حجّت موجه ما

اسماعيل شفيعي سروستاني

در ميان همه مباحثي كه مطرح مي‏شود، خواه از سوي اهل ايمان و خواه از سوي اهل كفر و نفاق، چه در گذشته و چه امروز، چيزي پنهان است كه مهم‏ترين و بيشترين تأثير را در كلام دارد. چيزي كه اگرچه درباره‏اش حرفي زده نمي‏شود؛ اما همگان آن را يك امر بديهي فرض مي‏كنند. چيزي كه مبنا، شاخص، شالوده و پايه‏اي است كه بقيه مطالب بايد مبتني بر آن بنا شود، يعني حجت، به مفهوم دليل و بايد توجه داشت كه هيچ يك از امور و مناسباتي كه انسان به انجام آن مبادرت مي‏كند خالي از حجت نيست. ذكر اين نكته ضروري است كه در اينجا مفهوم عام از حجت مورد نظر است؛ همان كه با كلمات مختلف بيانش مي‏كنيم: شاخصي كه راه را تشخيص مي‏دهد، معياري كه به كار گرفته مي‏شود، قولي كه بدان احتجاج مي‏ورزيم و بالاخره الگويي كه متناسب با آن رفتار فردي و جمعي خود را سامان مي‏دهيم.

پس همه اين كلمات حجتهايي هستند كه انسان با تمسك بدآنها عمل و قول خود را به مدد آن قابل توجيه و مورد قبول عقول مردم يا دست كم خودش مي‏سازد و اين امر، يعني حركت مبتني بر يك دليل كه نشان دهنده وجه تمايز ميان انسانها مي‏شود.

معماري كه براي سكونت مردم بنايي مي‏سازد، هم در نحوه قرار گرفتن مصالح بر روي هم، قول و عمل خود را متكي به يك حجت و دليل مي‏كند و هم در هيأت كلي، شاكله ساختمان، موقعيت جغرافيايي و نسبتش را با محيط پيرامون، متكي به يك حجت و دليل مي‏كند. به همان سان كه پزشكي يا معلمي تلاش مي‏كند كه همه اعمال و اقوال خود را در آنچه كه مي‏سازد يا از بين مي‏برد، متكي به يك حجت و دليل نمايد.

اين سخن ناظر بر اين مطلب است كه بشر تا زماني كه از دايره اهل عقل در هر رتبه‏اش خارج نشده باشد، هيچ عملي را بدون دليل و حجت مرتكب نمي‏شود. اما، بايد توجه داشت كه گاهي غرايز، حجت مي‏شوند و بسان قاضي، حاكم و حجتي، سايه خود را بر اعمال مردم مي‏افكنند. وقتي صفات بهيمي و حيواني حاكم و مستولي بر وجود آدمي مي‏شوند، حجت انسان غرايز اوست و همين حجت نيز جايگاه اين انسان در پهن9ه هستي مقصد و طريق رفتنش را معلوم مي‏سازد، چنان كه خوردن و آشاميدن و دفع شهوات بتمامه مقصد مي‏شود و استفاده از انواع و اقسام ادوات به صورت موجهع و غيرموجه طريق.

اما اگر امكان گذر از دوران حيات بهيمي و حيوي فراهم آيد و انسان متمكن در ساخت انساني شود، در پله نخست عقل جزوي دايره مدار امور او مي‏شود و اين عقل، تدبيرگر همه كنشها و واكنشهايش مي‏گردد. اگر چه انسان گرفتار در ساحت عقل حيوي كه همان تدبير و تأمل در امور ساده حيات است، تفاوت چنداني با آنكه متمكن در ساخت حيوي است ندارد، ليكن حفظ پاره‏اي مقررات و قوانين، تنظيم پاره‏اي معادلات و

مناسبات، جغرافياي عمل او را دقيقتر و محدودتر مي‏سازد و ابزار مورد استفاده و طريق وصول به مقصد را موجه‏تر جلوه مي‏دهد. در اين سطح، نگاه كلي به حيات بي‏معني است؛ مگر آنكه در ساحتي والاتر، عقل سليم، امام و حجت او شود. در اين مرتبه ديگر بار، اين انسان است كه به مقصدي معين مي‏انديشد و به طي طريق براي رسيدن به مقصد فكر مي‏كند؛ دلايلي را براي اثبات درستي مطلوب و مقصودش بيان مي‏كند و با ابراز دلايلي آن را موجه عقول كساني چون خود مي‏سازد و آنكه در ساحتي فراتر از او قرار گرفته، دليل و حجت او را غيرموجه جلوه مي‏دهد و آن را اثبات مي‏كند.

غرض آن است كه گفته شود، در تمام ساحاتي كه نوع آدمي در آن متمكن مي‏شود، نوعي حجت و دليل عرضه مي‏كند. در ساحات بعدي نيز اعم از عقل معاد و هدايت، حجتها تعيين كننده و تنظيم كننده روابط مردم در ميانه هستي اند.

پس اگر دقت كنيم درمي‏يابيم كه در همه ادوار و اعصار، درميان همه فرق و ملل و حتي اقوام وحشي و قبايل دور افتاده نيز به نوعي حجت وجود دارد. حال بايد پرسيد آيا مي‏توان مردم را رها كرد تا هركس بيايد و به دريافت خود، متناسب با ساحتي كه در آن مي‏زيد، عمل نمايد!؟ بي گمان جواب منفي است. چون، تنظيم روابط ميان مردم غيرممكن است. ديگر اينكه هركس در ساحت خودش و به تناسب ايمانش، تا پاي جان براي اثبات درستي عمل و حجتش مي‏ايستد و اين رمز مقاومت همه مردم حتي جانيان و جنايتكاران، ديكتاتورها، سلاطين، مجاهدين، عباد و... بر سر قول و فعل خود است، چه، هركدام با مراجعه به حجت پذيرفته شده خود كه بي‏ترديد متناسب با ساحت آنهاست راي خود را به صواب نزديكتر مي‏بيند و همين موضوع براي بروز اختلاف بي‏پايان در ميان مردم كافي است. به عبارت ديگر مراجعه هر انساني به حجت دروني خود و پاي فشردن بر آن حجت دليل تداوم اعمال اوست.

در اين ميان توجه اديان آسماني به حجت توجه به قويترين، عالي‏ترين و دقيق‏ترين شاخصي است كه متضمن ماندن انسان در طريق تعادل و عدالت است.

در آيات و روايات بسياري از عقل به عنوان حجت دروني انسان ياد شده است. چنانكه هشام بن حكم از امام هفتم (ع) نقل مي‏كند كه فرمود: اي هشام! خداوند را بر مردم دو حجت است، حجت آشكار كه همان انبيا و رسولان و اما مانند و حجت دروني كه همان خرد انسان است.1

بايد متوجه اين نكته بود كه مراتب عقول آدمي، فقدان مصونيت در برابر تندباد آرا و اهوا، حجت دروني را دچار انحراف مي‏نمايد و راه نيل به حقيقت را بر او مي‏بندد.

و روشن است كه چنانچه حجت دروني براي انسان كافي بود خداوند، به هيچ روي رسولي گسيل نمي‏داشت و كتابي نازل نمي‏كرد.

امير مؤمنان در نهج البلاغه در خطبه زيبا و غرايي مي‏فرمايند:

پيامبران و انبيا را پي در پي بر مردم فرستاد تا آنچه را كه ميثاق فطرت با آنها عهد بسته ادا كنند. نعمتهاي فراموش شده را يادآور شوند و آنچه را كه بايد برسانند، برسانند تا حجت تمام شود و نيز آنچه را كه در گنجينه‏هاي خرد اندوخته گرديده برانگيزند و دلايل و آيات دال بر ذات احديت را كه حساب شده ارايه دهند.

قرآن نيز بارها بر آدميان منت نهاده و انگيزه‏هاي ارسال حجتها را برشمرده است.

خداوند بر گروندگان حق و حقيقت منت نهاده و پيامبري از خود ايشان برگزيده تا آيا الهي را بر آنان تلاوت كند و آنان را پاكيزه نگه دارد و شريعت و حكمت را به آنان بياموزد.2

چنين مي‏نمايد كه:

در امان ماندن از اختلاف حاصله از آرا و اهواء

شناخت و درك حقيقي آيات خداوندي،

پاكيزه ماندن از شائبه‏هاي كفر و الحاد و شرك،

آگاهي يافتن از شريعت،

اداء ميثاق معهود،

برانگيختن گنجينه‏هاي خرد اندوخته شده،

و بالاخره، اتمام حجت بر بندگان در زمره اهدافي هستند كه امر گسيل حجت آشكار خداوندي يعني انبيا و اوصيا را ناگزير ساخته‏اند و اين برگزيدگان با گذار از درياي ابتلا و امتحان در مقام حجت خداوندي

متمكن شده و امر هدايت و اتمام حجت بندگان را عهده دار شده‏اند.

خداوند در سوره طه آيه 40 و 41 درباره برانگيخته شدن حضرت موسي (ع) مي‏فرمايد:

اي موسي! تو را آنچنان در گرداب حوادث آزموديم، سپس سالياني را در ميان مردم مدين گذراندي، آنگاه حساب شده آمدي و من ترا براي خود ساختم

درباره حضرت ابراهيم (ع) نيز به همين نكته اشاره مي‏كند:

در آن هنگام كه ابراهيم را آزموديم و آنچه در امر مراتب بندگي ضرورت داشت، به خوبي انجام داد. آنگاه بود كه صلاحيت امامت را در خود فراهم ساخت و اين مقام را از جانب ما دريافت كرد.3

در سوره انعام نيز، درباره نحوه برانگيختن حضرت ابراهيم مي‏گويد:

اين چنين است كه ابراهيم را در سير آفاقي و انفسي ياري كرديم و حقايق عالم هستي و اسرار وجود را برايش نمودار ساختيم )به اسرار هستي پي برد( تا آنكه حالت يقين به دست آورد و حقياق را آشكار ديد.4

رسول اكرم (ص) درباره آمادگي انبيا و برانگيخته شدنشان پس از آن مي‏فرمايد:

خداوند پيامبري نفرستاد مگر آن هنگام كه وي از نظر عقل به كمال رسيده و عقل او از عقلهاي تمام امتش برتر باشد.5

حضرت علي بن موسي الرضا (ع) در همين معني مي‏فرمايد:

بنده‏اي را كه خداوند براي رسيدگي به امور مردم انتخاب مي‏كند، سينه او را فراخ مي‏سازد و در قلب او چشمه سارهاي حكمت را به وديعه مي‏نهد و علم و دانش را به او الهام مي‏كند، تا هرگز در جواب پرسشها نماند و از راه راست فاصله نگيرد و سرگردان نشود. پس او معصوم و مؤيد و موفق و مصون است و از هر گونه اشتباه و لغزش و فروافتادگي در امان. خداوند اين عنايت را به او روا داشته تا حجت او بر بندگانش و نيز شاهد و ناظري بر مردم باشد. اين است فضل الهي كه به هركس كه بخواهد و شايستگي آن را داشته باشد عطا مي‏كند.6

اين توجه اديان آسماني بخصوص اسلام به حجت به گونه‏اي است كه سير در حقيقت براي انسان ممكن گردد و باب ورود در كثرت گرايي در مباني نظر كه عامل بروز اختلاف و تشتت است بسته شود.

تسليم شدن در برابر فرمان آسماني، تسليم در برابر احكام كتب آسماني و امر و نهي حجتهاي خداوندي در عرصه زمين است وگرنه، تبعيت از حجتهاي مادون آنها مثل عقل، غريزه و... باب اختلاف و تشتت را در ميان مردم مي‏گشايد و ميدان را براي فروغلتيدن مردم در وادي شرك و نفاق و الحاد فراهم مي‏آورد.

ادامه دارد

پي‏نوشتها: