گفتگو درباره امام مهدي (ع)- قسمت پنجم

شهيد محمدباقر صدر ، تحقيق: عبدالجبار شراره، مترجم: مصطفي شفيعي

اشاره:

چنانچه پيش از اين گفته شد سلسله مقالات گفتگو درباره امام مهدي (ع) ترجمه كتابي است از شهيد سيد محمد باقر صدر كه آخرين چاپ آن با مقدمه و تحقيقي ارزشمند از دكتر عبدالجبار شراره منتشر شده است. آنچه تاكنون در اين مجله ارايه شده ترجمه مقدمه اين كتاب بود و به ياري خدا از اين پس وارد مطالب اصلي كتاب مي‏شويم.

مهدويت، فرايند يك عقيده اسلامي، كه فقط رنگ دين داشته باشد؛ نيست. مهدويت فصل مهمي از خواسته‏هاي بشري است كه انسانها با داشتن اديان و مذاهب مختلف، روسوي آن دارند. مهدويت تبلور يك الهام فطري1 است كه مردم از دريچه آن، علي رغم ديدهاي مختلف و نگرشهاي متفاوت عقيدتي، روز موعود را مي‏بينند، روزي كه رسالتهاي آسماني با همه اهدافش در زمين تحقق مي‏يابد و راه ناهمواري كه در طول تاريخ براي انسان دشوار بود، پس از رنج بسيار هموار مي‏شود.

حتي انتظار روز موعود اختصاص به كساني كه ايمان به غيب دارند، ندارد. ديگران هم به چنين روزي چشم دوخته‏اند، تا آنجا كه پرتو اين خواسته، مكتبهايي را هم كه به هيچ وجه زير بار مسايل غيبي نمي‏روند؛ فرا گرفته است. پيروان مكتب ماترياليسم ديالكتيك كه تاريخ را براساس تضاد تفسير مي‏كنند نيز منتظر روزي 2 هستند كه همه اين تضادها از ميان برود و صلح و همزيستي به پيروزي رسد.

ما به خوبي درمي‏يابيم كه دل مشغولي به اين اميد و اين احساس در سراسر تاريخ و درميان همه اقوام از ديگر مسايل بشري بيشتر بوده است و هنگامي كه دين اين وجدان عمومي را تأييد مي‏كند و تأكيد دارد كه زمين پس از لبريز شدن از ظلم و ستم پُر از عدل و داد خواهد شد 3، به آن احساس عمومي، ارزش عيني مي‏بخشد و آن را تبديل به يك ايمان محكم مي‏كند؛ايمان به آينده و سرنوشت محتوم انسان، اين ايمان نه تنها مايه تسلي و آرامش خاطر است بلكه منشأ اميد و منشأ مقاومت نيز است.

منشأ اميد است؛ زيرا ايمان به مهدي به معناي اين است كه نبايستي زير بار ستم رفت و بايستي منتظر روزي بود كه وي بر همه جهان چيره گردد و اما، منشأ مقاومت است 4، زيرا اين ايمان، چون سوسوي اميدي است كه با نااميديها مقابله مي‏كند و دلها را زنده نگه مي‏دارد؛ هرچند ناگواريها گسترده شود و ستمكاريها چهره گريه خود را نشان دهد.

روز موعود يعني روزي كه عدالت با جهاني پُر از جور و ستم روبرو مي‏شود و پايه‏هاي آن را ويران مي‏كند و طرحي نو5 در مي‏اندازد. روز موعود يعني روزي كه ستم به هر اندازه كه فزوني يابد و در جهان ريشه بدواند و بر مقدرات مردم حكومت كند، بايستي نابود شود6 و هرگز جاودانه نخواهد بود.

اين تفكر كه ظلم در اوج خود بايستي شكست بخورد و اين شكست حتمي است به ستمديدگان و امتهاي

رنجديده، اميد مي‏بخشد كه محاسبات را تغيير دهند و كاخ ظلم را فرو ريخته و بر خرابه‏هاي آن شالوده عدالت را پي‏ريزي كنند.

درست است كه مسأله مهدويت ويژه اسلام نيست و همه اديان و مذاهب به گونه‏اي در انتظار مهدي و منجي بوده و هستند ولي ويژگيهايي كه اسلام براي اين مسأله آورده بيشترين اثر را در برآوردن انتظارات و چشمداشتها داشته است. اسلام بيشترين اميدواري را به وجود مي‏آورد و احساسات مظلومان و رنجديدگان تاريخ را بيشتر برمي‏انگيزد.

زيرا اسلام انديشه منجي غايب را به مهدي موعود و آينده را به حال تغيير داده است. اسلام اميد به نجات بخشي را كه در آينده دور و مجهول به دنيا خواهد آمد به ايمان به كسي كه هم‏اينك وجود دارد و خود در انتظار روز موعود نشسته، تبديل كرده است و حضور وي به خاطر اين است كه همه نقشهايي را كه بايستي ايفا كند، تكميل نمايد تا به هدف خود جامه عمل بپوشاند.

پس مي‏بينيم كه مهدي تنها يك انديشه نيست كه ما در انتظار ولادت او باشيم و يك پيشگويي نيست كه به اميد مصداق آن نشسته باشيم، بلكه مهدي يك واقعيت خارجي و آماده‏باش است كه ما منتظر عمليات او هستيم. انساني مشخص كه در ميان ما زندگي مي‏كند؛ ما او را مي‏بينيم و او ما را مي‏بيند؛ با همه آرزوهاي ما و رنجهاي ما آشناست و در غم و اندوه ما شريك است و شاهد فزوني شكنجه زجرديدگان و ناكامي رنجديدگان و ستم ستمكاران است و به خاطر آن مي‏سوزد و يا حسرت در انتظار لحظه‏اي است كه به او اجازه داده شود تا دست ياري خود را به طرف مظلومان و محرومان 7 دراز كند و ريشه ستمكاران را بخشكاند.

البته تقدير چنين است كه اين پيشواي منتظر خود را معرفي نكند و علي رغم اينكه با مردم زندگي مي‏كند، زندگي مخفي داشته باشد تا زمان موعود فرارسد. پُرواضح است كه انديشه مهدي همراه با اين نمودهاي اسلامي، فاصله غيبت ميان مظلومان و منجي را كم مي‏كند و هر چه انتظار طول بكشد پل ارتباطي ميان ايشان و موعود نجات بخش را كوتاه مي‏سازد.

وقتي از ما خواسته مي‏شود به مهدي ايمان بياوريم با اين ويژگي كه وي انساني زنده و معين است؛ مانند ما زندگي مي‏كند و مثل ما در انتظار است، مقصود اين است كه به ما الهام شود؛ تفكر نفي هر نوع ظلم و ستم كه مهدي سمبل آن است، اينك در شخص پيشواي منتظر كه به زودي ظهور خواهد كرد، تجسم يافته است؛ شخصيتي كه به همه قدرتها نه مي‏گويد و تعهدي نسبت به هيچ حاكم ستمگري ندارد. چنان كه در حديث 8 آمده است و ايمان به مهدي يعني ايمان به اين انسان زنده و قائم و همراهي با او.

در احاديث، همواره نسبت به انتظار فرج تأكيد شده و از پيروان مهدي خواسته شده است كه در انتظار او باشند. با اين كار رابطه معنوي تثبيت مي‏شود و اتصال ميان آنان و پيشوا به وجود مي‏آيد. در حالي كه هيچ يك از اين ارزشها، رابطه‏ها و اتصالها درصورتي كه مهدي شخصيتي زنده و معاصر نباشد ايجاد نخواهد شد. 9

بدين سان مشاهده مي‏كنيم كه اين تشخص به انديشه انتظار، حركتي نو مي‏بخشد و آن را منشأ داده‏ها و توانهاي بالقوه زيادي مي‏كند. اضافه بر اين انسان مظلوم كه بيعت هيچ ستمگري را برعهده ندارد و با درد و رنج، زندگي گذرانده است، اگر بداند امام و پيشواي او شريك غمهاي او است و چون زنده است او را درك مي‏كند و موكول به آينده نمي‏كند، احساس آرامش كامل به او دست خواهد داد.

ولي در عين حال، مسأله موجوديت فعلي مهدي با مواضع منفي نيز مواجه گشته است. شماري از مردم كه برايشان تصور وجود چنين شخصي، مشكل است، در اصل مسأله تشكيك مي‏كنند. 10

آنان مي‏پرسند:

اگر مهدي انساني باشد كه بيش از ده قرن زنده است و تا زمان ظهور هم شايد ساليان متمادي طول بكشد. براي يك انسان چگونه ممكن است اين همه عمر كند؟ قوانين طبيعي حكم مي‏كند كه خيلي قبل چنين شخصي به مرحله پيري و شكستگي رسيده و مرده باشد، آيا واقعاً اين مسأله، غيرممكن نيست؟ 11 و نيز مي‏پرسند:

خداوند چه اصراري دارد كه حتماً اين شخص، مهدي باشد كه به

خاطر او قوانين طبيعت را از كار بيندازد 12 و براي طولاني كردن عمر و نگهداري او تا روز موعود، كارهاي محال انجام دهد. آيا بشريت نمي‏تواند در آينده، رهبري همانند او تحويل جامعه دهد؟

اصلاً بهتر نبود روز موعود از آن كسي باشد كه در آن روزگاران به دنيا بيايد 13 و با همان مردم رشد كند و تدريجاً و به طور طبيعي به ايفاي نقش خود بپردازد؟

و نيز مي‏پرسند:

اگر مهدي نام شخص خاصي است كه فرزند امام يازدهم 14 باشد و در سال 255 ق 15 به دنيا آمده و پدرش در سال 260 ق از دنيا رفته است، معنايش اين است كه هنگام درگذشت پدرش وي طفل كوچكي بوده و بيش از پنج سال نداشته است و اين سني است كه براي گذر از مرحله كمال فكري و ديني و تربيت زير نظر پدر، كافي نيست. چگونه و از چه راهي اين شخص از نظر ديني و فكري آموزش ديده است 16 تا نقش مهم خود را اجرا كند؟

و نيز مي‏پرسند:

اگر پيشوا آماده است پس اين انتظار صدها ساله براي چيست؟ آيا اين همه رنج و محنت و اين همه مصيبتهاي اجتماعي كه جهان شاهد آن است مجوز ظهور 17 آن حضرت در صحنه و اجراي عدالت در كره زمين نيست؟

و نيز مي‏پرسند:

فرض كنيم چنين موضوعي امكان دارد ولي ما چگونه مي‏توانيم به وجود آن ايمان بياوريم؟ آيا انسان مي‏تواند بدون اين كه دليل علمي يا دليل شرعي موثق 18 داشته باشد. به چنين فرضيه هايي اعتقاد پيدا كند؟

آيا چند تا روايت از پيامبر (ص) كه نمي‏دانيم تا چه اندازه صحت دارد 19 كافي است كه ما تسليم فرضيه مذكور شويم؟

و نيز راجع به نقش مهدي در روز موعود مي‏پرسند:

چگونه يك تن مي‏تواند اين نقش مهم و حياتي را در سراسر جهان اجرا كند؟ يك فرد هرچقدر بزرگ باشد، نمي‏تواند تاريخ را به تنهايي بسازد و آن را به مرحله جديدي وارد كند. بذر جنبشهاي تاريخي در حوادث و رويدادها افشانده مي‏شود و سپس يك رادمرد 20 مي‏تواند آينده را براساس آن بسازد و راهكارها را نشان دهد.

و نيز مي‏پرسند:

ما چگونه مي‏توانيم تصور كنيم اين فرد توانايي داشته باشد چنين تحول شگرف را ايجاد و ريشه ستم را قطع كند؛ در حالي كه دشمن بر همه چيز و همه جا حاكميت دارد و همه وسايل تخريب و كشتار جمعي در دست اوست و در سطحي فوق العاده از نظر امكانات علمي و قدرت سياسي، اجتماعي و نظامي قرار دارد. 21

اينها پرسشهايي بود كه در اين زمينه بدين صورت و به صورتهاي ديگر مطرح مي‏شود و منشاء واقعي اين سؤالات، تفكر صحيح نيست بلكه مسائل رواني بيشتر در آن نقش دارد. يعني اين احساس كه ناظم حاكم بر جهان را بسيار باعظمت مي‏بيند و باور نمي‏كند هيچ نيرويي بتواند آن را

تغيير ريشه‏اي دهد و هرچه زمان بگذرد اين احساس قويتر مي‏شود و ترديد در تغيير بنيادين بيشتر پيش مي‏آيد و بدين سان اين احساس ضعف و ناتواني و خود كم‏بيني در انسان شكست روحي ايجاد مي‏كند به گونه‏اي كه هرگاه فكر اين تغيير بزرگ را به خود راه مي‏دهد، بار سنگيني را بر دوش خود احساس مي‏كند و اين سنگيني باعث مي‏شود كه به اين فرضيه با حالت ترديد بنگرد و سعي كند قضيه را انكار و نفي كند. از اين پس ما يكي يكي سؤالات را به ترتيب مي‏آوريم و به مقداري كه اين مختصر مي‏گنجد جواب مي‏گوييم.

ادامه دارد

پي‏نوشتها: