ميزگرد فرهنگي- قسمت دوم

موعود: تفسير جبري ماركسيستي - ليبراليستي از تاريخ و يا فلسفه اگزيستانسياليستي به هر حال هر دو جريان در نهايت چه تصويري از آينده جهان ارايه مي‏دهند؟

حجةالاسلام سبحاني: آينده‏اي كه در گرايش ماركسيستي ليبراليستي هست، همان‏گونه كه به طور مشخص به آن اشاره فرمودند، ارايه يك مدينه فاضله است، يعني هر دوي اين انديشه‏ها يك آينده‏اي را و يك آرماني را مي‏خواهند پيش پاي ما بگذارند كه به سمت آن حركت كنيم. اما، در اگزيستانسياليسم كه در واقع نقد همين انديشه‏هاست؛ هيچ آينده روشن براي انسان نيست. چون قرار نيست كه قانونمندي بر انسان در عرصه هستي حاكم باشد. اين انسان است كه خودش، سرنوشت خودش را و وجود خودش را رقم مي‏زند، چون مي‏دانيد كه از ديدگاه اگزيستانسياليست ماهيت انسان را وجودش مي‏سازد. يعني اين انسان است كه تعين بخش خودش است. خوب شما براي آينده اين انسان چه افقي را مشخص مي‏كنيد؟ براي اين انسان هيچ آينده روشني نيست، چون انساني است كه در درون يك جبر گرفتار آمده همه چيز او را احاطه كرده است، خودش فقط حق انتخاب دارد و اين انتخابش هم هيچ مبناي ارزشي و هيچ اخلاق مطلقي كه بر اساس آن بتواند ايده‏آل و آرماني را تصوير بكند ندارد، از ديدگاه اگزيستانسياليستي مدينه فاضله وجود ندارد و آنچه را كه آنها در نهايت به عنوان نقطه‏اي روشن تصوير مي‏كنند وجود يك اراده مطلقي است كه بساط امروز جهان را بر هم مي‏زند و يك آينده باز هم تاريك و مبهمي را در پيش روي مي‏گذارد، اين است كه از زمان نيچه به بعد آن كساني كه (اگزيستانسياليستهايي) كه خواسته‏اند يك نگاه به آينده داشته باشند و نگاهشان هم اميدبخش باشد - بر خلاف كساني كه كاملاً ديدگاه پوزيتويستي و ديدگاه نهيليستي دارند - آينده‏اي كه تصوير مي‏كنند آينده‏اي است كه توسط يك ابرمرد، يك اراده مطلق و غالب مي‏آيد و روند جبري تاريخ و جامعه را به هم مي‏زند و يك عرصه تازه‏اي را در آنجا ايجاد مي‏كند. اما در همين جا هم هيچ تصوير روشني وجود ندارد كه حالا اگر بر هم مي‏زند، بر چه اساسي بر هم مي‏زند؟ اگر چيزي را ايجاد مي‏كند، چه چيزي را ايجاد مي‏كند؟ هيچ‏كدام از اينها در انديشه اگزيستانسياليسم نيست.

موعود: تا اينجا به جرياناتي كه در قرن نوزدهم و در واقع اوايل قرن بيستم مطرح هستند اشاره شد، اگر بخواهيم بررسي كنيم انديشه‏هاي

فعلي جهان را كه در زمينه فلسفه تاريخ و آينده جهان مطرح هستند؛ بطور مشخص به چه انديشه‏هايي مي‏توانيم اشاره كنيم؟

آقاي ميرزايي: البته اينكه فرموديد اگزيستانسياليسم يا حتي ليبراليسم و ماركسيسم تا اوايل قرن بيستم بوده و تمام شده اينطور نيست. اتفاقاً الان دو گرايش عمده‏اش فعال است، (اگر قائل به اين نباشيم كه ماركسيسم هم به يك صورت ديگر فعاليت دارد، در آثار كساني كه خودشان را سوسياليست مي‏دانند مثل پل سوئيزي انديشه‏هاي اگزيستانسيالستي را ممكن است بتوانيم كنار بگذاريم، ولي ليبراليسم فعال است و نظراتش هم به عنوان نظريه غالب، پذيرفته شده، مخصوصاً بعد از فروپاشي اتحاد شوروي و كشورهاي بلوك شرق كه كل نقشه جهان به جاي شرق و غرب، به شمال و جنوب تقسيم شده است؛ مهمترين ديدگاهي كه الان به عنوان ديدگاه فلسفي مطرح مي‏شود، برداشتي است كه عموماً از طريق مشاوران سياسي كشورهاي غربي و به طور ويژه ايالت متحده آمريكا مطرح است.

يكي از مهمترين اين نظريات، ديدگاه فوكوياماست كه ايشان يك تفسير جديدي را از برداشتهاي هگل ارايه مي‏دهد كه اين تفسير خودش در ديدگاهي بنياد دارد كه به وسيله شخصي به نام الكساندر كوژو (Cojeve) كه خودش هم گرايشات چپ ماركسيستي داشته از آينده تاريخ مطرح شده است. نمي‏شود گفت تبييني براي آينده بلكه توجيهي براي وضع موجود است. ايشان قائل به اين است كه با توجه به شكست حكومت ماركسيستي و با توجه به همان چيزي كه حاج آقا هم فرمودند كه تقارب و تقارني بين اين دو نگرش به جهان و تاريخ است، با توجه به اينكه هر دوي اينها به اصالت اقتصاد و اصالت سود يكي به صورت اكونوميستي كه در ماركسيسم هست و يكي هم به صورت اصالت لذت و دنبال Utility و بهره‏وري رفتن كه در ليبراليسم است، آنچه كه هر دو اينها قائل به آن هستند به هر حال به يك چيز ختم مي‏شوند. رسيدن به يك وضعيت اقتصادي قابل پذيرش براي همه افراد جامعه و تعميم يافته به همه اقشار اجتماع. اما توجيهي كه فوكوياما مي‏كند اين است كه ماركسيستها بدون اينكه خودشان بخواهند براي فراهم كردن اوضاع اقتصادي مطلوب، دنباله‏رو ليبراليسم شدند و به همين دليل هم بود كه شكست خوردند. يعني غرب در يك مقطعي با دستيابي به وسايل ارتباطي و تكنولوژي الكترونيك

از اينها پيش افتاد و از سوي ديگر آن امكاني كه اينها با زور و فشار از اقشار جامعه خودشان مي‏گرفتند به يك ترتيب ديگري به اينها داده شد. يعني علاوه بر اينكه شكوفايي اقتصادي را در نسلهاي مختلف و اقشار مختلف جامعه برقرار كرد، از يك طرف هم فاقد آن حالت سركوبي كه در رژيمهاي فاشيستي و كمونيستي وجود دارد، بود به همين دليل قائل به اين است كه يك بخش ديگري از وجود انسان - گذشته از ميل و عقلش - هم ارضا شده است كه نام اين بخش را با توجه به همان برداشتي كه امثال كوژو (cojeve) از ديدگاه هگل دارند، تيموس مي‏گذارد، يعني قائل به اين است كه انسانها علاوه بر رسيدن به رفاه مادي، دنبال اين هستند كه آن پرستيژ و شخصيت و ارزشي كه دارند از سوي ديگران شناخته بشود و به خاطر اينكه در حكومتهاي فاشيستي و حكومتهايي كه علي رغم فراهم كردن محيط امن اقتصادي و آسايش رواني براي جامعه خودشان، اين امكان را به افراد خودشان نداده‏اند كه در امور سياسي و اجتماعي مشاركت داشته باشند و در واقع يك نوع حالت تكبر خودشان را ابراز بكنند (آن چيزهايي كه در اخلاق الهي مذموم است) احساس خوشبختي نمي‏كنند. اما، بر عكس در جوامع دمكراتيك - مخصوصاً اگر گرايش ليبراليسم هم در آن رشد كرده باشد - جامعه به جايي مي‏رسد كه علاوه بر اينكه از لحاظ سطح مادي زندگي به وضعيت مطلوب رسيده، ارزش مردم هم به وسيله همديگر شناخته مي‏شود. بنابراين، آن حالتي كه به درگيري جبري افراد اجتماع ختم مي‏شود، به خاطر اينكه ديگران مي‏خواهند ارزش خودشان را، مقام خودشان را و در واقع وجود خودشان را به ديگران بشناسانند و معمولاً در رژيمهاي استبدادي و توتاليتر اين امكان نيست، در رژيمهاي دمكراتيك اين امكان به صورت خاصي فراهم مي‏شود. ايرادي كه معمولاً به فوكوياما مي‏گيرند اين است كه (خود گرايش راست هم اين ايراد را مي‏گيرد) اگر شما قائل به اين موضوع هستيد، سطوح مختلف طبقاتي جامعه بالاخره با هم درگير مي‏شوند. يعني كساني هستند، قائل به استخدام ديگران و به كارگيري خدمت ديگران براي رسيدن به آن ارضاي قوه قدرشناسي خودشان. ايشان مي‏گويد در جوامع دمكراتيك خيلي راحت نشان داده شده است كه با رقابتي كه در ميدان‏هاي هنر يا سياست (احزاب مختلف)در ميادين ورزشي و امثال اينها مطرح مي‏شود مي‏توانند آن حالتهايي را كه به صورت عقده و كمپلكس در مي‏آيد بيرون بريزند و ابراز بكنند. بنابر اين جامعه كشيده شده به سمت يك همزيستي مسالمت‏آميز. اين چكيده نظري است كه در واقع نگرش راست مطرح مي‏كند. نگرش دومي كه مطرح شده - و نمي‏شود گفت كه ديدگاه فلسفي است و بيشتر ديدگاه سياسي يا فرهنگي دارد - از چالشهايي كه بين تمدنهاي مختلف بشري در دهه‏هاي گذشته وجود داشته است صحبت مي‏كند. واضع اين نظريه يعني هانتينگتون از مشاوران كاخ سفيد است و نظرياتش هم معمولاً در طول دهه‏هاي اخير از طرف متفكرين غربي پذيرفته شده. ايشان قائل به اين است كه نظريه‏اي كه ابراز مي‏كند ممكن است كه بهترين نظريه نباشد و جانشين پذير هم باشد، امّا خيلي از وقايعي را كه در طول تاريخ سياسي چند دهه گذشته صورت گرفته است، مخصوصاً دهه قبل، يعني بعد از جنگ سرد مي‏تواند توجيه بكند. و آن هم تفاوت بين تمدنهاست. ايشان تمدنها را حدود هفت تا هشت تا مي‏شمرد كه از جمله اين تمدنها، تمدن اسلام و كنفوسيوسي است و قائل به اين است كه ا ين دو تمدن در آينده نزديك با هم متحد مي‏شوند و يك جبهه واحدي را عليه تمدن غرب تشكيل مي‏دهند و توصيه مي كند كه ما بايد سدهاي نفوذناپذيري بگذاريم براي رسوخ تمدنهاي ديگر در صنعت و تكنولوژي بشر و دوم اينكه پيشرفت اين اتحاد را بين تمدنهاي كنفوسيوسي و اسلام

مهار كنيم، البته اين را هم بگويم كه ايشان اين نظر را در مقابل كساني مثل فوكوياما مطرح مي‏كند كه قائل به اين هستند كه ديگر دمكراسي آخرين حكومتي است كه جهانگير خواهد شد و همه رژيمها كه در حال توسعه يافتن هستند و به عبارتي آن اصلاحات اقتصادي را قبول كرده‏اند ناگزير به آن خواهند رسيد. ايشان مي‏گويد: نه!! تاريخ به پايان نرسيده است و تاريخ نهايتش در گرو پيروزي آن تمدني است كه از صنعت و تكنولوژي بالاتري برخوردار است كه طبعاً تمدن غرب است.

سومين نظريه‏اي كه در حال حاضر مطرح شده نقد نظريه هانتينگتون است، يعني همانطوري كه هانتينگتون نظرات امثال فوكوياما را نقد مي‏كند، نظريه سومي مي‏آيد و نظريه هانتينگتون را نقد مي‏كند. يعني نظريه تافلرها، كه از حدود سه چهار دهه قبل يعني اواخر دهه 60، اين مطلب را مطرح مي‏كنند كه بله! اختلافي بين تمدنها هست؛ اما، نه تمدنهاي فرهنگي، يعني نه تمدن اسلام و غرب، نه تمدن كنفوسيوس و غرب؛ بلكه بين تمدن صنعتي با تمدن كشاورزي و تمدن فرا صنعتي و تمدن ارتباطات و شبكه‏هاي ارتباطي با تمدن صنعتي. مثالي كه مي‏زند، مي‏گويد در حدود قرن هيجدهم و نوزدهم باپيدا شدن ماشين بخار و استخراج زغال سنگ در انگلستان يك تمدن صنعتي جانشين تمدن گذشته مي‏شد كه نماد آن تمدن قبل را كج بيل مي‏داند، يا به عبارتي اقتصاد كشاورزي كه هنوز هم در گوشه و كنار جهان اين چنين تمدنهايي وجود دارند كه با همان ابزار كار مي‏كنند، با توجه به اينكه اين تمدن به تكنولوژي وسيع‏تري از لحاظ صنعتي دست پيدا مي‏كرد، با آنها درگير مي‏شد و در اين درگيري آن تمدني مي‏باخت كه از تكنولوژي و صنعت پائين‏تري برخوردار بود. حتي ايشان يعني تافلر باز هم با مبنا قرار دادن اقتصاد مثل همان دو نظريه قبل كه هردويشان صنعت پيشرفته را ملاك قرار مي‏دهند براي برتري تمدنها (ما بعدأ آنجايي كه تمدن مهدوي را مطرح مي‏كنيم، ان‏شاءالله به اين مطلب اشاره خواهيم كرد كه آيا ويژگي تمدن برتر در قرآن و يا روايات ائمه معصومين، سلام‏اللّه‏عليهم، برتري فرهنگي است يا برتري مادي؟) شما مي‏بينيد باز هم تافلر برتري اقتصادي را موجب برتري و پيروزي آن تمدن مي‏داند. يعني قائل به اين است كه تمدن صنعتي باعث اضمحلال تمدن كشاورزي شد و بزودي تمدن الكترونيك و ارتباطات باعث اضمحلال تمدن صنعتي مي‏شود. ويژگيهاي اين تمدنها را كه مي‏شمرد مي‏گويد مسأله توليد انبوه، مسأله قرارداد اجتماعي روسو، همه اينها مديون صنعتي شدن جوامع است يا مثلاً خانواده‏هاي هسته‏اي يعني خانواده‏هايي كه ارتباط بين اعضاي فاميل قطع شده بود، اما در ارتباطات جديد، يعني تمدن جديدي كه دارد پيش مي‏آيد با توجه به تكنولوژي ارتباطاتي كه در چند ساله اخير پيشرفت كرده است، نوع زندگي بشر

هم به تبع آن تغيير خواهد كرد يعني نوع خانواده، نوع مشاركت سياسي، نوع مشاغل؛ اين، خلاصه و چكيده صحبت آنهاست، من نتيجه‏اي كه مي‏خواهم بگيرم اين است كه اگر دقت كرده باشيد هم فرانسيس فوكوياما كه قائل به پايان يافتن تاريخ و رسيدن انسان به يك مرحله از تمدن است كه به نام تمدن ليبرال - دمكراسي مي‏شناسد (يا تمدني كه هم حس قدرشناسي بشر شده است و هم رفاه طلبي او) بنيادش بر پيشرفت اقتصادي است و تكنولوژي يعني نمود شهوت و غضب. هم هانتينگتون تمدن برتر را تمدني مي‏داند كه فرهنگ خودش را با وسايل پيشرفته صنعتي به ديگران انتقال بدهد، و هم تافلر مركز و خاستگاه اين تمدن را غرب و علي‏الخصوص امريكا مي‏داند. يعني هر سه قائلين به اين نظريات چه از ديدگاه فلسفي چه از ديدگاه سياسي و چه از ديدگاه تكنيكي، قائل به اين هستند كه اقتصاد برتر و صنعت شكوفاتر آينده جهان را رقم خواهد زد، و هر ملتي كه از قوه اقتصادي يا قوه صنعتي و يا ارتباطاتي پائين‏تر برخوردار باشد شكست مي‏خورد.

حجةالاسلام سبحاني: آقاي ميرزايي به نظراتي كه الان در قرن بيستم علي‏الخصوص از دهه پنجاه به بعد مطرح است اشاره كردند، من مي‏خواهم يك نكته‏اي را اشاره كنم كه اساساً انگيزه طرح چنين ايده‏ها و ديدگاههايي چيست؟ و چرا ما در دهه‏هاي اخير مي‏بينيم اين نوع نظريات بسرعت رشد مي‏كند؟ يعني به جاي فلسفه‏بافي در باب تاريخ، به جاي نگرشهاي خيلي عميق و ژرف به مسائل تاريخي، مواجه هستيم با يكسري نظريه‏پردازيهايي كه بيشتر شكل مدينه فاضله افلاطون را دارد و آرمان‏سازي است. آن هم آرمان‏سازي فقط در عرصه جامعه، نه آرمان سازي بر اساس يك مبناي فلسفي مشخص. در واقع اين نشان‏دهنده بن‏بستي است كه مكتبهاي فلسفي در قرن نوزده و بيست در عرصه تحليل مسائل تاريخي آينده جهان با آن مواجه شده‏اند. درست است كه اين انديشه‏ها روز به روز رونق مي‏گيرند، اما اين رونق را نبايد به پاي اين گذاشت كه واقعاً غرب براي آينده جهان حرفي براي گفتن دارد. به نظر مي‏رسد كه اينها دليل بر اوج انحطاط و در واقع شكست نظرياتي است كه چندين قرن غرب را وانديشمندان غرب را با خودش همراه كرده و تمدن غرب را شكل داده است. غرب بعد از پنج قرن تجربه اين تمدن، الان مواجه با چند بن‏بست اساسي است و براي اين بن‏بست بايد چاره‏اي بينديشد. يكي از اين بن‏بستها، بن‏بست تمدن است يعني اصل خود تمدن دچار مسأله جدي است، تمدن را با همين رويه نمي‏شود نگه داشت و اين روند ادامه ندارد. مشكل دوم مسأله انسان است، يعني پرسش از هويت انسان و بحراني كه هويت انسان در قرن بيستم با آن مواجه است. يعني علي رغم همه پيشرفتهاي ظاهري و مادي، آنچه كه تجربه تمدن غرب است انحطاط فرهنگي، روحي و شخصيتي انسان است. يعني همه اين كاروان تمدن براي اين به حركت درآمد تا انساني كه پيش‏قراولان اين تمدن تصوير مي‏كردند كامجويي كند و به ثمر بنشيند، اما امروز رسيده‏اند به اينكه حتي همان كامجويي مادي عادي هم در اين تمدن دوامي نخواهد داشت. حالا بحرانهاي مختلف رواني كه الان در غرب با آن مواجه‏اند، بحران شخصيتي به وجود آمده براي انسان در درون اين نظام پيچيده جهاني و نظام ارتباطات امروزي ديگر قابل عرض اندام نيست و ديگر حرفي براي گفتن ندارد و چيزي براي عرضه احساس نمي‏كند، اينها مشكلاتي بود كه متفكران غرب را به اين نكته رساند كه بايد براي برپانگه‏داشتن اين تمدن و براي حلّ معضلاتش پياپي نظريه‏پردازي كنند. يك جمله‏اي ياسپرس دارد در كتاب آغاز و انجام جهان، جمله خيلي جالبي است، همانطور كه مي‏دانيد ياسپرس از آخرين نظريه‏پردازان اگزيستانسياليسم است، يعني كسي است كه در عين حالي كه بر مبناي