امام عصر،عليه السلام واسطه فيض و تجليگاه لطف پروردگار

يک سوال و يک پاسخ در گفتگويي با ايت‏اللَّه محمد هادي معرفت

اشاره:

حضرت آيت‏ا... محمدهادي معرفت در سه حوزه كربلا، نجف و قم به تحصيل و تدريس و تحقيق در زمينه‏هايي چون فقه و اصول و علوم قرآني اشتغال داشته و از محضر بزرگواراني چون آيت‏ا... حكيم، آيت ا... خويي، آيت ا... شيخ حسين حلي، اما راحل، رضوان ا... عليهم، و برخي ديگر از بزرگان حوزه فقه شيعي كسب فيض نموده‏اند. از مهمترين تاليفات ايشان مي‏توان به تعليقه بر جواهر الكلام در 10 جلد و التمهيد في علوم القرآن در 7 جلد و التفسير المفسرون در 2 لجد و صيانه القرآن اشاره كرد.

موعود: با تشكر از فرصتي كه در اختيارمان گذاشتيد لطفاً بفرماييد كه قرآن چه تصويري براي جامعه موعود ارايه مي‏دهد؟ يا به عبارت ديگر تصوير نهايي از آينده جهان و آينده‏اي كه - به فرموده قرآن - حاكميت صالحين است چگونه است؟ سؤال ديگر درباره شخص موعود است. موعود نجات بخشي كه قرآن مطرح مي‏كند چگونه است و چقدر از ويژگيهاي اين موعود در آيات قرآن مطرح شده است؟

آيت‏ا... معرفت: ما اگر بخواهيم مساله مهدويت را از ديدگاه قرآن بررسي بكينم، در اين زمينه آياتي كه بر اين مساله دلالت بلكه صراحت دارد فراوان است كه ما به برخي از آنها اشاره مي‏كنيم. يعني بحث ما از ديدگاه صرفاً قرآن خواهد بود، به طور مختصر و فشرده در حد يك مجله والا خود اين بحث نياز به بررسي گسترده‏اي دارد در حد يك كتاب يا يك رساله.

اسلام يك دين فراگير و جاويد است. يعني بايستي تمام امم و ملتها را شامل شود و همه گروههاي انساني كه در روي كره خاكي زندگي مي‏كنند، اين دين را بپذيرند، مقصود من از بايد اين نيست كه تحميل شود، مقصود اين است كه صداي دين و نداي شريعت بايد به گوش همه برسد و مردم با انتخاب خودشان اين دين را اختيار كنند. پس اساساً اسلام برنامه را اينطور طرح كرده است كه جنبه شمولي آن، هم از لحاظ فراگيري ملتها و گروهها و همه انسانها و هم از لحاظ زمانها و مساله ابديت، فراگير از تمام اين جوانب مقصود است و ما مي‏دانيم كه از بدو ظهور اسلام تاكنون اين مساله تحقق پيدا نكرده است و اگر در زماني مانند دوران خلافت بني‏اميه در يك مقطع خاص مثل دوران حكومت عبدالملك ابن مروان، يا اينكه در زمان بني‏عباس، در زمان هارون الرشيد، رقعه اسلامي و سرزمينهاي اسلامي به طور خيلي گسترده‏اي فراگير بود، اما نمي‏شود اسم آن را سلطه و فراگيري اسلام نام گذاري كرد، چون مقصود قرآن كريم كه مي‏فرمايد:

هوالذي أرسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظره علي‏الدين كلّه. 1 باز همين در سوره صف آيه 9

و سوره فتح آيه 28 تكرار شده است، يعني اين آيه در سه جاي قرآن آمده است. پس اين ظهور، يعني سلطه و فراگيري دين بر تمام جهان هم از لحاظ مردم و هم از لحاظ زمان، اين هدف اسلام است. سلطه بني‏اميه را نمي‏شود گفت سلطه الامي و فراگيري اسلام، چون اساساً اينها از همان زمان معاويه با اسلام مخالف بودند. مسأله عربيت را آنها مطرح ردند، يعني حكومت عربي را مطرح كرده بودند، نه حكومت اسلامي و همچنين در دوران هارون الرشيد، مسأله، مسأله حكومت بود، يعني يك امپراطوري تشكيل داده بودند مانند امپراطوري روم و فارس، نه يك حكومت عدل اسلامي فراگير جهاني و لذا همان حيف و ميلها و همان زورآزماييها و همان حيله‏ها و نيرنگها و سياست بازيها كه در ساير دولتهاي غيراسلامي جريان داشت به دست همين زعماي دولتهاي كشورهاي اسلامي هم انجام مي‏گرفت و لذا نمي‏شود يك تمايزي بين اين دولتهايي كه نام اسلام را يدك مي‏كشيدند قائل شد و گفت كه اينها يك برتري بر دولتهاي ديگر داشته‏اند. فرقش اين بود كه ملتهاي اينها مسلمان بودند، ملتهاي آنها مسلمان نبودند ولذا از لحاظ حكومت چندان تفاوتي نداشتند. پس ما نمي‏توانيم بگوييم كه وعده‏اي كه قرآن داده است يعني ليظهره علي الدين كلّه در زمان عبدالملك بن مروان يا اين كه در زمان هارون الرشيد تحقق يافته است. اين مسأله اصلاً قابل پذيرش نيست و لذا طبق وعده قرآن ما بايد منتظر آن روز باشيم و وعده قرآن حق است. قرآن بيهوده سخن نمي‏گويد و از اين رو مادر انتظار روزي هستيم كه اسلام بتواند ظهور خودش را و حضور خودش را در تمام عالم ثابت كند و اظهار وجود كند و بتواند چهره خودش را كاملاً به همه ملتها نشان بدهد. دليل اين مطلب اين است كه در آيات زيادي اين مسأله ذكر شده است كه پيغمبر اسلام پيغمبري است كه رسالتش فراگير است. تبارك الذي نزّل الفرقان علي عبده ليكون للعالمين نذيرا 2 پس مسأله فراگيري شريعت اسلام يك امر مسلمي است و اينكه اسلام بايستي ليظهره ظاهر شود، اين هدف است، پس آن هدف بايد تحقق پيدا كند و مادر انتظار آن روزي هستيم كه آن هدف تحقق پيدا كند. اين يك جهت بحث كه خواستيم مطرح بكنيم.

و اما مسأله اينكه آيا در قرآن اشاره به حضرت ولي امر منتظر شده است يا نه؟ در آيات بسياري اشاره به اين موضوع شده كه جالب آن است كه ييك از آيات اشاره به اين مي‏كند كه در مزامير داوود ما اين مطلب را گفته‏ايم، و در جلوي من الان كتاب مزامير داوود است و آن طوري كه قرآن از مزامير نقل كرده است، من هم آيه قرآن را براي شما مي‏خوانم، هم مزامير داوود را، در قرآن مي‏فرمايد:

و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر أنّ الأرض يرثها عبادي

الصالحون 3 زبور اسم همان مزامير داوود است، زبور داوود يعني همان مزامير داوود، و معناي مزامير به عربي يعني همان اناشيد. اناشيد، يعني همان سرودها، يعني اساساً كتاب حضرت داوود مجموعه‏اي

از سرودهاي ديني و سرودهاي مذهبي بوده است، پس كلمه زبور و كلمه مزامير همان معناي اناشيد است كه به فارسي يعني سرودها. خدا در قرآن مي‏فرمايد كه ما در كتاب مزامير داوود اين وعده را داده‏ايم كه ابتدا من آيه را ترجمه مي‏كنم، آيه مي‏گويد كه ما در ابتدا تذكر داده‏ايم، موعظه كرده‏ايم، اندرز داده‏ايم، بعد اين مطلب را هم يادآور شده‏ايم كه زمين، به طور كامل در اختيار بندگان صالح قرار مي‏گيرد، و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر أنّ الأرض يرثها عبادي الصالحون يعني روزي خواهد آمد كه بندگان صالح ما حاكم خواهند شد در تمام كره زمين، اين مطلب را خداوند مي‏فرمايد كه ما در زبور گفته‏ايم و من الان عبارت زبور را براي شما مي‏خوانم: در كتاب مزامير داوود، مزمور سي و هفتم، كه در كتاب عهد عتيق، يعني عهد قديم كه همان توارث باشد، صفحه 856 مزمور سي و هفتم، شماره نهم عبارت چنين است: و اما منتظران خداوند وارث زمين خواهند بود هان بعد از اندك زماني شرير نخواهد بود، در مكانش تامل خواهي كرد و نخواهد بود. و اما حليمان وارث زمين خواهند شد اين يك عبارت كه شماره 11 10 9 بود. باز در شماره 18 خداوند روزهاي كاملان را مي‏داند و ميراثشان خواهد بود تا ابدالاباد، در زمان بلا، خجل نخواهند شد و ايام قحط سپر خواهند بود، زيرا شريران هلاك مي‏شوند، بعد در شماره 29 مي‏گويد:

صالحان وارث زمين خواهند بود، اينها مسائلي است كه قرآن و كتب انبياء سلف وعده داده‏اند، لذا اين مسأله از نظر كتب ديني و از نظر عقايد مذهبي يك مسأله‏اي است كه به طور مسلم مطرح بوده است، از اين رو اساساً از نظر عقايد مذهبي و نصوص كتب آسماني اعم از قرآن و كتب عهد عتيق كه همان توارث باشد، اين مسأله مسلم است، علاوه بر روايتي كه از طرق فريقتن يعني اهل سنت و تشيع در اين زمينه بسيار است كه ما فعلاً مسأله را از ديدگاه قرآن داريم مطرح مي‏كنيم، و اساساً از نظر قانون حكمت و قاعده لف، ائمه اطهار (ع) و همچنين انبياء عظام، وسايط فيض هستند. بين خدا و بندگان و اين وسايط فيض بايستي پيوسته وجود داشته باشد، همانگونه كه قبض شريعت مستقيماً ه بشر ارايه نشده است، بلكه به وسيله انبيا و بعد از انبيا به وسيله اوصيا ارايه شده است. روي همين اصل ساير فيوضات هم طبق عقيده ما كه شيعه هستيم بر همين عنوان است. مادر بسياري از نصوص شرعيه مي‏خوانيم، مثلاً شما مي‏بينيد در آيه شريفه وأشرقت الأرض بنور ربها 4، يعني تمام زمين آنچه كه مي‏درخشد پرتوي از نور حق است.

و در زيارت جامعه مي‏خواهيم:

و أشرقت الأرض بنوركم

يعني همان تعبيري كه در قرآن و أشرقت الأرض بنوربها است در زيارت جامعه مي‏خوانيم و أشرقت الأرض بنوركم، پس معناي اين دو تا را وقتي كه پيش همديگر مي‏گذاريم معنايش اين است كه تجليگاه اشراقات مقامات حق تعالي به وسيله اين وجودهاي قدسي است. يعني خداوند از طريق اين ذوات مقدسه تجلي مي‏كند و اينها مظاهر اسماء الهي هستند پس اين مسأله يكي از مسائل مسلمه است طبق مباني مكتب تشييع و در زيارت مطلقه اول امام حسين (ع)، (در مفاتيح الجنان هفت زيارت به عنوان زيارت مطلقه براي آن حضرت نقل شده كه آنها را همه وقت مي‏شود خواند). زيارت اول كه مرحوم حاج شيخ عباس نوشته است از معتبرتريت زياراتي است كه براي امام حسين (ع) از امام صادق (ع)، روايت مرحوم صدوق در كتاب من لايحضره الفقيه مي‏گويد: من فقط اين زيارت را انتخاب كرده‏ام، لانهااصح سنداً و اقوي متناً هم از لحاظ قوت متن و هم از لحاظ صحت سند در حد بالايي قرار دارد و مرحوم ابن قولويه در كتاب كامل الزيارات اين زيارت را با سند بسيار صحيح نقل كرده است و مرحوم علامه اميني صاحب كتاب الغدير هرگاه كه مشرف مي‏شد به حرم داراي مضامين بسيار ارزشمندي است، از آن جمله اين عبارت است كه برايتان مي‏خوانم در اين زيارت كه در

مقابل ضريح مقدس امام حسين (ع) خوانده مي‏شود، چنين مي‏گويي:

ارادة الربّ في مقادير اموره تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم يعني اصلاً تمام تقدير و تدبير كه از جهان بالا صورت مي‏گيرد و به وسيله شما در جهان عرضه مي‏شود، ارادةالرب في مقادير اموره تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم اراده پروردگار از خانه‏هاي شما پخش مي‏شود.

و ما در زيارت رجبيه كه در تمام مشاهد مشرفه در مقابل ضرايح مقدسمه ائمه اطهار (ع) كه مستحب است اين زيارت در ماه رجب انجام بگيرد، اين عبارت را مي‏خوانيم:

انا سائلكم و آملكم فيما اليكم التفيوض و عليكم التفويض فبكم يجب المهيض و يشفي المريض

من خواهشمند و آرزومند شمايم در آنچه در اختيار شماست و به عهده شماست عوض دادن آن، به وسيله شما شكسته، پيوند مي‏خورد و مريض شفا مي‏يابد. پس مي‏بينيد كه مباني تشيع اين است كه ديدگاهش نسبت به ائمه و ذوات مقدسه اين است كه اينها وسايط كامل فيض الهي هستند، آنوقت مبناي تعليمات شيعه اين است كه آيا اين وسايط قطع شده است؟ مثلاً اهل سنت مي‏گويند اين واسطه فيض با وفات پيغمبر اكرم (ص) قطع شده است چون پيغمبر (ص) بنابر نص قرآن واسطه فيض بود، چون در آيه شريفه كه مي‏فرمايد:

و لوانهم انظلموا انفسهم جاوؤك فاستغفروا... و استغفرلهم الرسول لوجدوا... تواباً رحيماً 5

اين آيه مي‏رساند كه وقتي گناهكار كاري كرد، گناهي كرد و پشيمان شد و مي‏خواهد استغفار كند بيايد پيش تو، آمدن پيش پيغمبر چه تاثيري دارد، قطعاً يك اثري دارد، و اين اثر اين است كه مي‏گويد برويد پيش پيغمبر استغفار كنيد و پيغمبر براي شما دعا كند، شايد خداوند شما را بيامرزد، پس مي‏بينيم كه خداوند در اينجا نمي‏گويد به پيغمبر چه كار داري اي بنده من! گناه كرده‏اي پيش خودم بيا! دعا كن مي‏آمرزم. خير، مي‏گويد برو پيش پيغمبرم. پس اينكه پيغمبرش را معرفي مي‏كند به گناهكار مي‏گويد برو آنجا و استغفار كن و او هم براي تو استغفار كند، اين معنايش اين است كه موضوعيتي براي شخص پيغمبر قائل است. برادران اهل سنت مي‏گويند اين واسطه فيض و اين مايه بركت در زمين با وفات پيغمبر قطع شده است. اما تشيع مي‏گويد همان فلسفه كه مي‏گويد وسايط فيضي امثال ذوات مقدسه انبياء بايد باشد، همان فلسفه هم مي‏گويد كه بايد هميشه باشد چون نه مردم به آن حدي مي‏رسند كه نيازي به واسطه نداشته باشند و هم اينكه فيوضات الهي بايد تجليگاه داشته باشد، آن تجليگاه هم ذوات مقدسه است. پس اين ذوات مقدسه پيوسته بايد در بين جامعه حضور و وجود داشته باشند.

ولذا در روايات بسياري از طريق تشيع، ما از ائمه اطهار، (ع) داريم كه لولاالحجة لساخت الارض باهلها اگر چنانچه حجت خدا زنده در روي زمين نبود، هر آينه زمين از هم مي‏پاشيد و كنايه از اين است كه تمام بركات به وسيله اينها به همه مردم افاضه مي‏شود، لذا طبق اين مبنا ما نمي‏توانيم اين مطلب را بپذيريم كه امروزه ولي خدا در بين مردم وجود نداشته باشد. پس مكتب تشيع مي‏گويد ضرورت دارد كه ولي خدا و حجت حق وجود داشته باشد و امام منتظر به عنوان اينكه حجت حق و اينكه لطفش عام است، (البته لطف خاصي به شيعيان خود دارد و پيوسته شيعيان را طبق همين لطف خاص از بسياري از مهالك و خطرها نجات داده است) اما لطف عام او كه شامل تمام جهانيان است؛ پيوسته وجود دارد و لذا خود حضرت حجت دعا مي‏كند براي ظهور خودش و تعجيل در آن و نيز مي‏خواهد از ما كه دعا كنيم. چرا چون او دلسوز تمام مردم است و مي‏خواهد اين بركات و اين فيوضات مستقيماً فراگير شود و همه جهان را شامل بشود و اينكه انتظار فرج از بزرگترين عبادات است؛ معنايش آن آمادگي است يعني من شيعه وقتي كه عقيده دارم كه امام زمان در بين مردم حضور دارد و وجود دارد - اگرچه شخص امر شناخته نيست - بايد خود را بسازم. انتظار يعني خود ساختن، معناي انتظار اين است، مثلاً اگر شما انتظار داريد كه فرزندتان رفته است در خارج درس مي‏خواند يا اينكه در انتظار يك مسافر هستيد، منتظر مسافر بودن يعني چه؟ يعني اينكه خانه را آماده مي‏كنيد، پس اين آمادگي لازمه انتظار است. پس اينكه مي‏گوييم عجل في ظهورك يا حجةابن الحسن اين صرف گفتن مفهومي ندارد.

وقتي من منتظرم كه خودم را آماده كرده باشم، يعني اين طور بايد يك شيعه تصور كند كه اگر همين امو امام زمان ظهور كرد، آماده باشد كه خودش را معرفي كند و به حضرت بگويد من يكي از پيروان شما هستم و ايشان بپذيرد او را و بگويد بله تو از پيروان ما هستي. اين معناي انتظار است و لذا طبق مباني و اصول مكتب تشيع وجود حضرت امري است حتمي و ضروري و طبق وعده‏هايي كه قرآن وكتب سلف داده است؛ ظهور حضرت حجت به عنوان موعود منتظر يك امر حتمي است و من به طور قطع عرض مي‏كنم روايات اهل سنت درباره وجود حضرت حجت بيش از روايات شيعه است. همين محي الدين ابن عربي، غوغا كرده است در رابطه با ظهور امام زمان كه من از كتاب الفتوحات المكيه او يادداشت كردم اين عبارت را كه الان مي‏گويم: مي‏گويد كه ما (ما كه مي‏گويد يعني ما اهل تسنن كه جنبه تصوف و عرفان داريم) عقيده‏يمان اين است كه امام زمان و مهدي موعود كه از اولاد حضرت زهراست و در آخرالزمان ظهور مي‏كند معصوم است، حتي ايشان عصمت آقا را هم ثابت مي‏كند و مي‏گويد ما عصمت پيغمبر اكرم (ص) را به دليل حق ثابت مي‏كنيم ولي عصمت امام زمان را به گفته پيغمبر اسلام (ص) ثابت مي‏كنيم، آن وقت استناد مي‏كند به كلام پيغمبر اكرم (ص) كه يملاً الارض قسطاً و عدلاً و مي‏گويد اين دلالت دارد بر اينكه امام زمان و ولي امر و موعود منتظر حالت عصمت دارد ولذا در رابطه با مسأله امام عصر در چندين جا از كتاب فتوحات مكيه بحث مفصل كرده است و راجع به ايشان صحبت كرده است.6

وجود و ظهور حضرت حجت در وقت موعود، طبق نصوص صريحه قرآن كريم و كتب سالفين و روايات فريقين كه عرض كردم اكثريت در روايات اهل سنت در اينجا در رابطه با حضرت حجت زياد وجود دارد و انه من ولد فاطمه و دليل حق و حكمت كه بايستي پيوسته در بين خلق كساني باشند كه مظهر اسماء الهي و مايه بركات در زمين باشند، اين به حد وفور وجود دارد و جاي شبهه در اين زمينه نيست.

پي‏نوشتها: