سیدکاظم طباطبایی
اشاره: در ميان زيارتنامه‌هاي مأثور، زيارتهايي وجود دارد كه به زيارات جامعه مشهور است. اين زيارتنامه‌ها را بدان سبب جامعه خوانده‌اند كه متن آنها به گونه‌اي تنظيم و آموزش داده شده است كه مي‌توان با خواندن يكي از آنها هر يك از امامان(ع) را از دور يا نزديك زيارت كرد. بنابراين، اين‌گونه زيارتها ويژة امام يا مكان يا زماني خاص نيست. زيارتنامه‌هايي كه چنين خصوصيتي دارد بسيار است. در اين مقاله برخي از اين زيارتنامه‌ها مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
1. درآمد
«زيارت» كه واژه‌اي عربي است، مصدر «زار يزور» و به معناي «براي همدمي و مؤانست يا حاجتي به خانه يا ديدار كسي رفتن 1 »، است و در فرهنگ و آيين مسلمانان و به ويژه شيعيان، رفتن به مشاهد متبرك و بقعه‌ها 2 و نيز اذكار، اوراد و دعاهايي را كه به عنوان تشرف باطني براي پيامبران، امامان، امامزادگان و اوليا خوانند «زيارت» گويند. بنابراين، در نظر فرد مسلمان، «زيارت، برقرار كردن ارتباط قلبي است با حجت خدا، و قرار دادن خويشتن خويش است در حوزة روحانيت و فيض بخشي [پيامبر و] امام» 3 .
امام علي بن موسي‌الرضا(ع) دربارة زيارت فرموده است:
هر امامي را پيماني در گردن اوليا و شيعيانش است. وفاي به اين پيمان وقتي تمام و كامل است كه قبرهايشان زيارت شود. پس كسي كه امامان را مشتاقانه زيارت كند و به آن چه مورد خواست و رغبت آنان بوده تصديق داشته باشد، امامانش در روز رستاخيز شفيع او خواهند بود 4 .
در نتيجه مي‌توان ـ و بلكه بايد ـ گفت: «زيارت، تجديد پيمان با حجت خدا و استوار گرداندن رشتة مودت و اطاعت مأموم نسبت به امام است كه پيشواي فكري و علمي مي‌باشد» 5 . زيارت، آداب و ترتيبي دارد كه از جملة آن آداب، خواندن زيارتنامه‌ها و دعاها و بر زبان راندن اذكار مخصوصي است كه از ائمه(ع) بر جاي مانده است. عالمان اماميه اين زيارتنامه‌ها و دعاها را با عين الفاظ وتعبيرات امامان در مجموعة متون حديث يا در مؤلفاتي مستقل زير عنوان المزار يا كتاب المزار يا الزيارات ثبت و ضبط كرده‌اند6 .
2. زيارتهاي جامعه و وجه تسمية آنها
در ميان زيارتنامه‌هاي مأثور، زيارتهايي وجود دارد كه به «زيارات جامعه» مشهور است. اين زيارتنامه‌ها را بدان سبب «جامعه» خوانده‌اند كه متن آنها به گونه‌اي تنظيم و آموزش داده شده است كه مي‌توان با خواندن يكي از آنها هر يك از امامان(ع) را از دور يا نزديك زيارت كرد. بنابراين، اين‌گونه زيارتها ويژة امام يا مكان يا زماني خاص نيست7 . زيارتنامه‌هايي كه چنين خصوصيتي دارد بسيار است. برخي از مؤلفان كتب ادعيه و زيارات، فقط به آوردن يكي از اين زيارتها اهتمام نشان داده‌اند8. اما برخي ديگر، چند فقره از آنها را در كتابهاي خويش به وديعت نهاده‌اند. چنان‌كه ابن‌بابويه قمي ملقب به «صدوق» دو فقره؛9 سيد محسن امين چهار فقره؛10 محدث قمي پنج فقره11 و مولي محمدباقر مجلسي در «باب الزيارات الجامعه» به تعداد پيشوايان معصوم(ع) چهارده فقره12 ، از اين زيارتها را نقل كرده است. مجلسي پس از نقل آن زيارتها گوشزد مي‌كند كه زيارتهاي جامعة ديگري هم هست كه به سبب موثق نبودن يا تكراري بودن مضامين از آوردن آنها چشم پوشيديم.13
در اين‌جا مناسب است با كمال ايجاز و با همان ترتيبي كه مجلسي دوم در بحارالانوار آورده است به توصيف اين زيارتها بپردازيم:
2ـ1. زيارت اول، كه آن را در برابر زيارت «جامعة كبيره» ، زيارت «جامعة صغيره» مي‌نامند، زيارتي
است كه امام رضا(ع) آن را در پاسخ پرسش كساني كه دربارة چگونگي زيارت امام ابوالحسن موسي بن جعفر(ع) پرسيده بودند به شيعيان آموخت و فرمود: در مسجدهاي پيرامون آرامگاه نماز گزاريد و مجزي است در همه جا، يعني در زيارت هر يك از ائمه، بگوييد:
السلام علي أولياء الله و أصفيائه، السلام علي أمناء الله و أحبّائه... .
اين زيارت كوتاه با اسنادهاي زير نقل شده است:
الف) ابن‌بابويه از ابن‌وليد از صفار از علي بن حسان از امام رضا(ع).14
ب) ابن قولويه از محمد بن حسين مت جوهري از ابوجعفر محمد بن احمد اشعري قمي از هارون بن مسلم از علي بن حسان از امام رضا(ع).15
ج) كليني از محمد بن يحيي از اشعري از هارون بن مسلم از علي بن حسان از امام رضا(ع).16
2ـ2. زيارت دوم، داراي متني بلند و همان است كه به «زيارت جامعة كبيره» شهرت دارد اين زيارت از امام هادي(ع) نقل شده است. صدوق از دقّاق و سناني و ورّاق و مكتّب و آنان جملگي از محمد بن ابي عبدالله كوفي و ابوالحسين اسدي و آن دو به نوبة خود از محمد بن اسماعيل برمكي از موسي بن عمران (يا عبدالله)17 نخعي حديث كرده‌اند كه گفت:
به علي بن محمد(ع) گفتم: اي زادة رسول خدا، به من سخني بليغ و كامل بياموز تا وقتي خواستم يكي از شما را زيارت كنم آن را بر زبان رانم. پس آن امام فرمود: چون به درگاه روضه رسيدي بايست و در حالتي كه بايد با غسل باشي شهادتين بگو. آنگاه چون داخل قبه شدي و قبر را ديدي بايست و سي مرتبه الله اكبر بگو. پس از آن با سكينه (آرامش دل)18 و وقار (آرامش تن)19 و با گامهاي كوتاه و آهسته اندكي پيش برو. بعد بايست و سي مرتبة [ديگر] الله اكبر بگو. پس از آن به قبر نزديك شو و چهل مرتبه الله اكبر بگو تا صد مرتبه كامل شود. آنگاه بگو «السلام عليكم يا أهل بيت النبوة و موضع الرسالة...».20
گويا سبب اين تكبيرهاي بسيار آن باشد كه زايران از تعبيرات و مضامين امثال اين زيارت، به غلو گرفتار نشوند يا از بزرگي حق غافل نمانند و از اصل استوار «توحيد» منحرف نشوند.21
2ـ3. زيارت سوم، اين زيارت با زيارت «جامعة كبيره» در الفاظ اختلافاتي دارد و از آن مبسوط‌تر است و معلوم نيست از زبان كدام يك از امامان(ع) نقل شده است.22 مجلسي دوم دربارة اين زيارت گويد:
چون من اين زيارت را در اصلي مصحح و كهن كه آن را در آغاز كتاب خود «كتاب عتيق» ناميدم مبسوط‌تر و با اختلافاتي در الفاظ آن ديدم، دوست دارم آن را نقل كنم .23
2-4. زيارت چهارم ، اين زيارتنامه كه نسبتاً كوتاه است از زبان امام صادق(ع) براي زيارت امام حسين(ع) و ديگر امامان نقل شده است. سند اين زيارت چنين است:
ابن قولويه از پدرش و گروهي از استادانش به واسطة محمد عطار و نيز ابن قولويه از محمد بن حسين بن متّ جوهري و آنان جملگي از اشعري از علي بن حسان از عروة بن اسحاق ابن اخي شعيب عقرقوفي از «كسي كه آن را ذكر كرده» از امام ابي عبدالله [امام صادق (ع)] حديث كرده‌اند كه گفت:
هرگاه به نزديك قبر حسين بن علي(ع) آمدي، اين جملات را كه در كنار آرامگاه هر امام ديگري نيز مجزي است مي‌تواني بگويي: «السلام عليك من الله، السلام علي محمد أمين‌الله علي رسله...».24
گفتني است كه در سند اين زيارت دو اشكال به چشم مي‌خورد: يكي اينكه عروه بن اسحاق، امامي، اما ناشناخته است.25 ديگر اينكه راوي زيارت از امام صادق(ع) نامش در سلسلة سند مذكور نيست و در نتيجه اسناد زيارت «مرسل» است.
2ـ5. زيارت پنجم، زيارتنامه‌اي بلند است كه سيد بن طاووس و مؤلف المزار الكبير روايت كرده و گفته‌اند: اين زيارت از ائمه(ع) روايت شده است. ولي معين نكرده‌اند كدام يك از امامان(ع) آن را به شيعيان خود تعليم داده‌اند .26 آغاز اين زيارت چنين است:
السلام عليكم ائمة المؤمنين و سادة المتقين... .
2ـ6. زيارت ششم، همان زيارت معروف «امين‌الله» است. ابن طاووس با اسانيدي چند از جابرجعفي از امام باقر(ع) روايت كرده است كه:
پدرم علي بن الحسين(ع) به سوي مشهد اميرالمؤمنين(ع) رفت و در كنار آرامگاه ايستاد. آنگاه گريست و گفت:
«السلام عليك يا أمين‌الله في أرضه...».
بنا به نقل ابن طاووس امام باقر(ع) فرموده است:
هر كس از شيعيان ما اين زيارت را در كنار آرامگاه امير مؤمنان(ع) يا يكي از ائمه بخواند، آن را در
نامه‌اي از نور بالا برند و مهر محمد(ص) بر آن زنند و آن را محفوظ دارند تا به قائم تسليم كنند تا سرانجام با بشارت و تحيت و كرامت صاحبش را ملاقات كند.27
اين روايت حاكي است كه هم اميرالمؤمنين(ع) و هم ديگر امامان(ع) را با اين زيارتنامه مي‌توان زيارت كرد. پس اين زيارت، هم از زيارتهاي مطلق و هم از زيارتهاي مخصوص روز غدير28 و هم از زيارتهاي جامعه است.29
دربارة اهميت اين زيارت، مجلسي دوم گفته است:
اين زيارت از نظر متن و سند بهترين زيارتهاست. پس شايسته است مؤمنان در همة روضات مقدس ائمه بر آن مواظبت و اهتمام داشته باشند.30
2ـ7. زيارت هفتم ، ابن طاووس گويد:
اين زيارت از ابوالحسن ثالث [امام هادي (ع)] روايت شده است. در آغاز اذن ورود مي‌گيري. سپس پاي راست را مقدم بر پاي چپ گذاشته داخل مي‌شوي و مي‌گويي: «بسم‌الله و بالله و علي ملّة رسول‌الله...».31
مجلسي پس از نقل اين زيارت اظهار داشته است:
به نظر مي‌رسد آنچه سيد ذكر كرده روايتي واحد [و يكپارچه] نيست، بلكه او روايتها را با هم جمع و تأليف كرده است.32
2ـ8. زيارت هشتم، ابن طاووس اين زيارت را ذكر كرده و گفته است: «اين از سخنان امام رضا(ع) است». به گمان مجلسي دوم، او اين زيارت را از خبري كه عبدالعزيز بن مسلم دربارة فضل و صفات امام از زبان امام رضا(ع) روايت كرده فراهم ساخته و سامان داده است. ولي چندان كه بايد از عهدة تأليف آن برنيامده است.33 ابن طاووس گويد:
چون خواستي كه يكي از امامان را زيارت كني در برابر ضريح او بايست و بگو: «السلام علي القائمين مقام الانبياء، الوارثين علوم الاصفياء...».34
2ـ9. زيارت نهم، اين زيارتنامه را هم ابن‌طاووس در كتاب مصباح الزائر آورده و گفته است:
در برابر ضريح امام مزور35 مي‌ايستي و مي‌گويي: «أللّهمّ اني أسألك يا رافع السموات المبنيّات...».36
مجلسي پس از نقل متن اين زيارت اظهار مي‌دارد:
شايد اين زيارتنامه از مؤلفات وي [ابن طاووس] يا امثال وي باشد. همچنان كه ساختار و نظام آن بر چنين احتمالي گواهي مي‌دهد.37
2ـ10. زيارت دهم، شيخ طوسي از طريق ابن عياش گويد:
خير بن عبدالله از مولاي خود ابوالقاسم حسين بن روح برايم حديث كرد كه گفت: هر يك از مشاهد را كه در ماه رجب در كنارش باشي زيارت كن. چون داخل شدي بگو: «ألحمدلله الذي أشهدنا مشهد أوليائه في رجب و أوجب علينا في حقّهم ما قد وجب».38
گفتني است كه اين زيارت همان است كه به «زيارت رجبيّه» شهرت دارد.39 محدث قمي نيز آن را زير عنوان «زيارت پنجم جامعه» آورده است.40
2-11. زيارت يازدهم، مجلسي دوم كه از اين زيارت به عنوان «زيارت مصافقه»41 ياد كرده است مي‌نويسد:
در نسخه‌اي كهن از مؤلّفات عالمان امامي مطلبي يافتم كه عين عبارت آن چين است: «تني چند روايت كرده‌اند كه زيارت سروران ما(ع) در حقيقت تجديد پيمان و ميثاق مأخوذي است كه بر گردن بندگان است. راه و روش زيارت اين است كه زاير به هنگام زيارت امامان(ع) بگويد: «جئتك يا مولاي زائراً لك و مسلّماً عليك...» .
در پايان گويد:
آنگاه دو ركعت نماز زيارت به جاي مي‌آوري و باز مي‌گردي. اگر چنين كني زيارت به سان عهد و ميثاق تازه باشد.
آنگاه مجلسي گويد:
برخي از متأخران اين زيارتنامه را عيناً از شيخ مفيد نقل كرده‌اند.42
2ـ12. زيارت دوازدهم، مجلسي گويد:
اين زيارتي است كه آن را در همان كتاب مذكور ديدم. گمان مي‌رود كه اين از مؤلفات عالمان و غير منقول از ائمه باشد.
اين زيارت چنين آغاز مي‌شود:
السلام علي كافّة الانبياء والمرسلين، ألسلام علي حجج الله علي العالمين... .43
2ـ13. زيارت سيزدهم، اين زيارت نيز از همان كتاب كهن پيش‌گفته مأخوذ است. آغاز اين زيارت چنين است:
ألسلام عليكم يا سادة المؤمنين و أئمّة المتّقين... .44
2ـ14. زيارت چهاردهم، اين يكي نيز از همان نسخة كهن پيش‌گفته منقول است. در آن كتاب گويد:
اذن دخول مي‌گيري و مي‌گويي: «ألسّلام عليكم يا محالّ معرفة‌الله، السلام عليكم يا مساكن بركة‌الله...».45
3. نسبت اين زيارتها با يكديگر
از رهگذر مقايسة متن اين زيارتنامه‌ها با يكديگر
به روشني مي‌توان دريافت كه نسبت بيشتر اين زيارتها با هم «عموم و خصوص من وجه» است. بدين معنا كه در عين اشتراك در پاره‌اي از مواضع و فقرات در مواضعي ديگر با هم اختلاف دارند.
4. داوري مجلسي دوم دربارة اين زيارتها
مجلسي پس از نقل زيارتهايي كه در سطور بالا توصيف شد، بي‌آنكه دليل يا دلايل خود را بيان كند، در مقام ارزيابي و داوري دربارة آنها مي‌گويد:
در اين كتاب به عدد معصومين(ع) چهارده زيارت جامعه آوردم. ولي برترين و موثق‌ترين آنها دومي [يعني زيارت موسوم به جامعه كبيره] است و پس از آن به ترتيب زيارت اول [يعني زيارت جامعه صغيره] ، چهارم، پنجم، ششم [يعني زيارت امين الله] ، هفتم، دهم و سوم است.46
پي‌نوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- •
برگرفته از فصلنامه مطالعات اسلامي، دانشكده الهيات دانشگاه فردوسي مشهد، با اندكي ويرايش و تلخيص.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1 .ابراهيم أنيس و ديگران، المعجم الوسيط، ذيل واژة موردنظر.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2 .مشاهد مشرفه حرمت و حكم مسجدها را دارد؛ زيرا علاوه بر اشتمال بر فوائد مساجد، به سبب كسي كه در آن مدفون است، شرافتي افزون هم كسب كرده و اذكار و نماز در آن مكانها از برترين طاعات و عبادات است (سيد محسن امين، مفتاح‌الجنات، ج2، ص2).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3 .محمدمهدي ركني، شوق ديدار: مباحثي پيرامون زيارت، ص7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4 .روي الحسن بن علي الوشاء عن ابي‌الحسن الرضا(ع) قال: إنّ لكلّ إمام عهداً في عنق أوليائه و شيعته، إنّ من تمام الوفاء بالعهد زيارة قبوهم، فمن زارهم رغبة في زيارتهم و تصديقاً بما رغبوا فيه كان أئمتهم شفعائهم يوم‌القيامة. ابوجعفر محمدبن علي بن الحسين ابن‌بابويه (شيخ صدوق)، من لايحضره الفقيه، به نقل از: مولي محمد تقي مجلسي، روضة المتقين، ج5، ص360؛ ابن‌بابويه، عيون أخبارالرضا(ع)، ج2، صص260-261.
براي آگاهي بيشتر دربارة فضيلت زيارت مشاهد پيامبران و امامان(ع) ر.ك: مولي محمدتقي مجلسي، همان، ج5، ص358 به بعد؛ امين، همان، ج2، ص2-5. گفتني است كه ترجمة حديث بالا از كتاب شوق ديدار (ص117) برگرفته شد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5 .ركني، همان، ص208.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6 .دربارة اين مطلب ر.ك: محمدحسن آقا بزرگ تهراني، الذريعه، ج13، ص304.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7 .محمدبن مكي العاملي (شهيد اول)، ألمزار، ص236؛ محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج99، ص126؛ آقاجمال خوانساري، مزار، ص97؛ سيد عبدالله شبر، با اختران تابناك (ترجمة الانوار الّلامعه)، ترجمه عباس‌علي سلطاني، صص44-43؛ امين، همان، ج2، ص208؛ شيخ عباس قمي، مفاتيح‌الجنان، ص899.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8 .مثلاً نك: أبو عبدالله محمدبن محمدبن‌النعمان (شيخ مفيد)، ص176؛ شهيد اول، همان، ص236.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9 .من لا يحضره الفقيه، ج2، صص609-608؛ همو، عيون اخبارالرضا(ع)، ج2، صص271-278)، آقا جمال خوانساري سه فقره (مزار، ص102).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10.مفتاح الجنات، ج2، صص218-210.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11.مفاتيح الجنان، ص917.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12.بحارالانوار، ج99، ص209.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13.همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14.إبن بابويه، من لا يحضره الفقيه، ج2، ص608؛ عيون أخبار الرضا(ع)، ج2، ص271. قس: همان، مشيخة الفقيه، ج4، ص531.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15.أبوالقاسم جعفر بن محمد ابن قولويه، كامل الزيارات، ص315.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16.أبو جعفر محمدبن يعقوب كليني، ألكافي، ج4، ص578؛ نيز نك: ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسي، تهذيب الاحكام، ج6، ص102؛ مفيد، كتاب ألمزار، ص176؛ شهيد اول، المزار، ص236؛ محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج99، صص127-126؛ خوانساري، مزار، صص96-95؛ مفاتيح‌الجنان، ص899. دربارة شرح بعضي از مواضع اين زيارت ر.ك: مجلسي، همانجا.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17.ر.ك: سيد أبوالقاسم موسوي خويي، معجم رجال الحديث، ج19، ص52.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18.خوانساري، مزار، صص60-59.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19.همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20.عيون اخبار الرضا(ع)، ج2، صص278-272؛ من لا يحضره الفقيه، ج2، ص609؛ تهذيب الاحكام، ج6، ص95؛ بحارالانوار، ج99، صص134-127؛ خوانساري، مزار، ص59 به بعد؛ مفاتيح‌الجنان، ص901 به بعد؛ عزيزالله عطاردي، مسند الاءمام الهادي(ع)، صص252-247.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21.مفاتيح‌الجنان، ص901؛ شوق ديدار: مباحثي پيرامون زيارت، ص323.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22.بحارالانوار، ج99، صص159-146.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23.همان، صص146-99.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24.كامل الزيارات، صص319-316؛ بحارالانوار، ج99، صص162-160.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25.معجم رجال الحديث، ج11، ص138.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26.بحارالانوار، ج99، صص176-162.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27.ابن‌طاووس، مصباح الزائر صص246-245؛ بحارالانوار، ج99، صص177-176؛ مفاتيح‌الجنان ص575.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28.شهيد اول، ألمزار، ص149؛ تقي‌الدين ابراهيم بن علي العاملي كفعمي، ألمصباح في الادعية والصّلوات والزّيارات، ص638.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29.مفتاح‌الجنات، ج2، ص42؛ مفاتيح‌الجنان، ص577؛ قس: خوانساري، ألمزار، صص102-98.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30.مفاتيح‌الجنان، ص575؛ مفتاح‌الجنّات، ج2، صص44-42.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31.مصباح‌الزائر، صص251-246؛ بحارالانوار، ج99، صص187-178؛ مسندالاءمام الهادي(ع)، صص259-253.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32.بحارالانوار، ج99، ص187.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33.همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34.همان، ج99، صص190-187.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35.زيارت شونده.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36.مصباح الزائر، صص256-254؛ نيز: بحارالانوار، ج99، صص194-191.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37.بحارالانوار، ج99، ص195.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38.طوسي، مصباح المتهجّد، ص572؛ بحارالانوار، ج99، ص195.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39.مفاتيح‌الجنان، ص226.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40.همان، ص917.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41.«مصافقه» به معناي دست به دست هم زدن دو كس به هنگام داد و ستد به نشانة اعلام موافقت است. در قديم رسم بر اين بوده است كه بيعت كننده و بيعت شونده، بسان خريدار و فروشنده، در مقام بيعت دست در دست هم مي‌نهاده‌اند. در اين زيارت آمده است: دست راستت را بر قبر مي‌نهي و مي‌گويي: «هذه يدي مصافقةً لك علي البيعة الواجبة علينا. فاقبل ذلك منّي يا امامي». (يعني: اين دستان من است كه به نشانة بيعتي كه بر ما واجب است به سوي تو دراز مي‌كنم. اي پيشوايم، آن را از من بپذير). بدين سبب اين زيارت را «مصافقه» خوانده‌اند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42.بحارالانوار، ج99، صص198-197.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43.همان، صص204-198.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44.همان، صص207-206.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45.همان، صص208-207.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46.همان، ص209.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑