مصطفي محمدي
مقدمه
بيستم صفر، اربعين سيد الشهدا (ع) در نزد شيعيان داراي مقامي بس ارجمند است و عموماً اعتقاد دارند كه در اين روز اهل بيت (ع) از شام وارد سرزمين كربلا شدند و امام سجاد (ع) سر شريف امام حسين (ع) را به بدن حضرت ملحق كردند. تا زمان سيدبن طاووس كسي در اين مسأله شبهه نكرده بود كه باتوجه به بعد مسافت بين دمشق و كربلا، به فرض توقف اهل بيت (ع) به مدت يك ماه در دمشق و مدتي هم در كوفه چطرو امكان دارد ايشان در اربعين اول به كربلا بازگشته باشند؟ بعد از او نيز مرحوم محدث نوري در كتاب لولؤ و مرجان بر اين مسأله تأكيد كرده است كه امكان ندارد اهل بيت (ع) در اربعين اول وارد كربلا شده باشند و شاگردان ايشان نيز به تبعيت از وي بر اين موضوع پافشاري كردهاند. مرحوم شهيد محراب قاضي طباطبايي كتابي در اين باب نگاشتهاند به نام اولين اربعيت حضرت سيدالشهداء، ايشان مستندات و دلايل كساني كه ورود اهل بيت بعد از چهل روز از واقعه عاشورا به كربلا را قبول ندارند شمرده و به آنها جواب داده و در اين راه الحق تمام توان خود را به كار گرفته است. آنچه ميخوانيد مباحثي از كتاب اولين اربعيت حضرت سيد الشهدا است كه باختصار تقديم خوانندگان محترم ميگردد.
دليل اول مرحوم محدث نوري آن است كه سيد بن طاووس اگرچه در كتاب لهوف گفته كه اهل بيت (ع) از دمشق وارد كربلا شدند و جابربن عبداللَّه انصاري را در آنجا ديدند ولي چون كتاب لهوف در سن جواني سيد نوشته شده خالي از اتقان و استحكام لازم است.
نويسنده كتاب، در رد اين دليل به چند نكته اشاره دارد:
1. اگر او در اين كتاب اشتباهاتي داشت ولو كه در جواني نوشته باشد آنها را در اواخر عمر اصلاح ميكرد.
2. درست است كه سيد گفته من كتاب را بعد از كتاب مصباح الزائر نوشتهام ولي مصباح فقط اولين كتاب اوست و معلوم نيست اين كتاب را در اوايل جواني نوشته باشد.
3. سيدبن طاووس كتاب المحجه را در 61 سالگي نوشته و در آن از كتاب لهوف كه نگارش آن را توفيق
الهي ميداند تعريف كرده، در آن صورت چطور امكان دارد كه اگر اشكالي داشته به تصحيح آن اقدام نكند.
4. در كتاب اقبال الاعمال امر به خواندن لهوف در روز عاشورا كرده است و اين دليل بر صحت مطالبش در نزد وي است.
5. به چه دليل كتاب نگاشته شده در سنين جواني داراي اتقان كمتر باشد؟ و ميتوان گفت قضيه برعكس است. نكتهاي كه در اينجا باقي ميماند آن است كه بر فرض درستي مطالب لهوف آيا سيدبن طاووس تصريح كرده است كه اهل بيت (ع) در اربعين اول وارد كربلا شدهاند يا به تحرير در آورده است؟ مرحوم قاضي ميگويد: گرچه به روز و مرور تصريح نفرمودهاند ولي بلاشك مرادشان از رجوع و مرور زنان و عيالات امام حسن (ع) به كربلا و ملاقات با جابربن انصاري (ره) در اربعين بوده و كسي در غير روز اربعين بيستم صفر سال 61 ملاقات آنها را ننوشته است و عموم شيعه و علماي اماميه همين معنا را فهميدهاند ايشان در نهايت شبهات و حدسيات را غير از آنچه معتقد است بي مدرك و سند ميداند.
دليل دوم محدث نوري مجموعهاي از 7 دليل است كه عبارت از مستبعداتي است كه وي در منافات ورود اهل بيت در اربعين اول نگاشته و مرحوم قاضي جواب داده است كه: ما دلايل محدث نوري را به صورت حروف ابجد آورده و جوابهاي مرحوم قاضي را نيز به صورت خلاصه برميشماريم:
الف) خود سيدبن طاووس صاحب لهوف در كتاب اقبال الاعمال ورود اهل بيت (ع) را در بيستم صفر سال 61 ه.ق (ع) را در بيستم صفر سال 61 ه.ق بعيد شمرده، با توجه به اينكه اسرا مدتي در كوفه و بعد در شام ماندهاند.
مرحوم قاضي با ذكر اين نكته كه اينها اشتبعادهايي است كه بعد از هزار و چند سال از وقوع قضايا به ذهن ميآيد ميگويد:
اولاً: سيد، الحاق سر مبارك سيدالشهدا به بدن مبارك را در اقبال قبول؛ اما، از ذكر جزئيات خودداري كرده است.
ثانياً: استبعادات محدث نوري و سيدبن طاووس عمدتاً به دليل دوري مسافت كوفه تا شام است كه به آنها جواب داده ميشود. نويسنده كتاب در اينجا به ذكر 17 نكته و قرينه و دليل ميپردازد كه اين استبعاد را نفي كند؛ كه ما بخشي از آنها را ميآوريم:
1. راه ميان عراق و شام در زمان ما از بعضي از مسيرها يك هفته ميباشد و سيد حسن امين عاملي بدان تصريح كرده است.
2. بعضي از عربها فاصله بين دمشق و نجف اشرف را در مدت هشت روز سپري كردهاند.
3. ميثم تمار طبق مستندات محكم تاريخي در روز جمعهاي خبر مرگ معاويه را در كوفه به اطرافيانش داد و
جمعه بعد قاصدي از شام رسيد كه معاويه جمعه پيش مرده است پس اين مسافت يك هفته طي ميشده است.
4. رسيدن خبر مرگ معاويه به مدينه و درخواست يزيد براي گرفتن بيعت از حسين (ع) توسط والي مدينه و امتناع حضرت و رسيدن خبر امتناع او به دمشق و مجدداً تأكيد بر گرفتن بيعت و خروج حضرت از مدينه به سمت مكه مجموعاً 13 روز طول كشيده است [15 رجب مرگ معاويه، 28 رجب خروج حضرت از مدينه] و طبق استبعادات موجود باتوجه به طولانيتر بودن فاصله مدينه تا دمشق بايد اين مدت بالغ بر 40 روز شود.
5. طبق نقل طبري ابوبكرة، خبري را از طرف بُسربن ارطات دژخيم معاويه، ظرف يك هفته از كوفه به شام برده و جواب را دريافت كرده و به كوفه برگشته است.
6. طبق تاريخ عميره نامه عبداللَّهبن عمر شوهر خواهر مختار ثقفي مبني بر آزادي وي را به نزد يزيد برده و در ظرف 11 روز به كوفه برگشته است.
7. لشكر مروان عامربن ربيعه براي جنگ با مختار از شام به طرف كوفه حركت كردند و ظرف 10 روز به كفوه رسيدند.
8. امام حسين (ع) روز هشتم ذي الحجه از مكه به سمت عراق حركت كردند و باتوجه به وجود بچهها و زنان، يك سير معمولي داشتند و باوجود اينكه راه دو روز برايشان توسط حر بسته شد، حضرت دوم محرم به كربلا رسيدهاند، بنابراين اين مسافت بعيده را حضرت 24 روزه پيمودهاند كه روزي 15 فرسخ ميشود.
9. ابوريحان بيروني حكيم و رياضيدان مشهور اسلامي در كتاب آثارالباقيه روز اول صفر را روز ورود امام حسين (ع) به دمشق دانسته است و زكرياي قزويني در كتاب عجائب المخلوقات روز اول صفر را عيد بني اميه دانسته چون سر امام حسين (ع) وارد دمشق شده است و چون هيچكدام تصريح نكردهاند كه روز اول صفر چه سالي؟ معلوم ميشود همان صفر اول بوده است و قاعده هم همين است چون بعد از يك سال از واقعه عاشورا معنا ندارد سر امام حسين (ع) وارد دمشق شود. حال باتوجه به مدت توقف اسرا در كوفه و رد و بدل شدن نامه بين كوفه و شام و تعيين تكليف از طرف يزيد حداكثر ظرف 10 تا 12 روز سر امام حسين (ع) با اسرا وارد شهر دمشق شده و اين مدت يك مدت طبيعي و معمولي بوده است.
10. طبق نقل قول تاريخي هارون الرشيد و ابوحنيفه هلال ماه ذي الحجه را در كوفه رؤيت و ايام حج را در مكه درك كردهاند.
11. خيران اسباطي طبق روايتي كه از امام هادي (ع) نقل كرده است اشاره دارد كه فاصله بين بغداد تا مدينه را ظرف 9 روز طي كرده است.
12. طبق مستندات تاريخي مالك اشتر نخعي فاصله شام تا كوفه را در مدت 12 روز طي كرده است. مرحوم قاضي با ذكر دلايلي ديگر، چون شروع انقلاب در دمشق و بحراني شدن امور و اقامه عزا در دمشق، خروج اسرا از دمشق به دستور يزيد در اسرع وقت و احترام به ايشان و مقصر خواندن عبداللَّه را از اموري ميداند كه موجب سرعت در انتقال ايشان از دمشق به مدينه بوده است.
ب) دليل دوم محدث نوري آن است كه معتمدين اهل تاريخ هيچ اشارهاي به ورود اسرا به كربلا نكردهاند و مثلاً شيخ مفيد در ارشاد گفته است كه: يزيد به نعمان بن بشير امر كرد خاندان رسالت را به مدينه ببر و به اين مطلب اصلاً اشارهاي نكرده است.
مرحوم قاضي به اين اشكال سه جواب دادهاند:
اولاً: بسياري از واضحات در تاريخ نقل نشده است. ثانياً: بناي ارشاد بر اختصار گويي است. ثالثاً بناي شيخ مفيد بر مسند صحبت كردن از طرف مشايخ خودش است و شايد اين مطلب مسنداً از مشايخ وي بدو نرسيده باشد. البته مرحوم قاضي به اين اشكال جواب ندادهاند كه چرا تواريخ معتبر ديگر از اين موضوع بحث نكردهاند؟
ج) محدث نوري گفته است:
شيخ مفيد در كتاب مسارالشيعه در وقايع ماه صفر روز بيستم به اين مطلب اشاره نكرده اشت و شيخ طوسي در مصباح المتهجد و علامه حلي در منهاج الصلاة و كفعمي در دو موضوع از طمصباح مثل شيخ مفيد صحبت كردهاند و هيچ اشاره به اين قضيه در اربعين نكردهاند.
مرحوم قاضي ضمن تأكيد بر جواب قبلي همان جواب را در مورد افراد مذكور جاري ميداند و بعد شروع به مواردي ميكند كه در كتاب مسارالشيعه و ارشاد خلاف مشهور و واقع است و به عبارتي ميخواهد ضعف قسمتهايي از كتب فوق را روشن كند.
د) دليل چهارم محدث نوري آن است كه ابوالقاسم طبري آملي در كتاب بشارةالمصطفي وقتي خبر عطيه را نقل ميكند كه به همراه جابر وارد كربلا شديم و چه كرديم و... هيچ از ديدار ايشان با اهل بيت سخن نگفته است. مرحوم قاضي ميگويند ظاهراً اين خبر تقطيع شده است و مروم محسن امين عاملي در كتاب لواعج الاشجان روايت را نقل كرده است كه در آن به اين قضيه اشاره شده است و شايد هم نسخه بشارةالمصطفي در نزد محدث نوري نسخه ناقصي بوده است.
ه) محدث نوري گفته است كه اسرا را از راه سلطاني يعني تكريت، موصل، نصيبين به شام بردهاند و در اين راه چهل منزل است مو مستند خود را مقتل ابي مخنلف قرار داده است.
نويسنده كتاب ضمن جعلي شمردن كتاب مذكور يا حداقل جعلي بودن آنچه در دست ماست - چنانچه خود محدث نوري هم به اين امر معتقد است - استناد بر اين كتار را مردود دانسته و بر فرض درست بودن مطلب آن را مغاير دلايل قبلي كه برشمرده است ميداند.
و) اگر حضرت امام سجاد (ع) و جابربن عبداللَّه انصاري و جماعتي از بني هاشم در يك روز به كربلا رسيدهاند؛ مناسب نبود جابر اول زائر سيدالشهدا باشد. چنانچه شيخ مفيد ميگويد: هو اول من زاره... نادرستي اين استدلال روشن است و مرحوم قاضي در جواب ميگويند: ورود در يك روز مستلزم ورود با هم در يك آن كه نيست و مسلماً جابر زودتر رسيده بوده است و اين دو هيچ منافاتي با هم ندارند.
مضافاً اينكه شيخ مفيد ميگويد: جابر اولين زائر امام حسين (ع) است چون وي ورود اهل بيت (ع) در اربعين به كربلا را ذكر نكرده است، پس طبق نظريه خودش قطعاً حرف صحيح است.
ز) آخرين دليلي كه محدث نوري ذكر ميكند اين است كه چطور امكان دارد اهل بيت (ع) بدون اطلاع يزيد در مسير شام به مدينه وارد عراق شوند؟ كه مستلزم طولانيتر شدن راه و هزينه بيشتر است و اين با دنائت و خساست يزيد ناسازگار است.
مرحوم قاضي ميفرمايند: اين حرف احتمالي بيش نيست، زيرا يزيد به نعمان سفارش مكرر كرد كه بر خاندان رسالت احترام گذارد و هر امري نمودند اطاعت كند و در تاريخ آمده است كه اهل بيت از او خواستند كه از كربلا عبور كند و او نيز اطاعت كرد. اين حركات يزيد در واقع براي خاموش كردن انقلابي بود كه در حال شروع بود و وي ميخواست با اين ظاهرسازيها دل مردم را به دست آورد. پس اين امر هيچ مستعبد نيست. بلكه امكان وقوع آن را از طرف يزيد منطقيتر و معقولتر مينماياند.
مرحوم قاضي در نهايت به اشكالي ميپردازد كه به گفته مدث نوري سند روايتي كه در آن از ورود اهل بيت (ع)، در روز اربعيت سخن به ميان رفته مخدوش است و در اينجا بسياري از مباحث سندي و رجالي را مطرح كردهاند كه به درد اهل تحقيق ميخورد. در ادامه مباحث كتاب گرچه ارتباط با اصل موضوع مورد نظر ندارد ولي سرشار از مباحثي بسيار مفيد و نافع است و بايد گفت آنچه شهيد سعيد در اين كتاب جمع آوري كرده، گرچه از حيث استدلالي همه آنها در يك سطح نيستند ولي ايشان توانسته مجموعهاي از مطالب متنوع، مختلف و سودمند را جمع آوري نمايد.