دعای ندبه

حاج شیخ عباسعلی ادیب

«و تخیرت له اوصیاء مستحفظاً بعد مستحفظ من مدّه ای مدّه اقامه لدینک و حجّه علی عبادک و لئلاً یزول الحق عن مقرّه و یغلب الباطل علی اهله و لا یقول احد لولا ارسلت الینا رسولاً منذراً و اقمت لنا علماً هادیاً، فنتّبع آیاتک من قبل ان نذّل و نخزی؛

و برای هر کدام جانشینانی اختیار کردی، که هر جانشینی پس از دیگری مستحفط دین باشد، از زمانی تا زمانی تا اینکه دین را به ای دارند و حجّت بر خلق تو بوده باشند و به جهت آنکه حق از مقرّ و جایگاه خود زایل نشود و اهل باطل بر اهل حق غالب نگردد و به جهت آنکه احدی نتواند ایراد نماید که خداوندا چرا پیامبری برای ما نفرستادی و چرا برای ما برپای ننمودی کسی را که نشانة حق و راهنمای ما باشد؟ تا ما هم آیات و فرمان‌های تو را متابعت کنیم، پیش از آنکه خوار و رسوا گردیم.»

اوصیاء هر یک از پیامبران اولی العزم، دوازده نفر بودند و هر کدام دین را حفظ می‌کردند و مشیّت خدایی تعلّق گرفته که هیچ زمانی، زمین از حجّت خالی نباشد؛ زیرا که امام در عالم به منزلة قلب است در بدن انسان.

و در اینجا برای لزوم بقای حجّت، چهار برهان آورده است:

اقامة دین؛ تا باقی باد و زایل نگردد، زیرا که بنای خلقت عالم برای دین و خداشناسی است؛

اینکه پیغمبر و امام، حجّت بر مردم هستند، تا مردم را به دین حق دعوت نمایند و حجّت بر ایشان تمام شود؛

آنکه دین حق زایل نگردد و دین باطلی به جای آن قرار نگیرد؛

آنکه حقّ اعتراض برای کسی نباشد و نتواند اعتراض کند که خدایا چرا پیغمبری نفرستادی تا متابعت او را بنماییم؟

«الی انتهیت بالامر الی حبیبک و نجیبک محمّدٍ صلّی الله علیه و آله فکان کما انتجبته سیّد من خلقته و صفوة من اصطفیته و افضل من اجتبیته و أکرم من اعتمدته قدّمته علی انبیائک و بعثته الی الثّقلین من عبادک و اوطاته مشارقک و مغاربک؛ پس امر نبوّت را امتداد دادی تا خاتمة آن را به دوست برگزیدة خود، محمّد(ص)، منتهی داشتی، پس این پیغمبر است، هم‌چنان که او را برگزیدی، مهتر آفریدگان و برگزیدة برگزیدگان و افضل بزرگان و گرامی‌ترین اعتماد شدگان و مقدّم داشتی (در شرف و رتبه) او را بر همة پیغمبران و مبعوث نمودی او را بر جنّ‌ و انس از بندگان و او را بر تمام آفاق از مشارق و مغارب، برتری دادی.»

وظیفة دهم- اعتقاد به فضایل و معراج جسمانی پیامبر(ص) که در این دعا، اشاره به بعضی شده است.

«سیّد من خلقته»، اشاره‌ای است به اخبار کثیره، مثل خبری که حضرت رضا(ع) از آباء کرم خود از پیغمبر(ص) روایت کند که فرمود: «أنا سیّد ولد آدم و لافخر»

و در خبر دیگر فرمود:

«أنا سیّد ولد آدم یوم القیامه و لا فخر و أنا اوّل تنشق الارض عنه و لافخر و أنا اوّل شافع و اوّل مشفع؛

من سیّد اولاد آدم هستم در قیامت و این ادّعا از روی کبر نیست و من اوّل کسی هستم که زمین برای من شکافته می‌شود و من از قبر بیرون می‌آیم برای قیامت و این از روی تکبّر نیست و من اوّل شفع و بالاترین شفعاء هستم.»

«صفوه من اصطفیته»؛ اشاره‌ای است به خبری که فرمود:

« إنّ الله اصطفی من ولد ابراهیم، اسمعیل و اصطفی من ولد اسمعیل، کنانه و اصطفی من ولد کنانه، قریشاً و اصطفی من قریش بنی هاشم و اصطفانی من بنی هاشم؛

خدا برگزید از فرزندان ابراهیم، اسماعیل را و از فرزندان اسماعیل، کنانه را و از کنانه قریش را و از قریش، بنی‌هاشم را و از بنی‌هاشم برگزید مرا.»

قریش خیار بنی‌آدم

و خیر قریش بنی‌هاشم

و خیر بنی‌هاشم احمد

رسول‌الله الی العالم

«و افضل من اجتبیته...»، حضرت باقر(ع)، سند به رسول خدا(ص) می‌رساند که فرمود:

«اعطیت خمساً لم یعطهنّ نبی کان قبلی ارسلت الی الابیض و الاسود و الاحمر و جعلت لی الارض طهوراً و مسجداً نصرت بالرّعب و احلّت لی الغنائم و لم یحلّ لاحد (لنبی خ‌ل) قبلی و اعطیت جوامع الکلم؛

پنچ چیز از خداوند به من عطا شد که به هیچ پیغمبری پیش از من عطا نشده است:

رسالت من به سوی تمام مردم، از سفید و سیاه و سرخ است؛

همه جای زمین برای من محلّ سجده و عبادت و پاک‌کننده است؛

نصرت شدم به رعب و ترس در دل دشمنان؛

حلال شد برای من غنایم که برای هیچ پیغمبری قبل از من حلال نبود؛

جوامع کلم به من عطا شد.

راوی گوید از حضرت باقر(ع) پرسیدم جوامع کلم چیست؟ فرمود قرآن است.

و دیگر رسول خدا(ص)‌ فرمود:

«کنت نبیّاً و آدم بین الماء و الطّین؛

من پیغمبر بودم در زمانی که آدم میانة آب و گل بود.»

و اخبار فضایل و خصائص پیغمبر(ص) زیاده از حد احصاء است و این مختصر گنجایش آن را ندارد.

«و سخرّت له البراق؛

و براق را مسخّر او نمودی.»

براق، مرکوبی است که پیغمبر(ص) بر آن سوار شده و به معراج رفت و آن از حصار بزرگتر و از استر کوچک‌تر است و مانند ملک، دو بال دارد و صورت او مانند انسان است و غیر از پیغمبر(ص)، احدی بر او سوار نشده است.

« و عرجت به (بروحه خ) الی سمائک؛

و او را از همة آسمان‌ها فراتر به معراج بردی.»

معراج پیغمبر(ص) در سال 6215 بعد از هبوط آدم بوده و بنا بر اخبار کثیره – که از حدّ تواتر به‌مراتب زیادتر است- معراج آن حضرت جسمانی بوده که از «مکّه» از خانة امّ‌هانی، یا از «شعب ابی‌طالب» یا «مسجدالاحرام» حرکت کرده به «مسجدالاقصی» و از آنجا عروج به آسمان نموده و از آنجا به «سدره المنتهی» و به عرش و مقام قاب قوسین أو ادنی رسیده و با خدا تکلّم کرده و ملاقات با پیغمبران نموده و با ایشان نماز خوانده و بر ایشان امامت داشته و بهشت و جهنّم و وقایع بسیاری را مشاهده کرده است و این مطلب از ضروریات دین است و انکار آن انکار قرآن و ضروری دین است.

و بعضی از متأخرّین گه انکار معراج جسمانی کرده‌اند و آن را روحانی دانسته‌اند، گمان برده‌اند که این امر بزرگ مطابق طبیعت و عادت باشد و اگر بر حسب عادت باشد، اشکالاتی وارد می‌آید. مثل آنکه مطابق هیئت قدیم، گویند: خرق و التیام در فلکیات نیست؛ یعنی تمام افلاک جسم هستند مانند سنگ و بر روی هم قرار گرفته و دری برای آنها نیست و مانند هوا نیستد که چون ما در آن حرکت می‌کنیم، از پیش خرق و از هم جدا شود و از عقب باز به هم آید التیام یابد. پس بر حسب این گمان وهمی، اشکال می‌کنند که: چگونه می‌شود که پیغمبر(ص) از افلاک و آسمان‌ها گذشته باشد.

و مثل اینکه مطابق هیئت جدید گویند: عالم مرکّب است از منظومه‌های شمسی که در هر یک آفتابی در وسط سیّاراتی به گرد آن گردش می‌نمایند و در حقیقت آسمانی نیست و آنچه به نظر می‌آید، فضای لایتناهی و بی‌پایانی است که به رنگ آبی به نظر می‌آید، پس اشکال می‌کنند که پیغمبر(ص) برای معراج به کجا رفته و عرش و سدره‌المنتهی

کجاست؟

و مثل آنکه مطابق طبیعت گویند؛ جسم مجذوب زمین است و محال است که انسان بتواند از زمین جدا شود و به طرف بالا برود.

ولی جواب از همة‌ این اشکالات آن است که معراج پیغمبر(ص)، امری است که خارق عادت و امر طبیعی و عادّی نیست تا این اشکال بر آن وارد شود.

و اینکه بعضی قائل شده‌اند که: معراج پیغمبر(ص) روحانی یا در خواب بوده؛ برای همان است که چون این امر را مخالف طبیعت و عادت دانسته‌اند. به اوهام ناقص خود، محال می‌دانند و قائل شده‌اند که: آیات و روایات را باید تأویل نمود، ولی پس از آنکه معلوم شد که این امر حسب عادت نیست، بلکه بر خلاف عادت است، برای چه ما دست از ظواهر آیات و روایات برداشته و آنها را تأویل نماییم؟

صحیح این جمله «و عرجت به الی سمائک» است و « عرجت بروحه» اشتباه است و تحقیق این مطلب مطابق فرمایش حاجی نوری، اعلی الله مقامه، در کتاب «تحیه الزّائر» به طریق اختصار که در دیباچه هم اشاره به آن شده، چنین است که:

«این دعا را قبل از مرحوم مجلسی، سه نفر از شیخ محمّدبن علی‌ابی قره و او از کتاب ابی‌جعفر، محمّدبن الحسین‌بن سفیان بزوفری نقل نموده‌اند.

شیخ جلیل، محمّدبن المشهدی، در کتاب «المزار» خود؛

رضی‌الدین علی‌بن طاووس در کتاب «المصباح»؛

صاحب مزار قدیم.

(و حاجی نوری فرماید که) در مزار قدیم و مزار محمّدبن المشهدی که تألیف آنها سال‌ها قبل از مصباح بوده؛ عبارت آنها چنین است: «و عرجت به» در بعضی از نسخ مصباح هم این عبارت را چنین نوشته ولی در بعضی از نسخ مصباح «و عرجت به» نوشته است و مرحوم مجلسی هم این دعا را از مصباح نقل فرموه است و چنین شایع شده است و احتمال قوی می‌رود که بعضی از کسانی که در معراج جسمانی، اشکال داشته‌اند در نسخة مصباح دست برده باشند؛ زیرا که در بعضی از نسخه‌های مصباح « و عرجت به» ضبط شده است.

و بعد از این همه تحقیقاتی که ایشان فرمودند، معلوم می‌شود اشتباهی شده و علاوه آنکه این عبارت در این دعا با ظواهر آیات و روایات کثیره، معارضه نمی‌کند و نمی‌شود به واسطة آن از یک اعتقاد ضروری دین دست برداشت.

و بعد از این جواب‌های کافی گوییم: به فرض اینکه این عبارت «بروحه» درست باشد، باز هم نفی معراج جسمانی نمی‌کند؛ زیرا که در عبارت عرفی روح اطلاق بر انسان شده است و بزرگان هم گفته‌اند: اثبات شیء نفی ما عداه نمی‌کند.

« و أودعته علم ما کان و ما یکون الی انقضاء خلقک؛

و علم گذشته و آینده را تا انقضاء خلقت به ودیعه در سینة او نهادی.»

شاهد آنکه پیغمبر(ص) به تمام امور گذشته و آینده، عالم بوده، اخباری است که آن حضرت یا نوّاب او، از حال پیغمبر سابق، حالات امم ایشان، وقایع گذشته و همچنین از وقایع آینده و آخرالزّمان خبر داده‌‌اند و شرح این مطالب، مناسب این مختصر نیست؛ بلکه از حدّ احصاء خارج است.

«ثم نصرته بالرّعب؛

پس از آن، او را به رعب و مهابت در دل دشمنان یاری کردی»

خداوند مهابتی به آن حضرت داده بود که در غزوات، لشگر دشمن به واسطة آن مهابت، مرعوب و ترسناک می‌شدند و این امر در مواقع بسیاری اتّفاق افتاد.

یک موقع در جنگ بدر که لشگر مسلمین سیصد و سیزده نفر بودند، هفتاد و هفت نفر از مهاجرین و دویست و سی و شش نفر از انصار و عدّة کفّار نهصد یا هزار نفر بودند و جای کفّار زمین سختی و آن شب همة‌ مسلمین محتلم شدند و سخت خائف شدند که با حال جنایت کشته شوند، حضرت رسول(ص)، دعا کردند، بارانی سخت بارید و مسلمین غسل کردند و جای مسلمین سخت و جای کفّار گل شد. از این جهت ترس و رعب عظیم در دل کفّآر افتاد و مسلمین قوی دل گردیدند.

و خداوند از این واقعه خبر می‌دهد:

«إذا یغشیکم النّاس أمنه و ینزّل علیکم من السّماء ماء یطهّر لکم و یذهب عنکم رجز الشّیطان و لیربط علی قلوبکم و یثبّت بکم الاقدام اذ یوحی ربّک الی الملائکه انّی معکم فثبّتوا الذّین آمنوا سالقی فی قلوب الذّین کفروا الرّعب فاضربوا فوق الاعناق و اضربوا منهم کلّ بنان؛

یاد کنید زمانی را که خدا خواب را بر شما غللب نمود در حال ایمنی از جانب او و فرو فرستاد برای شما

از آسمان، بارانی را تا شما را با آن پاک کند و ببرد از شما خباثت شیطانی و جنایت را، تا محکمی دهد بر دل‌های شما و زمین را سخت و قدم‌های شما را بر آن ثابت نماید. زمانی که خدا به ملائکه وحی کرد که من با شمایم، پس محکم و ثابت دارید مؤمنین را برای استقامت در جنگ و من رعب و ترس در دل کفّار القا می‌کنم. پس گردن‌های ایشان را بزنید و بندهای ایشان را قطع نمایید. (1)

موقع دیگر در غزوة بنی‌النضیر بود و ایشام دسته‌ای از یهود بودند و نزدیک «مدینه» قلعه داشتند و مردان شجاعی در آن طایفه بود و چون پیغمبر(ص) به مدینه آمد و مردم اوس و خرزج به او ایمان آوردند و در تورات هم وصف آن حضرت را خوانده بودند و دانستند که کار پیامبر (ص) قوی می‌گردد، خدمت آن حضرت آمده و معاهده بستند که ایشان با مسلمین و مسلمین با ایشان هم‌عهد باشند و با هم مخالفت نکنند، ولی چون در جنگ احد مسلمین مغلوب شدند و هفتاد نفر از ایشان کشته شدند، در کار آن حضرت شک کردند و عهد پیغمبر(ص) را شکستند و چهل نفر از ایشان به مکّه آمدند و با ابوسفیان و چهل نفر از مشرکین در کنار خانة کعبه عهد بستند که در دفع پیغمبر(ص)، اعانت یکدیگر نمایند. از این جهت پیغمبر(ص) نزد ایشان فرستاد که از این زمین که قریب به مدینه است، بایستی خارج شوید، چون ابا کردند، پیغمبر(ص)‌ لشگر مسلمین را به جانب ایشان حرکت داد و لوای جنگ به دست علی(ع) بود و قلعة‌ایشان را محاصره فرمود. چون کار بر اینان تنگ شد، گفتند اموال خود را هم می‌بریم. حضرت فرمودند: هر خانواده به مقدار یک شتر بار ببرد، چون اوّل به این قرار راضی نشدند و چند روز طول کشید، کار بر ایشان سخت تنگ شد و رعب و ترس سخت در دل ایشان افتاد تا اینکه خانه‌های خود را به دست خود خراب می‌کردند و پس از آن به قرار اوّل حاضر شدند، حضرت فرمود: این حکم از اوّل برای شما بود، حال باید با دست خالی از وطن خارج شوید و به همین دستور از قلعه خارج شدند و به اطراف رفتند و خداوند از این قصّه خبر می‌دهد:

« وقذف فی قلوبهم الرعب یخرجون بیوتهم بایدیهم و ایدی المؤمنین؛

خدا رعب و ترس در دل‌های یهود بنی‌النضیر انداخت، تا آنکه خانه‌های خود را به دست خود و به دست مؤمنین خراب می‌کردند.(2)

موقع دیگر در غزوة بنی‌قریظه بود و ایشان هم یک طایفه از یهود بودند و در قلعة نزدیک مدینه جای داشتند و با پیغمبر(ص) معاهده بسته بودند، چون جنگ احزاب فراهم شد، ابوسفیان نزد ایشان فرستاد و از ایشان اعانت طلبید. ایشان به گمان اینکه پیغمبر(ص) در این جنگ مغلوب می‌شود، فریب خورده، عهد پیغمبر(ص) را شکستند و با مشرکین برای اعانت هم بستند، پیغمبر(ص) از معاهدة یهود با مشرکین دل‌گیر شد.

نعیم‌بن مسعود اشجعی، که تازه اسلام آورده بود، خدمت پیغمبر(ص) رسید و عرض کرد که: یا رسول‌الله من تازه اسلام آورده‌ام و با یهود و مشرکین معاشرت داشته‌ام و از اسلام من خبر ندارند، اگر اجازه بفرمایید می‌روم و معاهدة ایشان را به هم می‌زنم تا یهود خائف شود و از قلعه بیرون نیاید و اعانت مشرکین نکنند، ولی رخصت بفرمایید که هر چه بخواهم دربارة شما بگویم. حضرت او را اجازه داد، پس نزد ابوسفیان رفت و گفت؛ شنیده‌ام که محمّد(ص) با یهودیان بنی‌قریظه عهد بسته که هر حیله است داخل لشگر شما شوند و چون جنگ شروع شود، شمشیر بر شما بکشند و شما را بکشند و سبب فتح مسلمین را فراهم آورند و محمّد به پاداش آن، منازل و مزارع قینقاع و بنی‌النضیر را که گرفته است به ایشان بخشند و من برای دوستی و نصیحت؛‌ این امر را به شما خبر دادم و مصلحت شما این است که اگر معاهده با شما بستند، چند نفر از رؤسای ایشان را به گرو بگیرید و به مکّه بفرستید تا از مکر یهود سالم باشید، ابوسفیان دعای خیر در حقّ او کرد.

پس از آن نزد بنی‌قریظه رفت و اظهار دوستی و مودّت با ایشان نمود و گفت شنیده‌ام ابوسفیان و مشرکین از شما اعانت خواسته‌اند ولی از ابوسفیان شنیده‌ام که گفته است که یهود را داخل لشگر خود می‌کنیم و ایشان را در مقدّمة لشگر قرار می‌دهم، اگر محمّد مغلوب شود، فتح به نام ما تمام می‌شود و اگر ما مغلوب شویم، یهود کشته می‌شوند و ما فرار می‌کنیم و من صلاح شما را چنان

دانم که اگر ابوسیان از شما اعانت خواست، ده نفر از ایشان را گرو بگیرید تالابد باشند که فرار نکنند و الّا اگر پیغمبر(ص) غالب شود و کفّار به مکّه می‌رفتند، شما مغلوب پیغمبر(ص) خواهید بود، گفتند: خدا تو را جزای خیر دهد که ما را خبر دادی و ما به همین شرط عمل می‌کنیم که اگر ابوسفیان از ما اعانت خواست تا ده نفر گرو نگیریم، از قلعه بیرون نیاییم.

و به این حیله، نعیم معاهدة ایشان را به هم زد و بعد از آن خائف شدند و اعانت به مشرکین نکردند و چون پیغمبر(ص) از جنگ احزاب فارغ شد و عمروبن عبدود به دست امیرالمؤمنین(ع) کشته شد و فتح نمودند و به مدینه وارد شدند، هنوز لباس جنگ را از تن بیرون نکرده بودند که پیغمبر(ص) فرمود: به حکم خدا باید قلعة بنی‌قریظه را محاصره نماییم، پس لشگر اسلام به طرف بنی‌قریظه حرکت کرده و قلعة‌ ایشان را محاصره و کار را را ایشان تنگ گرفتند و رعب و ترس عظیمی در دل‌های بنی‌قریظه افتاد، پس رفت و آمد وگفت‌وگوی زیاد به حکم سعدبن معاذ راضی شدند و سعد معاذ حکم کرد که مردان ایشان را گردن بزنید و زنان و اطفال را به رقیت و غلامی و کنیزی ببرید و مال ایشان را هم تصرّف نمایید و به همین حکم که از جانب خدا هم تصویب شد، عمل نمودند و بعضی از اطفال که به بلوغ رسیده بودند برای دفع قتل از خود، ادّعای طفولیت می‌کردند و مسلمین به حکم پیغمبر(ص)، موی زهار ایشان را معاینه می‌کردند، اگر سیاه شده بود، ایشان را می‌کشتند و اگر هنوز سیاه نشده بود، آنها را رها می‌کردند و به رقیت می‌گرفتند.

و خداوند از این واقعه خبر می‌دهد:

«و أنزل الذین ظاهروهم من اهل الکتاب من صیاصیهم و قذف فی قلوبهم الرعب فریقاً تقتلون و تأسرون فریقاً و اورثکم ارضهم و دیارهم و اموالهم و ارضاً لم تطؤها و کان الله علی کلّ شیء قدیراً؛

خداوند آن طایفة بنی‌قریظه را که یهود و از اهل کتاب بودند و وعدة یاری دادند به مشرکین جنگ احزاب، از قلعه‌های ایشان خارج نمود و رعب و ترس در دل ایشان انداخت، تا آنکه به حکم سعد معاذ، دسته‌ای را (که مزدان باشند) بکشید و دسته‌ای را (که زنان و اطفال باشند) به اسارت ببرید و مانند ارث، زمین و خانه‌ها و اموال ایشان، حتّی زمینی را که هیچ‌گاه قدم در آن ننهاده بودید، به تصرّف شما در آورد و خدای بر هر چیز تواناست.(3)

« و حففته بجرئیل و میکائیل و المسوّمین من ملائکتک؛

و او را به جبرئیل و میکائیل نشان داران و یا نشان‌گذارندگان از ملائکه محفوف و محفوظ داشتی که در غزوات او را یاری می‌نمودند.

ملائکه در مواقع بسیار یاری پیغمبر(ص) نمودند. یک موقع در جنگ بدر همچنان که خداوند می‌فرماید:

«اذ تقول المؤمنین الم یکفیکم ان یمدّکم ربّکم بثلابه آلاف من الملائکه منزلین بلی تصبروا و تتقوا و یأتوکم من فورهم هذا یمددکم ربّکم بخمسه آلاف من الملائکه مسوِمین؛

یاد کن ای پیغمبر زمانی را که به

مؤمنین می‌گفتی: آیا کفایت نمی‌کند شما را آنکه یاری کرد خدا شما را به سه هزار از ملائکه که در جنگ بدر به یاری شما فرود آمدند؟ بلی، اگر در جنگ صابر باشید و تقوی داشته باشید و وارد شوند بر شما کفّار با شدّت غضب، یاری می‌کند شما را خدای شما به پنج هزار ملائکه که صاحب نشان باشند.(4)

بعضی از مفسّرین گویند که در جنگ بدر، خدا سه هزار ملائکه به یاری مؤمنین فرستاد و پس از آن دو هزار دیگر که مجموعاً پنج هزار باشند.

و بعضی گویند: پنج هزار دیگر فرستاد که مجموعاً هشت هزار باشد.

و بعضی دیگر گویند: سه هزار ملائکه در جنگ بدر و پنج هزار ملائکه در جنگ احد به یاری مؤمنین آمدند.

نقل است که در جنگ بدر، آب برای مؤمنین کم شد، امیرالمؤمنین(ع)، مشکی برداشت و روانه شد که از چاه بدر، آب بیاورد و چون دلو و رسنی نبود، داخل چاه شد، مشک را آب کرده، مراجعت کرد که ناگاه باد تندی وزید که قدم‌های آن حضرت لرزید و روی زمین نشست، پس از آن حرکت کرده، باز باد تندی وزید و قدم‌های او لرزید و بر زمین نشست تا سه مرتبه چنین شد، چون خدمت پیامبر(ص)، رسید فرمودند: یا علی دیر آمدی. امیرالمؤمنین(ع)، کیفیت وزیدن بادها را به عرض رسانید، پیغمبر(ص) فرمود: این بادها علامت نزول ملائکه است که به یاری ما آمده‌اند. در باد اوّل جبرئیل با هزا ملک؛ در باد دوم، میکائیل با هزار فرشته و در باد سوم، اسرافیل با هزار ملک برای یاری فرود آمدن و بر تو هم سلام می‌دادند.

و از ابورافع، غلام عبّاس نقل است که امّ‌الفضل زوجة عبّاس، اسلام آورده بود و عبّاس چون مال زیاد نزد مردم داشت، اسلام خود را پنهان می‌داشت، بعد از جنگ بدر با امّ‌الفضل، در حجرة زمزم نشسته بودیم و برای فتح مسلمین شادی می‌کردیم. در آن حال، ابولهب آمد نزد ما نشست، ناگاه ابوسفیان رسید، ابولهب پرسید که: حال شما در جنگ بدر چگونه شد؟

ابوسفیان گفت: تا ما رسیدیم و مشغول جنگ شدیم، مسلمانان بر ما‌ غالب شدند، بعضی از ما را کشتند و بعضی را اسیر می‌کردند و من شکایتی از قوم خود ندارم؛ زیرا می‌دیدم که مردان سفید چندی بر اسب‌های ابلق سوار مابین زمین و آسمان بر ما حمله کرده‌اند. ابورافع گوید: من گفتم: این سواران ملائکه و به یاری مسلمین آمده بوده‌اند؛ ابولهب دست برداشت که مرا اذیت کند؛ امّ‌الفضل برخاست و چون ستون خیمه را برگرفت و چندان به صورت ابولهب زد که سر او شکافت و گفت چون عبّاس مولای او حاضر نیست، او را ضعیف شمرده‌؟ پس ابولهب با مذّمت برخاسته، به خانه رفت و بعد از هفت روز مبتلا به مرض عدسه شد و به درک واصل گردید و چون آن مرض مسری بود، سه روز بدن او در خانه افتاده و کسی او را دفن نمی‌کرد؛ پس ریسمانی به پای او بستند و بدن او را بیرون مکّه در گودالی انداختند و سنگ بر او ریختند تا بدن او سنگ پوشیده شد.

« و وعدته ان تظهر دینه علی الدّین کلّه و لو کره المشرکون؛

و او را وعده دادی که دین او را بر همة ‌دین‌ها غالب گرانی، اگرچه مشرکین از آن کراهت داشته باشند.»

وظیفة یازدهم- اعتقاد به اینکه دین اسلام بر همة ادیان غالب می‌شود، همچنان که خدا می‌فرماید:

« هو الذّی ارسل رسوله بالهدی و دین الحقّ لیظهره علی الدّین کلّه و لو کره المشرکون؛

او است خدایی که فرستاد پیغمبر خود را با هدایت و دین حق؛ تا آنکه غالب گرداند آن‌را بر تمام دین‌ها، اگرچه مشرکین کراهت داشته باشند.»(5)

و مراد از این آیه این است که ادّله و براهین واضحة اسلام، سبب غلبة آن بر همة ادیان است که هر کس در آن نظر کند و از روی انصاف در آن براهین نگرد، حقّانیت او بر او واضح گردد.

یا مراد این است که پیغمبر(ص)، وعده می‌دهد که دین اسلام بر همة ادیان غالب می‌شود.

و بنا بر فرمایش امام محمّدباقر(ع)، این مطلب در زمان ظهور امام زمان(ع) ظاهر می‌شود که تمام مردم روی زمین، اسلام می‌آورند و کافری باقی نمی‌ماند و در «مجمع‌البیان» مقدادبن اسود، روایت کند که از پیغمبر(ص) شنیدم که فرمود:

«لایبقی علی ظهر الارض بیت مدرٍ و لا بر الّا ادخله الله الاسلام امّا بعزّ عزیز و امّا بذلّ ذلیلٍ امّا یعزّهم فیجعلهم الله من اهله فیعزّوا به و امّا یذلّهم فیدینون له؛

باقی نمی‌ماند بر روی زمین هیچ

خانه و آبادی که از گل ساخته شده و نه خانه‌ای که از کرک باشد (که مراد چادر است)، مگر آنکه خدا اسلام را داخل آن خانه می‌نماید یا با عزّت کامل یا با ذلّت تمام، که خدا به بعضی عزّت می‌دهد تا به توفیق خدا، آنان اهل اسلام شده، به اسلام عزیز و محترم شوند یا ایشان را به ذلّت دچار می‌کند تا لابد شده، دین حق را اختیار نمایند.»

و نیز در مجمع‌البیان از عمران‌بن میثم روایت کند که امیرالمؤمنین فرمودند:

« هو الذّی ارسله بالهدی و دین الحقّ لیظهره علی الدّین کلّه، أظهر بعد ذلک، قالوا: نعم، قال: کلّا و الذّی نفسه بیده حتّی لاتبقی قریه الّا و ینادی فیها بشهاده ان لا اله الّاالله، بکره و عشیّاً؛

اوست خدایی که فرستاد پیغمبر خود را با هدایت و دین حق، تا آنکه غالب گرداند آن را بر تمام ادیان.

و مراد این است که بعداً آن را غالب می‌نماید: گفتند: چنین است، فرمود: البتّه قسم به خدایی که جان من به ید قدرت او است، که غلبة دین اسلام به حدّی می‌رسد که هیچ قریه‌ای باقی نمی‌ماند مگر آنکه در آن ندا می‌شود به شهادت لااله الّا الله در هر صبح و شامگاهی (مثنوی)

مصطفی را وعده کرد الطاف حق

گر بمیری تو، نمیرد این سبق

من کتاب و معجزت را حافظم

بیش و کم کن راز قرآن رافضم

من تو را اندر دو عالم رافعم

طاغیان را از حدیثت دافعم

کس نتاند بیش و کم کردن در او

تو، به از من حافظی دیگر مجو

رونقت را روز افزون می‌کنم

نام تو بر زرّ و بر نقره زنم

منبر و محراب سازم بهر تو

در محبّت قهر من شد قهر تو

چاکرانت شهرها گیرند و جاه

دین تو گیرد ز ماهی تا به ماه

تا قیامت باقیش داریم ما

تو نترس از نسخ دین ای مصطفی

و این پایداری دین را بربی پیغمبر(ص) مقرر داشتی، پس از آنکه مهیّا نمودی برای حفظ دین او کسانی را که از خانوادة او بشند که از روی صدق و درستی خودشان را برای دین مهیّا دارند.

این فراز از دعا به آیة زیر اشاره دارد که خداوند می‌فرمایند:

« و اذ بوّئنا لاابراهیم مکان البیت ان لاتشرک بی شیئاً؛

یاد کن ای پیغمبر زمانی را که مهیّا نمودیم برای ابراهیم مکان خانة کعبه را و خطاب شد به او که چیزی را شریک من قرار مده.

خداوند خانوادة ابراهیم(ع) را که جدّ پیغمبر(ص) است- در مکّه که خانة محترمی است، برای تأسیس بنیان دین و شریعت، جای داد و ابتدای این امر زمانی شد که به دستور خداوند ابراهیم فرزند خود، اسماعیل را در طفولیت با مادرش هاجر، در زمین مکّه در زمانی که آبادی نبود و زمین بی‌آب و گیاهی بود، جای داد که خداوند در این باره می‌فرماید:

« ربّنا انّی سکنت من ذریّتی بوادٍ غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم ربّنا لیقیموا الصّلوه فاجعل افئده من النّاس تهوی الهیم؛

پروردگارا ذریة خود را در این وادی لم یزرع، کنار خانة تو جای دادم؛ تا آنکه نماز و دیانت را بر پای دارند، پس دل‌های مردم را دوستدار ایشان گردان.»(6)

علی‌بن ابراهیم، از حضرت (ع) در تفسیر این آیه روایت می‌کند که فرموده است:

« نحن والله بقیّه تلک العتره؛

به خدا قسم ماییم باقی‌ماندگان عترت ابراهیم(ع).»

و در جای دیگر می‌فرماید:

«ربّنا و ابعث فیهم رسولاً یتلوا علیهم آیاتک و یعلمهم الکتاب و الحکمه و یزکّیهم انّک انت العزیز الحکیم؛

(ابراهیم دعا کرد که:) خدایا در ذریة من برانگیر پیغمبری را که آیات تو را بر مردم بخواند و کتاب و احکام تو را به ایشان بیاموزد و ایشان را از اخلاق رذیله پاک نماید، خدایا تو توانا و حکیم هستی.»(7)

در تفسیر آن رسیده است که پیغمبر(ص) فرموده است:

«أنا دعوه ابراهیم؛

منم مصداق دعای ابراهیم(ع)»

پی‌نوشت‌ها:

پی نوشتها: