذاری در دیگر حوزه‌ها نیز صادق است و نباید از پژوهش همه جانبه غفلت کرد.
4. شناخت و توجه کامل به آموزه‌های دینی که آقای طباطبایی به مصادیق جزئی و ریز آن اشاره فرمودند.
ادامه دارد
پي‌نوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. جعل در لغت به معناي ساختن، قرار دادن، نهادن، مبدل ساختن، ديگرگون كردن و از حالتي به حالت ديگر درآوردن آمده است (ر.ك: علي‌اكبر دهخدا، لغتنامه، ج5، ص6835) و در اصطلاح علم حديث به معناي ساخت حديث دروغين است، شايان ذكر است كه در كتابهاي علم‌الحديث يا علم الدراية به جاي اين واژه بيشتر از كلمه وضع استفاده مي‌شود. به حديث دروغين و حديثي كه راوي، خود آن را ساخته باشد، حديث مجعول يا موضوع مي‌گويند. (ر.ك: كاظم مدير شانه‌چي، علم‌الحديث و دراية‌الحديث، ج2، ص89؛ سيدرضا مؤدب، ص113.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. معناي لغوي تحريف گردانيدن سخن و چيزي از جاي خود است و معناي اصطلاحي آن كم و زياد كردن در سند يا متن حديث يا نهادن حرفي به جاي حرف ديگر است. گاه به جاي اين اصطلاح از كلمه تصحيف استفاده مي‌شود. شايان ذكر است كه تحريف يا تصحيف گاه به صورت غير عمدي و به دليل اشتباه راوي يا كساني كه از كتابهاي حديثي نسخه‌برداري كرده‌اند رخ مي‌دهد و گاه به صورت عمدي با هدف تغيير در معناي حديث. به حديثي كه در آن تحريف و تصحيف رخ داده، محرَّف و مصَّحف مي‌گويند. (ر.ك: كاظم مدير شانه‌چي، همان، ص65 و 66؛ سيدرضا مؤدب، علم‌الحديث: پژوهشي در مصطلح‌الحديث يا علم الدراية، ص64 و 65).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. تدليس در لغت، پنهان كردن و پوشيدن عيب كالا بر خريدار معنا مي‌دهد. (ر.ك: علي‌اكبر دهخدا، همان، ج4، ص5737) و در اصطلاح علماي حديث به معناي پوشاندن و مخفي كردن عيب حديث است. به اينگونه كه راوي در سند حديث عملي انجام دهد كه موجب اعتبار آن شود؛ مانند اينكه راويان ضعيف را از سند حديث حذف كند، يا از كسي روايت كند كه او را نديده يا از او خبري نشنيده است. به حديثي كه در آن تدليس صورت گرفته، حديث مدلَّس مي‌گويند (ر.ك: كاظم مدير شانه‌چي، همان، ص85؛ سيدرضا مؤدب، همان، ص105).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. خبر در يك دسته‌بندي كلي به خبر متواتر و واحد تقسيم مي‌شود. در بيان وجه اين دسته‌بندي گفته‌اند: در هر طبقه از سلسله راويان خبر يا به وسيلة افراد زيادي نقل شده ـ كه معمولاً هماهنگي و اتفاق آنان بر دروغ ممكن نيست ـ يا فقط يك يا چند نفر ـ كه به خودي خود از گفته آنها علم به مضمون خبر حاصل نمي‌شود ـ آن را نقل كرده‌اند. قسم اول را خبر متواتر و دوم را خبر واحد يا آحاد مي‌نامند. (كاظم مدير شانه‌چي، همان، ج2، ص33). از آنجا كه خبر متواتر به خودي خود مفيد علم است هيچ ترديدي در حجيت و قابليت استناد و استدلال به آننيست. اما در مورد حجيت خبر واحد بايد گفت كه خبر واحد اگر همراه و محفوف به قرائتي باشد كه صدور آن از معصوم را تثبيت كند نزد تمام علما حجت است و به آن مي‌توان استناد... ولي اگر فاقد قرائن مزبور باشد جمعي آن را حجت ندانسته‌اند ولي اكثر علماي فريقين خبر واحد را ـ خبر پاره‌اي از روايات كه جعل و ساختگي بودن آن مظنون هستند ـ حجت مي‌دانند (همان، ج1، ص36-35). شايان ذكر است كه كساني كه خبر واحد را حجت مي‌دانند خود به دو دسته تقسيم مي‌شوند: گروهي خبر واحدي را كه راوي آن فرد ثقه (راستگو و مورد اطمينان) باشد حجت مي‌دانند و گروهي خبر واحدي را ـ كه صرف‌نظر از رواي آن ـ اطمينان‌آور باشد و بتوان به نوعي اطمينان به صدور آن پيدا كرد. خبر نوع اول را خبرثقه و خبر نوع دوم را خبر موثوق‌به يا موثوق‌الصدور مي‌گويند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج40، ص152.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑