پيروزي متقين

عبدالرسول هاديان شيرازي

قال موسي لقومه إِستعينوا باللَّه واصبروا، إِنَّ الأرض للَّه يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتّقين 1

موسي به قوم خود گفت: از خداوند ياري بخواهيد و صبر كنيد كه زمين از آن خداست و به هركس از بندگانش كه بخواهد، آن را واگذار مي‏كند و فرجام (نيك) مخصوص اهل تقواست.

در اين آيه، خداوند وعده پيروزي بني اسرائيل بر فرعون را از زبان حضرت موسي (ع) بيان مي‏كند. حضرت موسي (ع) زماني اين وعده را به بني اسرائيل مي‏دهد كه گروهي از فرعونيان به فرعون مي‏گفتند: آيا مي‏خواهيم موسي و قومش را به حال خود رها كني تا در زمين فساد كنند و تو و خدايت را رها كنند!؟

فرعون به اين گروه وعده داد كه ما به زودي پسران اينها را مي‏كشيم و زنان آنها را نگه مي‏داريم. در اين حالت پيروزي با ما خواهد بود.

در اين جو خفقان و قدرت بي‏نظير فرعونيان و ضعف كامل بنياسرائيل، حضرت موسي به قوم خود وعده پيروزي مي‏دهد. اما به دو شرط:

شرط اول: ياري خواستن از خداوند در مبارزه با فرعون،

شرط دوم: صبر در برابر سختيها و مصيبتها

گروه و جمعيتي كه داراي اين دو شرط باشند، اهل تقوي مي‏شوند و نتيجه اين مي‏شود كه خداوند خواشته خود را محقق مي‏كند و شيريني پيروزي را به اينها

مي‏چشاند.

در اين آيه بين مفسرين اختلاف است كه آيا جمله والعاقبة للمتقين مربوط به دنياست و يا مربوط به آخرت و يا مربوط به هر دو؟

باتوجه به اطلاعاتي كه در اين آيه و آيات شبيه آن وجود دارد، مي‏توان نتيجه گرفت كه اين جمله مربوط به هر دو جهان است. از اين رو، پيام اين آيه اين است كه هركس به خدا توكل كند و صبر در مصيبت و بر طاعت داشته باشد، خداوند در دنيا و آخرت او را كمك كرده و بهسعادت مي‏رساند.

از طرف ديگر، بعضي از آيات مؤيد اين مطلب است كه اين پيروزي هم درباره دنيا است و هم درباره آخرت اما مؤيد پيروزي دنيوي اين است كه خداوند درباره بني اسرائيل وعده خود را محقق كرد و در چند آيه بعد مي‏فرمايد:

وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض و مغاربها التي باركنا فيها، و تمّت كلمة ربك الحسني علي بين اسرائيل بما صبروا، و دمرنا ما كان يصنع فرعون و قومه و ما كانوا يعرشون 2

ما به اين قوم مستضعف مشرقها و مغربهاي زمين را كه پربركت قرار داده بوديم واگذار كرديم و به خاطر صبري كه پيشه كردند، وعده نيكوي پروردگارت به بني اسرائيل تحقق يافت و آنچه را كه فرعون و قومش ساخته بودند ويران كرديم.

همچنين خداوند بعد از بيان جريان حضرت نوح (ع) خطاب به پيامبر اسلام (ص) مي‏فرمايد:

تلك من انباء الغيب نوحيها إِليك ما كنت تعلمها انت و لاقومك من قبل هذا، فاصبر إِنّ العاقبة للمتقين 3

اينها خبرهاي غيبت است كه به تو وحي مي‏كنيم. در حالي كه تا به حال نه تو و نه قوم تو از اين واقعه آگاهي نداشتيد، پس صبر كن كه فرجام از آن متقين است.

اما مؤيد پيروزي اخروي، اين آيه شريفه است كه مي‏فرمايد:

تلك الدارالآخرة، نجعلها للذين لايريدون علواً في الأرض و لافساداً، والعاقبة للمتقين 4

آن سراي آخرت است كه براي كساني قرار مي‏دهيم كه خواهان برتري و فساد نيستند و سرانجام از آن متقين است.

بنابراين ولاعاقبة للمتقين هم شامل دنيا مي‏شود هم آخرت

بايد دانست كه اين وعده مخصوص به بني اسرائيل نيست، بلكه هر قوم و ملتي كه با ياري خداوند، در برابر سختيها و مصيبتها صبر و استقامت پيشه كنن و از لذتهاي مادي چشم پوشي كنند قرين به ظفر و پيروزي خواهند بود.

دليلي كه فخر رازي براي اين مطلب مي‏آورد، اين است كه: اگر كسي آگاه شود كه هيچ مدبري غير از خدا در اين جهان وجود ندارد، به وسيله نوري كه با آن خدا را شناخته است، شرح صدر پيدا مي‏كند و تمام سختيها بر او آسان مي‏شود. همچنين زماني كه دچار سختي شود، مشاهده مي‏كند كه اين خواست خدا بوده و چون آمادگي براي مشاهده قضاي الهي را دراد، تمام سختيها بر او آسان مي‏شود. 5

بنابراين كسي كه تكيه گاه خود را خداي قادر و توانا قرار بدهد و دل به او بسپارد، در برابر كسي كه تكيه‏گاهش امور مادي و زايل شدني است، در دنيا و آخرت پيروز و سرافراز مي‏شود و به سعادت ابدي مي‏رسد، چراكه حق تقوي را به جا آورده است و هركس كه تقوي پيشه كند و صبر كند، از نيكوكاران است و خداوند پاداش نيكوكاران را تباه نمي‏سازد:

و من يتّق و يصبر فإِنّ اللَّه لايضيع اجر المحسنين 6

پس سنت الهي براي اين قرار گرفته كه حسن عاقبت براي كسي است كه تقوا و صبر پيشنه كند.

و به تعبير علامه طباطبايي:

خداي تعالي نظام عالم را طوري قرار داده كه هر نوعي از انواع موجودات به منتهاي سيري كه خداوند برايش معلوم كرده برسد و به سعادت مقدر خود نائل گردد. حال انسان نيز كه يكي از انواع موجودات است، حال همانها است. او نيز اگر در راهي قدم بگذارد كه خداوند و فطرت برايش ترسيم كرده و از انحراف از راه خدا يعني از كفر به خدا و به آيات خدا و فساد انگيختن در زمين بپرهيزد، خداوند به سوي عاقبت نيكش هدايت نموده و به زندگي پاكش زنده داشته و به سوي هر خيري كه بخواهد ارشادش مي‏كند. 7

در بعضي از روايات، وعده تحقق روزي را مي‏دهند كه كل نظام جهان،

در تحت حاكميت حق قرار مي‏گيرد و صالحان حاكم بر زمين ميشوند. انتظار فرارسيدن چنين روزي را باد عنوان انتظار فرج ياد كرده‏اند. در ذيل آيه محل بحث روايتي به اين مضمون از امام محمد باقر (ع) نقل شده است:

وجدنا في كتاب علي (ص) أنَ الارض للَّه يورثها من يشاء من عباده و العاقبة للمتقين أنا و اهل بيتي الذين اورثنا اللَّه الأَرض و نحن المتقون...

در كتاب علي، (ع) پس از آيه إِنّ الارض للَّه يورثها... چنين يافتيم كه: من و اهل بيتم همان كساني هستيم كه خداوند زمين را به ما واگذار كرده است و ما همان متقين هستيم... 8

باتوجه به مضمون كل آيه و تعيين مصداقي كه شده است روشن مي‏شود كه اين حكومتي كه موعود الهي است به آساني به دست نمي‏آيد، بلكه لازم است با استمداد از خدا در برابر سختيها و مصائب استقامت كرد تا وعده خدا تحقق يابد.

از اين رورواياتي كه به دست ما رسيده، وقوع چنين روزي را بعد از نزول بلاها و سختيها ثابت مي‏كند كه در اين جاسه روايت از پيامبر اسلام (ص) كه در كتب اهل سنت موجود است، نقل مي‏كنيم:

1. ما خانداني هستيم كه خداوند براي ما آخرت را بر دنيا برگزيده است. همانا پس از من خاندانم مواجه با غم و اندوه و آوارگي و تبعيد مي‏شوند. تا اينكه قومي با پرچمهاي سياه از مشرق قيام كنند. آنها حق خود را طلب مي‏كنند اما به آنها داده نمي‏شود. سپس به نبرد برمي‏خيزند و ياري مي‏شوند تا اينكه آنچه را كه مي‏خواستند به آنها داده مي‏شود. سپس آنها نمي‏پذيرند مگر اينكه آن را به مردي از خاندان من كه نام او نام من و نام پدر او نام پدر من است عطا كنند. پس آن مرد سراسر زمين را مالك مي‏شود و آن را از عدل و داد پر مي‏كند همچنانكه از ظلم و ستم آكنده شده بود. پس هريك از شما و يا نسل شما كه آن ايام را دريابد به آن قوم ملحق شود، اگرچه ناچار باشيد با دست به روي برف راه برويد، چراكه پرچم آنها پرچم هدايت است. 9

2. بعد از من فتنه‏ها رخ مي‏نمايد، كه يكي از آنها فتنه‏اي فراگير است، كه در آن جنگ و غارت رخ مي‏دهد بعد از آن فتنه هايي شديدتر از آن رخ مي‏دهد. سپس فتنه‏اي واقع مي‏شود كه هر زمان گفته شود خاتمه يافت؛ دوباره آغاز مي‏شود.

تا اينكه هيچ خانه‏اي نمي‏ماند مگر ايينكه آن فتنه در آن داخل مي‏شود و هيچ مسلماني نمي‏ماند مگر آنكه دچار سرگرداني و ترديد مي‏شود تا بالاخره مردي از خاندان من قيام كند. 10

3. امت من در آخرالزمان از ناحيه حاكم خود گرفتار رنج و گرفتاريهاي شديدي مي‏شوند. كه پيش از آن به اين شدت رنج و گرفتاري شنيده نشده است. تا بدانجا كه زمين با همه وسعت خود بر آنها تنگ شده و جهان پر از ظلم و ستم مي‏شود و مؤمن هيچ پناهگاهي از ظلم براي خود نمي‏بيند تا سرانجام خداوند تعالي مردي از

عترت من را برمي‏انگيزد و زمين را همچنانكه از ظلم و ستم پرشده بود پر از عدل و داد مي‏كند. ساكنان زمين و آسمان از آن مرد خشنود بوده و زمين هر دانه‏اي را كه در دل خود مخفي داشته آشكار مي‏كند و آسمان هر آنچه از قطرات باران در خود دارد بر مردم مي‏بارد.11

اين طبيعت زندگي دنيوي است كه انسان همواره در سايه تلاش و پايداري در برابر سختيها به موفقيت مي‏رسد و هيچ نعمتي به اساني به دست انسان نمي‏رسد. علامه طباطبايي در اين باره چنين مي‏گويند:

تنها چيزي كه براي پيدايش و ريشه دار شدن يك سنت اجتماعي لازم است، همان عزم و اراده قاطع و همت بلند مردان قوي و نيرومندي است كه در راه وصول به خواسته‏هاي خود دچار هيچگونه عجز و انكساري نشوند و در اين قسمت تفاوتي بين روشهايي‏خدايي و شيطاني نيست 12

پي‏نوشتها: