امین میرزایی
سخن ما دراين نوبت، بررسى رابطه وجودى ما و مهدى، عليه السلام، در دوران غيبت و تا سرآمدن اين ايام تلخ جدايى است و اينكه آيا غيبت قهرى امام زمان ما عليه السلام، مانع ازآن خواهد بود كه از خورشيد وجود او بهره بگيريم و به عبارت ديگر، آيا لزوماً بايد او را ببينيم تا از هدايت معنوى و باطنى و از رهنمود تشريعى و حقوقى، اخلاقى و عقيدتى آن وجود بزرگوار برخوردار شويم؟ توجّه به اين نكته لازم است كه حضور امام، عليه السلام، در عين غيبت او امرى مسلم است و حتّى اگر از ديدگاه زيست‌شناسى نوين به اين موضوع بنگريم، راهى براى توجيه علمى طول عمر امام زمانمان مى‌يابيم. فرضاً اين كشف جديد دانشمندان علوم زيستى را مى‌پذيريم كه مرگ و پيرى، حاصل عملكرد يك ژن خاص در بدن آدمى است و بى‌ترديد اگر اين ژن ويژه از وجود مادّى كسى رخت بربندد، پيرى و مرگ او نيز تا مدّتى كه خدا بخواهد به تأخير مى‌افتد. به علاوه چنانكه خواهد آمد، تأثير هدايت باطنى و معنوى امام عليه السلام، اصولا ًبر وجود جسمانى آن امام همام پايه ندارد و وجود مقدّس ائمّة ديگر ما عليهم السلام، نيز در عين عدم حضور جسمانى در اين دنيا، از چنين تأثير و هدايتى برخوردارند.
به هر تقدير عمده اشكال موجود در فهم ما از امامت مهدى عليه السلام، به تفسير محدود ما از معناى حقيقى ولايت آن حضرت و به فراموشى سپردن وجه اصلى امامت ائمّة هدى عليهم السلام، يعنى «هدايت به امر»، باز مى‌گردد. ما همواره بر اين گمان بوده‌ايم كه وظيفة اصلى ائمّه عليهم السلام، بيان فروع فقهى و احكام الهى و يا حداكثر برقرارى حكومت عدل اسلامى است و چون از هزار و اندى سال پيش و تا مدّتى نامعلوم حكومت در اقصى آفاق گيتى از دست معصومان عليهم‌السلام، بيرون بوده‌و ظهور و قيام بزرگ‌مردان فرهيخته و آشناى با سياستى همچون‌امام‌عارفان حضرت‌روح‌الله، رضوان الله تعالى عليه و ياران و سپهداران و جانشين گرامى آن حضرت، به برقرارى همة زواياى مكتب تشيّع و اقامة همة حدود الهى توفيق نيافته است و حتّى در آن دوران كوتاهى كه اميرالمؤمنين على، عليه‌السلام، زمام حكومت جامعه را به دست گرفتند نيز، وجود مغرضان و معارضان و معاندان از ادامة حكومت آن بزرگوار مانع شده است، پس ديگر امامتى تحقّق نيافته و هيچ مأمومى به پيروى از امام معصوم زمان خويش، به سر منزل مقصود و هدف متعالى خلقت نرسيده است.
اگرچنين پندارى پذيرفته باشد، ما به خطا جبر جامعه و تأثير تخلف‌ناپذير
شيطان را بر حيات روحانى و رحمانى فرد غالب دانسته‌ايم، و با قبول چيرگى روح جمعى حاكم، دست خدا را نيز در هدايت خلق بسته ديده‌ايم. در اين چنين حالتى يا ناگزير بايد بر همة ادّلة برهانى و عقلى و نقلى كه وجود حجّتى معصوم را در هر زمانه ثابت مى‌دانند چشم اغماض و انكار بربنديم، و يا ادامة حيات جامعة بشرى را در دوران غيبت، عبث بينگاريم و از اين دليل محكم عقلى كه فاعل حكيم و فرزانه‌اى چون خداوند متعال به فعل بيهوده و عبث دست تمى‌يازد، دست برداريم كه اين هر دو ناممكن‌اند.
حالت كنونى امام عصر، عجل‌الله تعالى فرجه الشريف و ياران وفادار ايشان در اين دوران بى‌دردى، به حال انبياء بزرگ الهى و ياران ايشان شبيه است كه در عين بودن در اقليت، از تلاش گستردة خود براى نشر معارف خدايى دست‌برنمى‌داشتند و على‌رغم همة آن لرزش‌ها كه بنا به آية دويست و چهاردهم سورة مباركة بقره به خود ديدند و همة آزار و اذيتى كه از ناباوران - يا به تعبير صحيح‌تر نامؤمنان، و مومنان سست‌ايمان، و منافقان پنهان در صفوف ايشان - شنيدند، پيوند خود را با امام و مقتداى خود نگسستند و اين رشته پيوند را بر تن ندريدند؛ چرا كه هماره نصر و دستگيرى و يارى خدا را نزديك، و امامشان را كنار و همراه خود مى‌يافتند. اينك مى‌نگريم به حال آن جوان نوپايى (اويس قرنى) كه در عصر حضور و ظهور پيامبر گرامى اسلام، صلى‌الله عليه وآله و سلم، به آن وجود گرامى ايمان آورد و عاشقانه و عالمانه بر مسير حق ترسيم شده از سوى آن نبى مكرّم سير كرد، امّا به علّت بعد مسافت سرزمين خود با ميعادگاه رسول، هيچ‌گاه به ديدار روى آن نبىّ شريف توفيق نيافت و حتّى آن زمان كه به عشق ديدار روى امام خود، سر و قدم به سوى مدينه كشاند به علّت عدم حضور نبىّ مكرم اسلام، صلى‌الله عليه وآله و سلم، - در آن مدّت - در شهر مدينه، با دستانى به‌ظاهر تهى به كاشانه خود بازگشت، چرا كه مادر جز روزى به او فرصت ديدار نداده بود. جوانى كه پس از بازگشت پيامبر به شهر مدينه، رايحه خوش ولايت او، نفس قدسى نبى مكرّم، صلى‌الله عليه وآله وسلم، از حضور پيش‌هنگام او خبر مى‌داد و عطر ولايتى كه آن جوان را در دوران برومندى، در صف مدافعان و پاسداران حقيقى ولايت اميرمؤمنان على، عليه‌السلام، قرار داد و در هنگام شك و ترديد و دو دلى دست و دامان او را از آلودگى به حرام سياسى، و حرام اجتماعى و دينى و اخلاقى، دور نگهداشت.
به سخن اصلى خود در اين مقاله باز مى‌گرديم. اگر هدايت الهى و به تبع آن نحوة راهنمايى اولياء معصوم او را به سه‌گونه تقسيم كنيم:
هدايت فطرى كه همان بستر اصلى صراط مستقيم الهى و راه خويشتن‌داران يا متّقين است «اولئك على هدى من ربهم و اولئك هم‌المفلحون» (1)
اين گروه بر رهنمودى از پروردگارشان استوارند و اين گروه همان گروه رستگارند
هدايت تشريعى قرآنى كه بهره‌مندان از آن نيز به تصريح آيات نخستين سورة مباركة بقره و آية كريمة بيست و ششم اين سورة مباركه، همچنين آية كريمة هشتاد و دوم از سوره مباركة اسراء، و بلكه، همة آيات كلام الهى، همان خويشتن‌داران مؤمن و مؤمنان صالح هستند
هدايت به امر يا هدايت تكوينى و باطنى امام معصوم، عليه الصلوة والسلام، كه نه از مقوله هدايت تكوينى است كه هر مولودى بر آن زاده مى‌شود و استمرار آن به كوشش و جد و جهد كوشنده نياز دارد، و نه از مقوله هدايت تشريعى كه با تشريح و تبيين احكام و عقايد آمده در قرآن از سوى نبىّ مكرّم اسلام و ائمّة هدى، عليهم السلام، صورت تحقق‌به‌خودمى‌پذيرد، دراين صورت:
ما اينك تنها از بخشى از هدايت تشريعى قرآنى - آن بخشى كه به شرح و بيان ائمّة معصوم، عليهم السلام، نياز دارد – بى‌بهره‌ايم و آن محروميت را نيز با تمسّك به اصول القاء شده از سوى معصومان، عليهم السلام و با اجتهاد روش‌مند مجتهدان حقيقى جبران مى‌كنيم؛ امّا بى‌گمان، نه باب هدايت فطرى بسته است و نه دربارة متوسّلان به مقام عصمت و طهارت، باب فياض «هدايت به امر».
تفاوت وجودى «هدايت به امر» با «هدايت تشريعى»، در ابزار كار آن و هم در غايت و نهايت آن يعنى «عالم امر» و «مقاومات نفسانى» نهفته است؛ چه اگر هدايت قرآنى و هم هدايت تشريعى شارحان معصوم قرآن و سنّت نبوى، با ابزار لفظ صورت مى‌گيرد و محتاج تعليم و تعلّم و رياضت علمى است، امّا «هدايت به امر»، هدايت با وجه ملكوتى وجود امام معصوم عليه السلام، يعنى بعد روحانى آن امام همام و از مقوله‌اى جدا از عالم جسمانى و مربوط به عالم نفوس است. به سخن ساده‌تر اگر
«امر» را - چنانكه از آيات قرآنى برمى‌آيد - با «كلمة كن وجودى» كه به زبان ساده، با اراده و خواست الهى همسان و در واقع به معنى پيدايش آنى و غير تدريجى آفريده‌اى از آفريدگان خداست، برابر بگيريم:
«انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون.
امر او تنها آنكه: چون چيزى را اراده مى‌كند به او بگويد: «باش»، پس باشد». (2)
«و ما امرنا الا واحده كلمح بالبصر. يعنى امر ما جز يك آن نيست، همچون برهم زدن پلكى!» (3)
و هم اگر مقام عالى و متعالى انبياء بزرگوارى چون ابراهيم، عليه الصلوه و السلام - يا بخشى از دودمان آن حضرت، عليهم الصلوه و السلام - را كه پس از تحمّل سختي‌ها و گذر از امتحانات فراوان الهى به مقام شامخ امامت دست‌يافتند در نظر آوريم و گذشتة آن بزرگواران را كه تا پيش از تصدى مقام منصوب امامت، تنها شارع و شارح احكام فردى و اجتماعى و پس از رسيدن به آن مقام منيع، «هادى به امر» و «رسانندة خواهنده به خواستة متعالى او»، لقب گرفته‌اند مورد تأمّل قرار دهيم، «هدايت به امر» معنايى جز رساندن بندگان به كمال وجودى، از طريق نوعى تصرّف تكوينى در وجود آنها و رفع حجب و پرده‌هاى ظلمانى - موانع شيطانى تكامل نفس - و حجب و پرده‌هاى روحانى و نورانى - موانعى كه گرچه شيطانى نيستند، امّا از عالم مادّه يا دست كم خواسته‌هاى نفسانى فراتر نمى‌روند، همچون عبادت خداوند از ترس دوزخ يا شوق بهشت، يا دعاى مربوط به بعد جسمانى و براى رفع آلام و دردها و مشكلات اين جهانى، و فراموش كردن مراتب تكامل نفس و بسنده كردن و اكتفا به حدّاقل واجبات شرعى و در نهايت نهادن دست ايشان در يد قدرت الهى نخواهد داشت.
استاد استادان ما، مرحوم علّامه طباطبايى، رضوان‌الله تعالى عليه، در شرح اين موضوع و در تفسير آية كريمة هفتاد و سوم از سورة مباركة انبياء مى‌فرمايند:
«هدايت به امر خدا از فيوضات معنوى و مقامات باطنى است كه مؤمنين به وسيلة عمل صالح [ و با توسّل و تمسّك به ذيل دامان ائمّه عليهم‌السلام، به سوى آن هدايت مى‌شوند و به اين وسيله به رحمت پروردگارشان ملبس مى‌گردند و چون امام به وسيلة امر هدايت مى‌كند ...
به وسيله (قدرت خدادادى كه از زمان و مكان و امور جسمانى برى و به بعد ملكوتى وجود امام و جنبة باطنى حضور او، عليه‌السلام، مربوط است) مى‌فهميم كه خود امام، پيش از ديگران به آن هدايت متلبس است و اين هدايت از طريق او به ساير مردم منتشر مى‌شود و ايشان نيز بر حسب اختلافاتى كه در مقامات دارند، هر كس به قدر استعداد خود از آن بهره‌مند مى‌گردد.»
حضرت علامه، رضوان‌الله تعالى عليه، در ادامه به جايگاه وجودى امام معصوم، عليه‌السلام، در اين بعد هدايى اشاره كرده است:
«امام رابط ميان مردم و پروردگارشان در اخذ فيوضات ظاهرى و باطنى است. همچنان كه پيغمبر رابط ميان مردم و خداوند متعال است در گرفتن فيوضات ظاهرى، يعنى شرايع الهى كه از راه وحى نازل گشته و از ناحيه پيغمبر به ساير مردم منتشر مى‌شود و نيز مى‌فهميم كه امام دليلى است كه نفوس را به سوى مقاماتشان راهنمايى مى‌كند [و آنان را در باطن و ظاهر هر دو به خدا مى‌رساند، در باطن از طريق هدايت باطنى و نوعى تأثير در نفوس و هموار كردن راه تكامل و دادن توفيق درك حقايق يا همان شرح صدر و همچنين باز كردن چشم بصيرت آدمى در شناختن راه‌هاى انحرافى و مسلك‌هاى سياسى و اعتقادى گوناگون و استوارى بر صراط مستقيم و عدم انحراف به سوى ائمّة شيطانى و در ظاهر از طريق نشر حقايق و بيان فروع فقهى و اخلاقى و وعظ (موعظه) لفظى و كلامى]، همچنان كه پيغمبر دليلى است كه مردم را به سوى اعتقادات حقه و اعمال صالح [آن هم تنها از طريق تعليم و تدريس و وعظ و خطابه و سيرة قولى و عملى] راه مى‌نمايد. البته بعضى از اولياء خدا تنها پيغمبرند [همچون بسيارى از پيامبران بنى‌اسرائيل] و بعضى تنهاامامند [همچون ائمه معصوم ما، عليهم‌السلام، كه در بعد ظاهرى «مجرى تعاليم قرآن آسمانى و شارح سنت و كلمت نبوى» و در بعد باطنى «رساننده نفوس به مقامات باطنى و روحانى» هستند] و بعضى هر دو مقام را دارند [يعنى هم «شارع و شارح» احكام‌اند و هم «هادى به امر»ند، هم «قانونگذار» و مجرى آن قانونند و هم از قدرت تاثير در نفوس و كائنات و رساندن انسانها به كمال وجودى برخوردارند. هم حكومت تشكيل
مى‌دهند و در ميان خلق داورى مى‌كنند و هم خواص اصحاب خود را به يك چشم برهم زدن به پله‌هاى بالاى قلل رفيع كمال مى‌رسانند] و مانند ابراهيم و دو فرزندش [و نبى مكرم اسلام] عليهم‌السلام». (4)
بنابراين در ايام غيبت عصاره عالم امكان، گرچه دست ما از جنبه حكمى و حكومتى امام ما حضرت مهدى، عليه‌السلام، كوتاه است، و گرچه امكان حضور در محضر او در عالم جسمانى‌هماره‌وبراى همه كس ميسر نيست، اما بى‌ترديد جنبه ملكوتى وجود آن امام همام، عليه‌السلام، و هدايت‌به امر آن حضرت، عليه‌السلام، در دو گستره خصوصى و عمومى شامل حال همه شيعيان و پيروان خالص آن گرامى و در هر دو گستره، رساننده خواهندگان و پرسندگان و متوسلان، به مقامات عاليه وجودى است. هدايتى كه به سبب ملكوتى بودن آن از عوارض عارض بر ماده يعنى مكان و زمان تهى است.
از جمله بارزترين مصاديق مشمول اين هدايت الهى در گستره خصوصى و به گونه‌اى آشكار و برجسته، داستان «كربلايى كاظم» (مرحوم كربلايى محمدكاظم كريمى اراكى فراهانى ساروقى)، پيرمرد ساده‌دل و روستايى و بى‌سوادى است كه در همين دوران معاصر، مشمول لطف و عنايت معصوم، عليه‌السلام، واقع شد، و على‌رغم عدم آشنايى با درس وكتاب و مدرسه، به گونه‌اى معجزه‌آسا تمامى قرآن را - به يك چشم برهم زدن - در سينه فراخ و ولايى خود جا داد.
و امروزه‌ودردوران‌قديم‌كم نبوده و نيستند عالمان برجسته و فرهيخته‌اى كه قلم آنها از فيض ربانى وجود معصوم، عليه‌السلام، مايه مى‌گرفته، يا همچون شيخ عاليقدر صدوق، عليه‌الرحمة، برجستگانى كه به دعاى حضرت ولى عصر، روحى و ارواح العالمين له‌الفداء، به اين دنيا گام نهاده‌اندو صد البته فيض وجودى امام، عليه‌السلام، در همه موارد و درباره هر كسى لزوما چنين برجسته و يا در اين بعد نيست، و اگر هر يك از ما، مرورى كوتاه بر لحظات توسل و انقطاع خود به درگاه آن امام همام، عليه‌السلام، و ساعات و آنات و روزهاى پس از آن داشته باشيم، از اين چنين فيوضاتى به خواست‌خدا خبر مى‌يابيم. پس گرچه رتبه‌ها مختلفند و قياس آنها با يكديگر قياس مع‌الفارق است، اما بى‌ترديد در اصل اين تاثير و پايندگى آن در وجود برخى نمى‌توان غافل ماند. در اين ميان آنچه قبول اين هدايت را ميسر مى‌سازد و در تندباد حوادث پيچيده سياسى و اجتماعى و روزمرگيهاى ناگزير زندگى امروزين، اعطاء چشم بصيرت و قوه پايدارى و ديندارى را از سوى حجت زمانه، عليه‌الصلوة والسلام، سهل‌الوصول مى‌گرداند، عمل صالح و ايجاد رابطه روحى و روانى و سنخيت وجودى با آن امام همام، عليه‌السلام، وتحكيم‌اين‌رابطه‌از طريق‌ذكردائم و توسل و زيارت، عمل بظاهروباطن‌شريعت‌اسلامى‌است.كه «اليه يصعدالكلم الطيب والعمل‌الصالح يرفعه»
سخن پاك به سوى او بالا مى‌رود و هر كار شايسته آن را در مكانى بالاتر مى‌نشاند.
پى نوشت‌ها :
سوره بقره (2)، آيه 5.
. سوره يس (54)، آيه83.
. سوره قمر (36)، آيه 50.
. موسوى همدانى، سيدمحمدباقر، ترجمه و تفسير الميزان، ج 14، ص457.