نگرشي بر دوران غيبت صغري و نقش نواب خاص

قسمت چهارم

علي غفارزاده

اشاره: در قسمت پیشین این مقاله علل محفوظ ماندن مکتب تشیع از اثرات منفی دوران غیبت مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در این زمینه به دو دلیل اشاره شد؛ اوّل آمادگی افکار عمومی شیعیان، که حاصل روایات متعددی بود که در آنها وقوعغیبت پیش‌بینی شده بود. دوم، بیداری و هشیاری شیعیان که در اثر تربیت خاص ائمّه اهل بیت، علیه السلام، حاصل آمده بود. امّا بررسی دیگر عوامل موضوع این قسمت از مقاله است.

3. انتخاب نواب خاص از طرف امام زمان (ع)

بعد از شهادت امام حسن عسكري (ع) در آغاز اكثر شيعيان با حيرت و سرگرداني و شك و ترديد وحشتناكي مواجه گرديدند. البته اين وضعيت اختصاصي به رحلت امام حسن عسكري (ع) نداشت، بلكه به خاطر مشكلات سياسي و وجود اختناق و خفقاني بود كه دستگاه عباسي براي امامان (ع) ايجاد مي‏كردند و مانع برقراري ارتباطي منظم ميان شيعيان و امامان آنها مي‏شدند. اين مشكل بعد از رحلت يك امام و جانشين بعدي بيشتر نمود پيدا مي‏كرد. شيعيان در آغاز با ترديد مواجه مي‏شدند و در مرحله بعد، به فرقه‏هاي مختلف انشعاب مي‏يابند؛ ولي بعد از مدت زماني، امام بعدي ترديد را از اذهان مي‏زدود و اين انشعابات را سامان مي‏بخشيد.

پس از شهادت امام حسن عسكري (ع) در سال 260 ق. اين مشكل دوچندان گرديد و حتي بعضي‏ها، از عقايدشان برگشتند؛ چون آغاز غيبت امام (ع) از ميان شيعيان بود و از طرف ديگر طبق مآخذ قرون اوليه، امام‏حسن عسكري (ع) نتوانست آشكارا پسرش را معرفي نمايد و جانشين خود را به طور علني منصوب كند. 1 طبق نوشته شيخ مفيد در ارشاد. حتي به خيلي از پيروان خويش معرفي نكرد. 2 بنابراين، علت شدت بحران در آن زمان، اين بود كه امام حسن عسكري(ع) به خاطر شرايط خاص زماني، نتوانست آشكارا جانشين خود را براي عموم منصوب نمايد: در حالي كه يكي از ويژگيهاي شيعيان، كه آنان را از ديگر فرق اسلامي متمايز مي‏ساخت، اين بود كه هر امامي توسط امام قبلي معرفي مي‏گرديد.

ما به نمونه هايي از سرگرداني و ترديد شيعيان و همچنين به كيفيت انشعاب آنان اشاره مي‏كنيم؛ تا ملموس‏تر با اين وضعيت آشنا شويم.

1. محمدبن مهزيار كه پدر او، ابراهيم بن مهزيار و طبق نوشته بزرگان در اهواز، وكيل حضرت ولي عصر (ع) بوده است؛ بعد از وفات امام حسن عسكري (ع) دچار شك و ترديد گرديد.

مرحوم كليني، چنين روايت مي‏كند كه:

هنگامي كه پدر محمدبن ابراهيم رحلت كرد، اموالي از سهم امام (ع) پيش او بود. پدرش وصيت كرده بود كه درباره اموال احتياط پيش گيرد و به صاحبان اصلي برساند. محمدبن ابراهيم در حال شك و ترديد اموال را به عراق حمل نموده و تصميم گرفته بود، اگر دليل قانع كننده‏اي پيدا نكند، اموال را به كسي تحويل ندهد و برگرداند. ليكن بعد از اينكه وي در مكاني اقامت گزيد، قاصدي پيش او آمد و نشانه‏هاي اموال را بيان نمود و اموال را تحويل گرفت. او همچنان در ناراحتي و اندوه به سر مي‏برد. بعد از چند روزي نامه‏اي به افتخار او صادر شد و او به جاي پدرش به وكالت انتخاب گرديد 3 مضمون اين حديث، در دو جاي ديگر نيز با مختصر اختلافي نقل شده است. جهت اطلاع بيشتر، مي‏توانيد به آن منابع رجوع كنيد.4

همان طوري كه ملاحظه مي‏كنيد، حضرت پيكي را پيش او فرستاد و علائم اموال را ذكر نمود، او يقين كرد و شك وي برطرف گرديد. خيلي وقتها، اتفاق مي‏افتاد كه خود حضرت، مستقيماً يا به وسيله نواب و يا ساير وكلا، افرادي را كه دنبال حقيقت بودند، با قرائن و شواهد راهنمايي مي‏كرد و آنها را به امامت خويش معتقد مي‏نمود.

2. مرحوم صدوق در كتاب كمال الدين از ابورجاء مصري چنين روايت مي‏كند كه: دو سال بعد از رحلت امام حسن عسكري (ع) براي تحقيق درباره جانشين آن حضرت، سفر كردم؛ ولي چيزي دستگيري نشد. سال سوم كه در مدينه در جستجوي پسر امام حسن عسكري (ع) بودم ابوغانم مرا دعوت كرد كه شام را نزد او باشم. در آن هنگام نشسته بودم و در دل خود مي‏گفتم اگر امام پسري داشت لابد بعد از سه سال ظاهر مي‏شد، ناگهان صداي هاتفي را شنيدم، ولي خود او را نديدم كه مي‏گفت: اي نصربن عبداللَّه (ابورجاء) به اهل مصر بگو: شما كه به پيغمبر ايمان آورده‏ايد آيا او را ديده‏ايد؟ نصر مي‏گويد: من تا آن موقع اسم پدرم را نمي‏دانستم؛ زيرا من در مدائن متولد شده بودم و نوفلي مرا به مصر آورده بود، و بعد از مرگ پدرم در آنجا پرورش يافتم. بعد از شنيدن آن برخاستم و حركت كردم و پيش ابوغانم نرفتم و راه مصر را گرفتم و حركت نمودم. 5

اين حديث، نشان مي‏دهد كه عده‏اي تا حدود سه سال، هنوز در شك و ترديد باقي بودند و مسأله براي آنها روشن نبوده است.

3. حسن‏بن عبدالمجيد مي‏گويد: درباره حاجز بن يزيد ]كه يكي از وكلاي آن حضرت در بغداد و معاون اول عثمان بن سعيد بود[ به شك افتادم، سپس مالي جمع كردم و به سامرا رفتم؛ نامه‏اي به من رسيد كه: درباره ما و كسي كه به امر ما جانشين ما مي‏شود، شك روا نيست، هرچه همراه داري به حاجزبن يزيد تحويل بده 6

اگر به كتب حديثي مراجعه كنيم، مواردي از اين قبيل، فراوان يافت مي‏شود و ما موارد زيادي را در زندگاني نواب خاص امام زمان (ع) بيان خواهيم كرد و در اينجا به همين مقدار اكتفا مي‏كنيم.

در اثر اين شك و سرگرداني، شيعيان به فرق گوناگون انشعاب يافتند، البته بعد از هر امامي انشعابي در اماميه صورت مي‏گرفت، ليكن به خاطر عدم معرفي رسمي و آشكارجانشين امام حسن عسكري (ع) و جاه‏طلبي شخصي برادر امام حسن عسكري (ع) [جعفر كذاب] اين انشعاب در زمان رحلت امام حسن عسكري (ع) در سال 260 ق. به اوج خود رسيد.

مسعودي در مروج الذهب بيست فرقه ذكر مي‏كند.7 سعد قمي در المقالات و الفرق پانزده گروه ذكر مي‏كند.8 نوبختي در فرق الشيعه9 و شيخ مفيد درالفصول المختاره10 از چهارده فرقه نام مي‏برند، با اين فرق كه نوبختي در مقام توضيح سيزده فرقه را بيان مي‏كند و چهاردهمي را بيان نمي‏كند، ولي مفيد چهاردهمين فرقه را نيز بيان كرده است. شهرستاني در الملل و النحل از يازده گروه نام مي‏برد.11

مشهور در ميان علما اين است كه بعد از امام حسن عسكري (ع) اماميه به چهارده فرقه تقسيم شدند. طبق نظر بعضي از نويسندگان معاصر12 اين چهارده گروه از لحاظ اصول، پنج فرقه را تشكيل مي‏دهند:

1. واقفيه، كساني كه رحلت امام

حسن عسكري (ع) را نپذيرفته و اظهار كرده‏اند كه آن امام زنده است. اينان امام يازدهم را همان مهدي مي‏دانستند.

2. جعفريه، كساني كه به امامت جعفربن علي الهادي (ع) اعتقاد داشته و با نديدن فرزندي از امام يازدهم (ع) جعفر را كه از طرف اماميه ملقب به كذاب بود، پذيرفتند. اينان خود نظرات متفاوتي داشتند: برخي جعفر را جانشين امام حسن عسكري (ع) دانسته و برخي در واقع او را امام يازدهم مي‏پنداشتند.

3. محمديه، كسان ديگري امامت فرزند امام هادي (ع) يعني، محمد را كه در حيات پدر، درگذشته بود، پذيرفتند و امامت حضرت عسكري (ع) را منكر شدند.

4. فرقه ديگر معتقد بودند كه پس از درگذشت امام عسكري (ع) ديگر امامي وجود ندارد، همچنان كه پس از درگذشت پيامبر اكرم (ص) ديگر پيامبري نخواهد آمد.

5. فرقه ديگر، اماميه بودند كه اكثريت شيعه را تشكيل داده و به امامت حضرت مهدي (ع) اعتقاد داشتند. اين جرياني بود كه رهبري اصلي شيعيان دوازده امامي را برعهده گرفت.

از اين گروهها، تنها گروهي كه بر صفحه تاريخ تشيع باقي ماند، فرقه اماميه است. اين فرقه كه به امامت حضرت مهدي (ع) فرزند امام حسن عسكري (ع) اعتقاد داشته، توانسته اكثريت شيعيان را جذب و جلب كند.

اين اقدام، نشانگر آن است كه اقدامات صورت گرفته و مقدماتي كه از پيش براي چنين دگرگوني آماده شده بود، به اندازه‏اي حساب شده و سنجيده بوده كه توانست شيعه را از اين گرفتاري نابود كننده نجات بدهد.

با وجود زمينه سازيهاي قبلي و آگاهي و هوشياري خواص و بزرگان شيعه، باز مشاهده مي‏شود كه يك حيرت هول انگيزي بر جامعه مستولي گرديد، امام زمان (ع) هم اين پيشامدها را پيش بيني كرده بود.

مردمي كه هميشه به امام دسترسي داشتند و پيش او رفت و آمد مي‏كردند و تمام مشكلات خود را شخصاً با او درميان مي‏گذشاتند و به وسيله او حل مي‏نمودند. اگر بنا مي‏شد يك مرتبه دستشان از دامن امام (ع) كوتاه گردد، به طوري كه نتوانند كوچكترين تماسي با وي داشته باشند، يك اضطراب و سردرگمي شديدتري بر آنها مستولي مي‏گرديد كه احتمال مي‏رفت اساس اجتماع شيعه متلاشي گردد؛ لذا براي اينكه اينچنين وضعي پيش نيايد و كم كم براي زندگي بدون امام (ع) در يك مدت طولاني آماده شوند، آن حضرت در دوران اوليه با اينكه از ديده‏ها پنهان بود، رابطه مستقيمي بين خود و شيعيانش به وسيله نمايندگان خاص و ويژه برقرار نمود؛ و اين نوع ارتباط براي ملتي كه از ديدار امام خود محروم بودند، يك نوع دلداري براي آنها محسوب مي‏شد. نمايندگان ويژه با

حركتهاي سنجيده و رهبريت مدبرانه و عاقلانه خود، اين اوضاع نابسامان اجتماع شيعه را سامان بخشيده و مردم را از سردرگمي و سرگرداني نجات دادند و اختلافات و انشعابات را به تدريج از بين بردند.

دكتر جاسم حسين در اين زمينه چنين اظهار نظر مي‏كند كه: گرچه اماميه به پانزده گروه منشعب شدند و در زمان نخستين سفير، ديدگاههاي گوناگوني درباره جانشين امام حسن عسكري (ع) داشتند، ليكن تعاليم و فعاليتهاي سفير دوم با موفقيت انجام گرفت. از اين رو، تعاليم و آيين پيروان سفير دوم در محافل اماميه انتشار يافت. در حالي كه ديگر گروهها مضمحل شدند.

در زمان سفراي سوم و چهارم، نسل جديد امايمه نسبت به سفيران و قبول بيانات ايشان به عنوان سخنان امام دوازدهم مطيع‏تر و مشتاق‏تر بودند. اشتياق بيشتر آنها به اين دليل بود كه تمام توقيعاتي كه به چهار سفير نوشته شده و به امام دوازدهم منسوب مي‏شد با يك دستخط و در يك سبك واحدي بود. همين دستخط يكسان در ميان اماميه، بيانگر اجماعي شد كه تسليم آخرين توقيع صادره به سفير چهارم شوند، توقيعي كه با آن غيبت صغري خاتمه يافت و غيبت كبري شروع شد.13

شيخ مفيد تأييد مي‏كند كه در سال 373 ق كه وي مشغول نوشتن كتاب خود (الفصول المختاره) بود، از آن فرقه‏هاي چهارده گانه، تنها اماميه باقي مانده است. به نوشته وي اين گروه، بزرگترين فرقه شيعه از نظر جمعيت، علما، متكلمان، نظار، صالحان، عابدان، فقيهان، محدثان، اديبان و شاعران اند؛ آنان، آبروي شيعه اماميه، سرپرستان اجتماع و دين، مورد اعتماد شيعيان مي‏باشند.14

پي‏نوشتها: