میزگرد فرهنگی

در پي احساس ضرورت طرح مسايل جدي فرهنگي در شرايط فعلي، گفتگو از آينده جهان و طرحهاي موجود در اين زمينه را موضوع ميزگردي ساختيم كه از اين شماره و شماره‏هاي ديگر عرصه خواهد شد. پوشيده نيست كه طرح مباحث مربوط به مهدويت و منجي‏گرايي نسبتي جدانشدني با گذشته، حال و آينده انسان در اين پهنه خاك دارد. آنهم مرتبط با همه مناسبات فرهنگي و مدني، او كه درگيري با همه مسايل و مصايب مادي و اخلاقي و اعتقاديست.

در اين نشست پذيراي جناب حجةالاسلام و المسلمين محمدتقي سبحاني، مدير مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيماي جمهوري اسلامي، نويسنده و محقق علوم اسلامي، جناب آقاي امين ميرزايي، نويسنده و پژوهشگر امور فرهنگي و جناب آقاي ابراهيم شفيعي سروستاني، نويسنده و محقق بوديم، اميد است اين مجموعه طبع ظريف خوانندگان موعود و همه موعوديان را بيارايد.ان‏شاءاللَّه

موعود

اين عقيده كه آينده جهان به تشكيل حكومت عدل اسلامي، به رهبري فردي از تبار امامان شيعه ختم مي‏شود يكي از عناصر تفكر شيعي است. به عبارت ديگر فلسفه تاريخ شيعي، آينده جهان را منتهي به حكومتي جهاني بر مبناي قسط و عدل اسلامي مي‏داند. اما، علي رغم اين تفكر كه در ديدگاه شيعه وجود داد، عملكردها نشان مي‏دهد كه فلسفه تاريخ شيعي، چنانكه بايد مورد بررسي و تأمل قرارنگرفته و ما نتوانسته‏ايم بر مبناي اين فلسفه تاريخي براي وضعيت حال و آينده خودمان برنامه ريزي كنيم از اين رو به نظر مي‏رسد كه بايد با رجوعي دوباره به فلسفه تاريخ شيعه ابعاد مختلف اين قضيه را بررسي نمود. برآنيم كه در اين گفتگوها ضمن بحث در اين باره، فلسفه تاريخ را از ديدگاه ساير مكاتب مطرح مورد بررسي قراردهيم. نخست مي‏پردازيم به اينكه چه تعريف يا تعاريفي از فلسفه تاريخ وجود دارد؟

حجة الاسلام سبحاني: در واقع در تعريف فلسفه تاريخ بايد برگرديم و تعريفي از فلسفه داشته باشيم، اساساً مفهوم فلسفه آنجايي شكل مي‏گيرد كه ما معتقد به يك قانونمندي و غايتمندي باشيم. فلسفه و تفسير فلسفي از يك موضوع، هميشه به يك قانون و قاعده اشاره دارد و هميشه غايتي را در نظر ميگيرد و براساس اين دو مبنا به تحليل موضوع مطالعه خود مي‏پردازد. بحث فلسفه تاريخ اساساً از آنجا شكل مي‏گيرد كه ما معتقد باشيم كه تاريخ موضوعي براي مطالعه و بحث و گفتگوست، يعني

بپذيريم كه در باب تاريخ، اولاً مي‏توان سخن گفت و بايد سخن گفت و ثانياً اين بحث و بررسي تاريخي، براساس چنين تلقي و چنين برداشتي باشد. يعني ما اعتقاد داشته باشيم كه اولاً، تاريخ قانونمندي دارد و براساس اتفاق و حادثه شكل نمي‏گيرد، دوم اينكه اين تاريخ سرنوشت و غايت مشخصي دارد، يا مي‏توان اين سرنوشت و غايت را رقم زد. اينجاست كه ما اصلاً چيزي به عنوان فلسفه تاريخ پيدا مي‏كنيم.

كساني كه در باب فلسفه تاريخ سخن گفته‏اند؛ گرچه بعضي شايد به ظاهر با برخي از عناصري كه بنده عرض كردم مخالف باشند، مثلاً غايتمندي تاريخ را قبول نداشته باشند، يا حتي بعضي، به نوعي تاريخ را به عنوان يك هويت مستقل نپذيرند، ولي در عمل وقتي وارد بحث فلسفه تاريخ مي‏گردند، ناگزير مي‏شوند كه اين پيش فرضها را در مباحث فلسفه تاريخ داشته باشند و عملاً به آن التزام پيدا كنند. هر بحثي ازفلسفه تاريخ بايد ما را به اين اهداف برساند كه: اولاً، غايتهاي يك بحث تاريخي و غايتهاي حوادث تاريخي لازم است به گونه‏اي تفسير شوند كه سرانجام و فرجامي را براي تحولات تاريخي تصوير كنند و اينكه چگونه مي‏شود اين فرجام و سرانجام را تعريف كرد و نشان داد؟ و همينطور بايد نشان بدهند كه قانون و قانونمنديئي كه بر اين تحولات تاريخي حاكم است و روند حوادث و فرايند امور را رقم مي‏زند، از كجا ناشي مي‏شود؟ كه به تبع اين موضوع ما هم وارد بحث نقش انسان در تاريخ، نقش قانونهاي طبيعي در تاريخ، قانونهاي اجتماعي در تاريخ و مسائلي از اين قبيل مي‏شويم در يك كلام، فلسفه تاريخ مي‏خواهد تاريخ را به عنوان يك موضوع قابل مطالعه، قابل لمس و قابل كنترل براي ما معرفي كند.

امين ميرزايي: آنچه مي‏خوغهم در تكميل فرمايش شما عرض كنم؛ مسأله انواع نگاههايي است كه از طرف فلاسفه تاريخ، در طول قرون گذشته، نسبت به اين پديده، به عنوان يك موضوع مورد مطالعه انجام گرفته است. ديدگاه فلاسفه تاريخ معمولاً در سه بخش طبقه بندي مي‏شود. گروهي فقط قوانين حاكم بر تاريخ را ملاحظه كرده‏اند. يعني بيان يك سير طبيعي كه معمولاً جوامع طي مي‏كنند و دوره‏هاي مختلفي كه آنها پشت سر مي‏نهند. از جمله اين مورخان مي‏توان از ابن خلدون توسيديد و از كساني مثل اشپنگلر ياد كرد. كه بحث ما فعلاً آن ديدگاه نسبت به تاريخ نيست. گروه ديگري از انديشمندان، كه نظريه آنها نزديك مي‏شود به مطلبي كه ما در اين جلسه مي‏خواهيم بحث كنيم، كساني هستند كه علاوه بر بررسي قانونمندي تاريخ، آينده‏اي را هم براي آن پيش بيني مي‏كنند. آنها به دو گروه تقسيم مي‏شوند: يك گروه آن آينده را به صورت يك مدينه آسماني غيرقابل دسترس و واجب الايجاد مطرح كرده‏اند، كه نمونه‏اش مدينه فاضله فارابي است و قبل از او افلاطون تا برسد به مدائني كه انديشمندان غربي امثال سرتامس مور قائل به آن بوده‏اند، يا مثل شهر خداي آگوستين.

در طول قرون وسطي و اخيراً ديدگاههاي ديگري كه معمولاً از طرف فلاسفه ديندار مطرح مي‏شود، كساني كه به هر ترتيب علاقه‏اي به عقايد ماورايي داشتند و در پي ايجاد يك سرزمين خدايي بر روي زمين بودند. البته كساني مثل سن آگوستن قائل به اين هستند كه به جبر، تاريخ به آن مرحله مي‏رسد. ولي كساني هم هستند كه مي‏گويند بايد اين مدينه را ايجاد كرد. نمونه‏اش فارابي است يا امثال ايشان مثل افلاطون. باز هم به نظر من اين بحث زياد نزديك نيست به آن مطلبي كه ما از ديدگاه شيعه در مورد تاريخ در واقع مي‏خواهيم مطرح بكينم. آن چيزي كه الآن، مخصوصاً در دهه اخير از طرف انديشه مطرح شده بيان يك پايان تاريخي است براي بشر، كه اين انديشه برمي‏گردد به زماني كه هگل در بيانات خودش، شايد به عنوان متفكري كه براي اولين بار اين بحث را مطرح مي‏كند، قائل به اين است كه حركتهاي دوره‏اي تاريخ، بالاخره به يك نظام ايدئولوژيك ختم مي‏شود و اين نظام ايدولوژيك، يك نظامي است كه در آن تمامي آشوبها و تنشهاي به وجود آمده در طول تاريخ، به سكون و آرامش مي‏رسد و در نهايت مدينه مطلوبي كه در آن همه خشونتها، اصطكاكها و انفكاكهاي بين قدرتهاي مختلف از بين مي‏رود. برداشتهايي كه از اين ديدگاه هگل شده، الآن بر اغلب متفكرين غالب است، اعم از كساني كه گرايش چپ

داشتند از قبيل ماركس، و يا كساني كه گرايش راست داشتند مثل قائلين به ليبرال - دمكراسي. حالا من اين بحث را كوتاه مي‏كنم كه در حال حاضر اكثر ديدگاههايي كه مطرح مي‏شود، اعم از ديدگاه چپ و راست، بر روي اين محور استوار است كه تاريخ اين دوره‏ها را پشت سر مي‏گذارد و در نهايت مي‏رسد به محدوده‏اي كه در آنجا آرامش نسبي بر تمام بشر حكمفرما مي‏شود. با توجه به شكست ماركسيسم، نظريه پردازان غربي مثل فوكوياما اين سرانجام را سيستم ليبرال دمكراسي مي‏دانند.

گذشته از اين مباحث، گروه ديگري هم هستند كه به نظر من نه در طبقه فلاسفه تاريخ قرار مي‏گيرند و نه اصولاً متفكريني هستند كه از ديدگاه فلسفي به مسائل نگاه مي‏كنند، بلكه آنها بيشتر توجيه كننده وضع سياسي و تنشهاي سياسي موجود در ميان كشورها هستند. كساني مثل هانتيگتون واضع نظريه برخورد تمدنها يا طرفداران تز ايشان و همچنين كساني از ممالك اسلامي كه درمقابل آنها گفتگوي بين تمدنها را مطرح مي‏كنند، بيشتر از ديدگاه سياسي به اين مسأله نظر كرده‏اند، نه از ديد صرفاً فلسفي.

البته انديشمندان ديگري هم هستند كه در برابر نظريه تفكيك يا برخورد تمدنها با يك نگرش ديگر به تكامل تكنيكي و فنآوري بشر توجه مي‏كنند، كه اين هم نگرش غالبي است كه در ممالك غربي مطرح شده، مخصوصاً در سه دهه اخير و نماينده اين تز كساني مثل آلوين تافلر و همسرش هايدي تافلر هستند. حزب دمكرات و حزب جمهوريخواه آمريكا نيز روي اين مسأله كار كرده‏اند، متأسفانه يا خوشبختانه اين مباحث ترجمه شده و به صورت گسترده‏اي وارد ادبيات سياسي و اقتصادي مملكت ما هم شده است و شايد نگرش غالبي كه الآن در جامعه ما مطرح است، نه ديدگاه انديشمندان چپ باشد و نه ديدگاه ليبرال - دمكراسي كه از آن انديشمندان راست است. بلكه بيشتر يك ديدگاه تكنيكي باتوجه به اقوال كساني مثل مارشال مك لوهان كه مسأله دهكده جهاني را مطرح مي‏كند، يا كساني كه انقلاب اطلاعات و انفجار اطلاعات را مطرح مي‏كنند، كه بيشتر، يك نوع توجيه سياسي وضع موجود است، نه بحثي فلسفي.

ابراهيم شفيعي سروستاني

البته آقاي ميرزائي به ديدگاههاي مختلفي كه در باب فلسفه تاريخ مطرح شده اشاره كردند. اما اگر به طور مشخص بخواهيم به اين بُعد از فلسفه تاريخ كه در واقع به عنوان نگرش به آينده جهان و ترسيم آينده جهان مطرح است نگاه كنيم، به هر حال مكتبهاي مختلف گرايشهاي مختلفي كه در جهان وجود دارد، تصويرهاي مختلفي براي آينده جهان ارايه مي‏دهند. همانوطر كه اشاره شده نظريه‏هاي مختلفي در اين زمينه ابراز شده، حال سؤال اين است كه عمده‏ترين نظريه هايي كه در اين زمينه وجود دارند كدام اند؟ حالا چه آنهايي كه به نحوي متعرض شده‏اند و كمتر در اين مقطع فعلي طرفداراني دارند، و چه نظريه هايي كه الان مطرح و زنده هستند و پويا و متحرك؟ به چه نظريه هايي در اين زمينه مي‏شود اشاره كرد؟

حجةالاسلام سبحاني:

برادرمان اشاره اجمالي داشتند به پاره‏اي از اين ديدگاهها، من از يك نگاه ديگري مي‏خواهم نظريه پردازان غربي را در باب فلسفه تاريخ دسته بندي كنم كه براي بحث آينده‏مان كه نگاه شيعي به فلسفه تاريخ است؛ بيشتر سودمند باشد.

تحليل غرب از تاريخ و فلسفه تاريخ، جدا از بقيه فرهنگ غرب نيست. دقيقاً براساس همان شالوده هايي كه علم و تكنولوژي و فلسفه و بقيه دانشها و فنون غرب شكل گرفته، از بعد از رنسانس، اين انديشه‏هاي فلسفي در باب تاريخ هم در همان فضا رقم خورده، اگر كسي واقعاً بخواهد ديدگاه غربيان را نسبت به آنده جهان ببيند، و به عبارت ديگر، دستاوردهاي غرب را در عرصه فلسفه تاريخ مطالعه كند؛ چاره‏اي ندارد جز آنكه مباني فكري فلسفي غرب را اندكي مرور كند. براي اينكه برسم به آن ديدگاههاي اساسي خيلي سريع اين نكته را عرض مي‏كنم.

غرب بر مبناي چهار بنيان فلسفي بنا شده، به عبارت ديگر رنسانس غرب زاييده اين چهار انديشه است. يكي ماترياليزم است. دوم امانيزم، سوم ليبراليزم و چهارم سكولاريزم. به يك تفسيري تمام انديشه هايي را كه در غرب ايجاد شده، در اين چهار عنصر مي‏توان پيدا

كرد. يعني در عرصه نگاه فلسفي به جهان، انديشه غرب حول ماترياليزم شكل گرفته. ما وقتي مي‏گوييم ماترياليزم عموماً مي‏رويم سراغ گونه‏اي الحاد در حاليكه ماترياليزم، الحادنيست، نچراليزم هم نيست، يعني طبيعت گرايي هم نيست. ماترياليزم يك نوع نگاه به عالم است و اين اساس فلسفه غرب است. بسياري از متدينين غرب، از فيلسوفان بزرگشان، مؤمنند، اما انديشه‏ها شان، انديشه‏هاي ماترياليستي است. به عبارت ديگر، در اينجا، صرفاً ماترياليزم فلسفي به معناي رايج منظورمان نيست. ماترياليزم روش شناختي است، يعني در بطن و در مايه، نگاه به عالم، ماترياليستي است. در عرصه فلسفه، ماترياليزم اصل بوده، در عرصه انسانساسي امانيسم به عنوان محور اصلي تحليل غرب است، در عرصه جامعه شناختي و سياسي ليبراليزم است و بقيه انديشه هايي كه مطرح شده، حول اين شكل گرفته است. در عرصه دين و فرهنگ هم سكولاريزم است و اين چهار ستون است كه در واقع خيمه تمدن غرب را بر پا نگهداشته است.

حالا در درون اين فضا، تاريخ تفسير شده، يعني تاريخي كه در اين فضا تفسير شده، فلسفه‏اي است كه نگاهش به جهان، نگاه مادي است. يعني دنبال عواملي مي‏گردد كه در جهان ماده وجود دارد. ظواهري تاثير مي‏گذارند و تاريخ را مي‏سازند. يعني حادثه يعني اصل در تحليل فلسفه تاريخ حادثه است و اين كنار هم قرار گرفتن حادثه هاست كه تاريخ را مي‏سازد. اگر قانوني وجود دارد به ظاهر همين حادثه‏هاست، فراتر از حادثه، ما تاريخي نداريم. در باب انسانشناسي، انساني كه مي‏خواهد اين تاريخ را رقم بزند، در اين فضاي فلسفي قرار دارد، انسان غربي است. يعني آن چيزي كه در امانيسم تفسير شده است. انساني كه داراي دو محرك اصلي است: يكي شهوت و ديگر غضب، يعني هر نوع تحول انسان در دوران تاريخي را شما براساس اين دوتا مي‏توانيد تحليل بكنيد. حالا من عرض خواهم كرد، كه در اين مورد هيچ فرقي بين ماركسيسم و ليبراليسم وجود ندارد.