شرح دعاي ندبه

حاج شيخ عباسعلي اديب

و جعلت له و لهم أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركاً و هدي للعالمين

و براي او و خانوادة او جايگاه شريفي قرار دادي، كه آن اول خانه و جايي است كه براي مردم خلق شده و آن مكه است كه مباركه و راهنماي عالميان است.

شرح وظيفة دوازدهم: اعتقاد به اين كه مكة معظمه خانة محمد،صلّي الله عليه و آله، و آل او و محل دعوت ايشان است. اين عبارت كاشف از اين است كه تشريفاتي كه خدا براي خانة مكه قرار داده به علت آن است كه اين مكان، محلّ دعوت پيغمبر خاتم و اولاد گرامي او است، پس اين خانه، خانة اين خانواده و اين خانواده منسوب به اين خانه و منصوب در آن هستند و اين عبارت اشاره است به اين آيه كه:

إن اوّل بيت وضع للنّاس1

شأن نزول آيه آن است كه [چون] يهود بر مسلمين تفاخر مي‌نمودند كه بيت‌المقدس افضل از كعبه است، به علت آنكه ارض مقدس و محلّ هجرت انبيا است؛ اين آيه بر ردّ ايشان نازل شد كه اين خانه اشرف از همة بقاع زمين است و اوّليت مكه از سه جهت است:

1. مكاني است كه روز دحوالارض (25 ذيقعده) براي زندگاني بشر وضع گرديد، يا اينكه، اوّل زمين مكه آفريده شده و پس از آن زمين از زير آن پيدا و آفريده شده و يا اينكه زمين مكه ابتدا از آب خارج شده پس از آن زمين از زير آن پهن و از آب خارج گرديده است. در خبر است كه: اوّل مكاني كه از آب خارج و پيدا شده، زمين مكه است، و مانند در سفيدي بوده كه بر روي آب باشد، پس از آن ربع مسكون از زير آن از آب خارج شد.

2. آنكه اول خانه‌اي است كه براي عبادت وضع شد، تا مردم به زيارت آن بروند و براي نماز قبلة مردم گرديد. از ابوذر روايت شده است كه:

سئل عن النبي، صلّي الله عليه و آله، عن اوّل مسجد وضع للناس فقال، صلّي الله عليه و آله، المسجد الحرام ثم بيت المقدس.

3. آنكه متضمن بركاتي است كه مردم براي تبرك و تيمن و طلب حاجات به آن پناه مي‌برند.

قوله ببكة، در معناي بكه سه قول است:

1. بكّه، مسجدالحرام و مكه، شهر مكه است.

2. بكّه، خانة خدا و مكه، شهر مكه است.

3. بكّه و مكه مترادف و اصل مكه، بكّه است كه باء آن را تبديل به ميم نموده‌اند و كعبه را كعبه ناميده‌اند به علت اينكه مربع است و در مقابل آن بيت المعمور و عرش هم مربع است؛ و جهت مربع بودن عرش آن است كه كلماتي كه اسلام مبتني بر آن شده چهار و آن تسبيحات اربع است.

قوله و هدي للعالمين اين خانه موجب راهنمايي مردم است، به علت آنكه آثار عجيبه از آن ظاهر شد، مانند آنكه اصحاب فيل قصد خرابي آن نمودند و صدهزار سوار با فيلها به رياست ابرهه براي خراب کردن آن مهيا شدند و خداوند ابابيل را كه

مرغهاي كوچكي بودند برانگيخت و هر كدام سه دانه سنگ كوچك به منقار و دو چنگال داشتند. و تمام آن صدهزار را هلاك نمودند و احدي از ايشان جان به در نبرد. وجبابرة ديگر هم كه نسبت به اين خانه قصد سوء نمودند، يا هلاك شدند يا مبتلا به بلاهاي سخت گرديدند. و مانند آنكه بيماران در آن استشفاء نموده، شفا يافتند.

فيه آيات بينات مقام ابراهيم، و من دخله كان آمناً

و در آن مكه نشانه‌هاي واضح است، مانند مقام ابراهيم، و هر كه داخل آن شود ايمن است.

شرح آيات واضحه‌اي كه در اطراف خانه مي‌باشد بسيار است:

اول) مقام ابراهيم، عليه السلام، و آن به قولي عرفات و مني و مشعر و مني و جمرات ثلاث و به قولي تمام حرم است. ولي بنا بر مشهور، مكان معيني است در مسجدالحرام، كه نماز طواف در آن خوانده مي‌شود.

واتّخذوا من مقام ابراهيم مصلي2

و از حضرت صادق،عليه السلام، پرسيدند: مردي طواف واجب به جا آورد و فراموش كرد كه نماز آن را نزد مقام بخواند. فرمود: بايد در مقام نماز طواف را بخواند، اگر چه روزگاري گذشته باشد؛ و استشهاد به آيه نمود.

و سنگي كه در اين مقام نصب شده، نشانة حقانيت ابراهيم، عليه السلام، است، كه پاهاي خود را بر آن نهاده، و اثر قدم آن حضرت باقي مانده است و از حضرت باقر، عليه السلام، رسيده است كه سه سنگ است كه آنها را از بهشت بر روي زمين آورده‌اند: سنگ مقام ابراهيم، و سنگ بني‌اسرائيل كه در بيت المقدس است، و حجرالاسود كه اول مانند كاغذ سفيد بوده و از ملامسة خطاكاران سياه شده است.

دوم) حجرالاسود.

سوم) حطيم، و آن مابين باب كعبه و حجرالاسود است كه در آن دعا مستجاب مي‌شود. و در خبر است كه: توبة آدم در حطيم بوده است.

و بهترين بقاع روي زمين است و در خبر است كه:

ان تهّيأ لك ان تصلّي كلها الفرائض و غيرها عند الحطيم، فافعل، فانه افضل بقعة علي وجه الارض و بعدة الصلواة في الحجر افضل؛

يعني، اگر براي تو مهيا شود كه تمام نمازهاي واجب و غير واجب خود را در حطيم بخواني، چنان كن! كه آن بهترين مكانها روي زمين است. و بعد از آن، نماز در حجر اسمعيل افضل است.

ابوحمزة ثمالي، قدس سره، گويد: حضرت زين‌العابدين، عليه السلام، فرمود: كدام مكان بهترين جاهاي روي زمين است؟ جواب گفتم: خدا و رسول و فرزند رسول داناترند. فرمود: بهترين مكانها مابين ركن و مقام است واگر كسي نهصد و پنجاه سال ـ كه مقدار عمر نوح است ـ زندگاني كند و تمام آن را در اين مكان به عبادت بسر برد به طوري كه قائم الليل و صائم النهار باشد و داراي ولايت ما نباشد، هيچ فايده و ثوابي براي او نيست.

چهارم) اركان كعبه است. حضرت صادق،عليه السلام، فرمود:

الركن اليمانّي بابنا الذي ندخل منه الجّنة

يعني، ركن يماني، دري است كه ما از آن داخل بهشت مي‌شويم.

و نيز در خبر است كه: هر زماني باريدن باران از جانب ركن يماني باشد، فراواني نعمت در يمن حاصل شود و اگر از طرف ركن شامي باشد، در شامات نعمت فراوان شود و هر گاه تمام خانه را فرا گيرد، در همة نواحي و شهرها نعمت بسيار، و مردم به خوشي زندگاني كنند.

پنجم) چاه زمزم است. و در زميني كه هيچ آبي نبوده و نيست، ظاهر شدن اين چشمه نعمت بزرگي است از فضل خدا، كه معجزه و كرامتي است از اسماعيل،عليه السلام.

و قلت انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيراً

و دربارة اهل بيت پيغمبر،صلّي الله عليه و آله، آيه تطهير را فرستادي و فرمودي: خداوند اراده‌اش تعلق گرفته كه برطرف كند از شما نقص و پليدي را، و پاك و پاكيزه گرداند شما را به پاكي تمام.

شرح وظيفة سيزدهم: اعتقاد به پاكي پيغمبر،صلّي الله عليه و آله، و ائمه و معصوميت ايشان به حكم آية تطهير. همة مفسرين و علماي اهل سنت متفق‌اند كه اين آيه دربارة پيغمبر،صلّي الله عليه و آله، و علي و فاطمه و حسن و حسين، عليهم السلام، نازل شده، روايات كثيره از طرق عامه و خاصه بر طبق اين معنا رسيده است. و مسند احمد بن حنبل به چند طريق، در جمع بين

صحاح سته، و در صحيح ابي داود، و صحيح مسلم به طرق متعدد براي اين مطلب روايت مي‌نمايند.

ابن حجر كه از بزرگان اهل سنت است، در كتاب صواعق گويد: اكثر مفسرين عامه بر آنند كه اين آيه در شأن علي و فاطمه و حسنين، عليهم السلام، مي‌باشد.

ابوسعيد خدري، انس بن مالك، واثلة بن اسقع، عايشه و ام سلمه روايت مي‌كنند كه: اين آيه مختص به رسول خدا، صلّي الله عليه و آله، و علي و فاطمه و حسنين، عليهم السلام، مي‌باشد.

ام سلمه گويد: روزي فاطمه، سلام الله عليها، وارد شد و حريره‌اي آورده بود. فرمود: نور ديده‌ام، برو علي و حسنين را به نزد من دعوت كن. وقتي حاضر شدند، از آن حريره ميل نمودند. پس از آن پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، كسايي را كه از خيبر داشت، بر ايشان پوشاند، دامن آن را زير پا نهاد و دست بلند نموده، فرمود:

اللهم ان لكل نبي اهل بيت، و هوالء اهل بيتي، فاذهب عنهم الرّجس و طهرهم تطهيراً

خدايا براي هر پيغمبري خانواده‌اي قرار دادي، و اينان خانوادة منند. پس رجس و پليدي و صفات و افعال بد را از ايشان سلب نما و ايشان را پاك و پاكيزه فرما.

در حال جبرئيل نازل شد و آية تطهير را دربارة ايشان آورد. پس من پيش رفتم و گفتم: يا رسول الله! آيا من از اهل بيت شما نيستم؟ فرمود:

انك علي خير. و انما هوالء اهل بيتي

عاقبت تو به خير است. ولي اهل بيت من منحصر در اين چهار نفر است.

ثم جعلت اجر محمّدٍ صلواتك عليه و آله مودّتهم في كتابك، فقلت: قل لا أسألكم عليه اجراً الا المودّة في القربي و قلت: ما سألتكم من اجر فهو لكم، و قلت: ما أسألكم عليه من أجر الا من شاء أن يتحذ الي ربه سبيلاً فكانوا هم السبيل اليك و المسلك الي رضوانك

پس در كتاب خو دمودت و دوستي ايشان را اجر رسالت و پيغمبري محمد، صلّي الله عليه و آله، قرار دادي. پس فرمودي: اي پيغمبر بگو به مردم كه من براي رسالت از شما خواهي نمي‌كنم مگر مودت و دوستي به اولاد و خويشان من. و باز در قرآن از زبان پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، فرمودي: آنچه من از شما خواهش كردم به نفع شما است. و در جاي ديگر فرمودي: براي اجر رسالت از شما مطالبه نمي‌كنم چيزي را مگر كسي كه خواسته باشد كه راه راست را به سوي خدا طي نمايد. پس اهل بيت پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، طريق به سوي تو، و واسطه به سوي خوشنودي تو مي‌باشند.

شرح وظيفة چهاردهم: مودت و ولايت و امامت دوازدهم امام، عليه السلام، است.

چون آية قل لا أسألكم... نازل شد، پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، به منبر رفتند و فرمودند: اي امت! حكم تازه‌اي براي شما آمده است.

اصحاب به ملاحظة اينكه حكم مالي است، مانند زكوة، سرها به زير

افكنده و تا سه مرتبه پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، كلام را مكرر نمود و مردم سرها به زير انداخته بودند. پس فرمود: اين حكم مالي و راجع به طلا و نقره نيست. سرها را بالا نموده گفتند: بفرماييد. پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، اين آيه را بر ايشان قرائت نمود.

ظاهر آيه آن است كه مودت و دوستي ذوي القرب را اجر و رسالت پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، قرار داده، و اين خود كمال تأكيد است در سفارش اين حكم و اشاره به اين است كه رسالت براي تأسيس دين و علت موجدة شريعت است؛ و مودت اين خانواده و اعتقاد به امامت ايشان موجب بقاي دين و علت مبقية شريعت است، كه اگر مردم پيروي از اين خانواده نكنند، سبب خرابي دين شده، زحمات پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، از بين مي‌رود. لذا مودت تكليفي است براي مردم، و فايدة آن به خودشان عايد مي‌شود. نه آنكه پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، براي خود اجري بخواهد. چنانچه در ذيل همين آيه مي‌فرمايد:

و من يقترف حسنة نزدله فيها حسناً3

هر كه اظهار مودت كند و از اين امر ثوابي براي خود كسب كند، ما ثواب او را زياده عطا مي‌كنيم.

و همچنين در آيه بعد ما سألتكم4، كه فراز بعدي دعاست، مي‌فرمايد: من براي تبليغ رسالت خويش اجري خواهش ندارم، مگر آنچه را كه نتيجه‌اش براي خودتان باشد.

همچنين در آية بعد از آن در اين آيه ما أسألكم...5 مي‌فرمايد: آنچه من براي اجر رسالت خواهش كرده‌ام، به جهت آن است كه راه حق را بيابيد.

و از ابن عباس روايت شده است كه: چون اين آيه نازل شد، از پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، پرسيدند: مراد از ذوي القربي كيانند؟ فرمود: علي و فاطمه و اولاد ايشان عليهم السلام.

و از ابي امامة باهلي نقل شده است كه پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، فرمود:

خدا انبيا را از درختهاي مختلف آفريد، ولي من و علي از يك درخت خلق شده‌ايم، من ريشة آنم و علي شاخة آن و فاطمه لقاح آن و حسن و حسين ميوه‌هاي آن و شيعيان ما برگهاي آن. هر كه چنگ زند به شاخه‌اي از شاخه‌هاي آن اهل نجات، و هر كه مايل شود (كناره گيرد) از آن، اهل هلاكت است. و اگر بنده‌اي هزار سال بين صفا و مروه عبادت كند، و باز هزار سال ديگر، تا آنكه بدن او كاهيده و مانند مشك كهنه شود، و محبت ما را نداشته باشد؛ خدا او را به رو در آتش مي‌اندازد (پس پيغمبر، صلّي الله عليه و آله، به اين آيه استشهاد فرمود).