نگرشی بر آیة تطهیر – قسمت اوّل

کبری خزعلی

أللّهم لك‏الحمد علي ما جري به قضائك في أوليائك‏الذين استخلصتهم لنفسك و دينك... بعد أنْ شرطت عليهم‏الزهد... فشرطوا لك ذلك و علمت منهم‏الوفاءَ به فقبلتهم و قربتهم و...

در قرآن عظيم به لسان نبي كريم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، در تبيين خلقت انسانها و هدف از بعثت انبيا آمده است:

كان‏الناس أُمّة واحدة، فبعث‏الله النبيين مبشّرين و منذرين و أنزل معهم‏الكتاب بالحقِّ ليحكم بينَ‏الناس فيمااختلفوا فيه و مااختلف فيه إلّاالذين أُوتوه من بعد ما جائتهم‏البينات بغياً بينهم.... 1

انسانها امتي واحد بودند و خداوند انبيا را با بشارت و انذار و كتاب و حكمت براي رشد آنها و اينكه در اختلافات مرجعي و ملجائي باشند مبعوث نمود و هيچ اختلافي بعد از نزول روشنگريها و مجاهدت انبيا نخواهد بود مگر از طرف كساني كه در مقابل حق طغيان مي‏كنند و از اطاعت محض سرباز مي‏زنند.

در اسلام نيز اساس اختلاف فِرَق در مسأله امامت و ولايت است، گروهي به ولايت و امامت امام معصوم معتقدند و انتصاب او را از جانب خداوند دانسته و اطاعت او را اطاعت خدا مي‏دانند و مي‏گويند:

و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة إذا قضي‏الله و رسوله أمراً أنْ يكون لهم‏الخيرة من أمرهم و من يعص‏الله و رسوله فقد ضلَّ ضلالاً مبيناً. 2

هيچ مرد و زن مؤمن را در كاري كه خدا و رسول حكم كند اراده و اختياري نيست و هر كس نافرماني خدا و رسول او را كند، دانسته به گمراهي سختي افتاده است.

گروهي ديگر عصمت را شرط امامت نمي‏دانند و انتخاب فردي را از بين خود به عنوان ولي امر، كافي مي‏دانند. گروه اول كه شيعيان هستند با استناد به آيات متعددي از قرآن كه بنا بر نقل ابن‏عباس مفسر، كبير قرآن، بالغ بر 300 آيه مي‏شود و نيز احاديث متواتر بر تعريف و تعيين اهل بيت، عليهم‏السلام، و امام از طرف خداوند تأكيد دارند و آن را از ضروريات عقلي و قاعده لطف الهي در هدايت بشر دانسته و ضرورت و وجوب تعيين امام معصوم از طرف خداوند را اثبات مي‏كنند تا هدايت مردم و حراست از دين و احكام را به عهده داشته و اهداف خلقت را به اكمال برسانند.

اين مقاله با توجه به دو نوع نگرش به امامت و ولايت در جامعه اسلامي و توجه به دو نوع روش در عمل به اسلام و احكام آن كه از آغاز اسلام و حكومت مدينةالنبي، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، رخ نموده بود بررسي خود را آغاز كرده و سعي دارد به جاي تكيه بر نقاط افتراق و علل آن و احتجاج در اثبات هر يك از دو مرام به زمينه‏هاي تفاهم و توافق دو گروه تكيه كند و در ايجاد وفاق بر اساس آيه كريمه قل يا أهل‏الكتاب تعالوا إلي كلمةٍ سواءٍ بيننا و بينكم3 اقدام نمايد. اين دو حركت كه در امامت و شناخت مصداق آيات ولايت، مودت،

غدير، تطهير، مباهله و...از هم فاصله گرفتند بر دو اصل متفاوت بنا شده بود:

1. حركتي كه هدف اصلي آن همان روش و سيره پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بود و تأكيد بر حفظ احكام و آيات الهي و سنت نبوي داشت.

2. حركتي كه مشي اصلي آن اجتهاد و نظر و رأي اشخاص بود و متناسب با زمان، تجديد نظر در دين و نظام سياسي و حتي احكام اساسي و اصولي دين را ضروري مي‏ديد.

اين گروه معتقد بودند پافشاري بر سنتهاي رسول، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، با درك واقعيات و نيازهاي عصري متناسب نيست و براي تقويت قدرت مركزي و حفظ وحدت، بايد متناسب با نيازها و توسعه جوامع اسلامي به اصلاحاتي ساختاري بلكه زير بنايي دست زد. اين دو حركت كه در مباني و اصولي چون امامت و عصمت امام با يكديگر متفاوت بودند هر كدام مكتبي را به خود اختصاص دادند.

شيعيان كه پيروان اهل بيت نبوت، عليهم‏السلام، هستند به اصل انتصاب الهي امام و حفظ احكام و سنتهاي رسول‏الله، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، پافشاري مي‏كنند و در اين مسير اولين آمر به معروف فاطمه زهرا، عليهاالسلام، دختر گرامي پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بود كه پيشتاز حركت سنت گرايان شد و با سخنراني و اندرز، اعتراض و انذار، خطاب و عتاب و در نهايت اظهار خشم و ناخشنودي، سعي در اصلاح سنت شكنان و تجدد طلبان داشت و آنان را از عاقبت شوم راهي كه در پيش گرفته بودند برحذر داشته و سعي مي‏كرد آنهارا به اين اصل اساسي توجه دهد كه اگر امروز نظامي عادلانه را كه به قيمت سالها جهاد و شهادت و زحمات مقام والاي رسالت سازمان يافته و تثبيت شده است به سود دسته‏اي خاص تغيير دهند و اصل اساسي امامت را كه باعث اكمال دين و اتمام نعمت است متزلزل كنند، چه كسي تضمين مي‏كند كه اصلهاي ديگري دگرگون نشود و در نهايت اساس نظام اسلامي يكباره در هم نريزد و مردم به دليل عدم دسترسي به ائمه اطهار، عليهم‏السلام، كه حافظ و مجري احكام قرآن بودند از فرهنگ اسلامي فاصله نگيرند!؟ لذا اميرالمؤمنين و مولي‏الموحدين حضرت علي، عليه‏السلام، نيز در جهت نجات امت از انحراف و شناخت اولياء الهي و معادن رحمت حق مي‏فرمايند:

أيهاالناس اعرفوا فضل من فضّل‏الله، و اختاروا حيثُ اختارالله، واعلموا أنْ الله قد فضّلنا أهل‏البيت حيث يقول: إنّما يريدالله ليذهب عنكم‏الرجس أهل‏البيت و يطهّركم تطهيراً. 4

و براي تبيين جايگاه و شأن اهل بيت، عيلهم‏السلام، و حكمت الهي از تعيين اين جايگاه براي خمسةالنجباء مي‏فرمايد:

فإنّا صنائع ربنّا والناس بعد صنائع لنا.

ما تربيت‏يافته پروردگارمان هستيم و مردم پس از آن تربيت يافته ما هستند. 5

بنابراين براي شناخت جايگاه اهل‏بيت، عليهم‏السلام، و حكمت الهي نياز به بررسي و تحقيق در متون اسلامي بخصوص قرآن و روايات فريقين براي دسترسي به اصول و مستنداتي است كه مورد اعتماد و اتكاي مذاهب مختلف بوده و زمينه ساز وحدت گردد. لذا به بحث اهل بيت، عليهم‏السلام، در قرآن و روايات مي‏پردازيم.

اهل بيت در قرآن

در آيات متعددي از قرآن، كلماتي چون آل، اهل، اهل‏البيت كه همگي به معناي خانواده و خاندان هستند به كار رفته، كه ما در اينجا به مواردي از آنها اشاره مي‏كنيم:

1. و إنّ لوطاً لمن‏المرسلين إذ نجّيناه و أهله أجمعين إلاّعجوزاً في‏الغابرين ثمّ دمّرناالاخرين6

2. قالوا أتعجبين من أمرالله رحمت‏الله و بركاته عليكم أهل‏البيت إنّه حميد مجيد. 7

3. ربّ نجّني و أهلي ممّا يعملون فنجّيناه و أهله أجمعين إلّا عجوزاً في‏الغابرين. 8

4. قالوا يا لوط إنّا رسل ربّك لن يصلوا إليك فأسر بأهلك بقطع من‏الليل و لايلتفت منكم أحد إلّا إمرأتك إنّه مصيبها ما أصابهم... . 9

5. فأنجيناه و أهله إلّا إمرأته قدّرناها من‏الغابرين 10

6. قالوا إنّا أُرسلنا إلي قوم مجرمين إلّا ال لوط إنّا لمنجّوهم أجمعين إلّا إمرأته قدّرنا إنّها لمن‏الغابرين فلمّا جاء ال لوطالمرسلون قال إنّكم قوم منكرون

قالوا بل جئناك بما كانوا فيه يمترون و اتيناك بالحق و إنّا لصادقون فأسر بأهلك بقطع من‏الليل و اتّبع أدبارهم و لا يلتفت منكم أحد و امضوا حيث تؤمرون 11

7. و نادي نوح ربّه فقال ربّ إنّ ابني من أهلي و إنّ وعدك‏الحقّ و أنت أحكم‏الحاكمين قال يا نوح إنّه ليس من أهلك إنّه عمل غير صالح فلا تسئلن ما ليس لك به علم إنّي أعظك أن تكون من‏الجاهلين 12

8. سلام علي إل ياسين 13

9. ... أدخلوا ال فرعون و أشدّالعذاب 14

10. و أمُر أهلك بالصلوة و اصطبر عليها 15

همانگونه كه ملاحظه شد نصوص آيات فوق بر مفهوم اهل به معني خاص آن اشاره دارد و حتي پسر نوح را كه از نزديكترين نزديكان نوح است نفي مي‏كند به دليل اينكه او فرزندي و يا به تعبير قرآن عملي غيرصالح است.

آنچه گذشت برخي از موارد استعمال كلمه ال و اهل در قرآن كريم بود، اما، در ميان آيات قرآن آيه‏اي وجود دارد كه درآن بصراحت از اهل بيت پيامبر اكرم، صلّي‏اللّه عليه‏وآله، به عنوان كساني كه از هر آلودگي و ناپاكي پيراسته گشته‏اند، ياد شده است.

در آيه 33 سوره احزاب كه به آيه تطهير مشهور گشته است چنين مي‏خوانيم:

... إنّما يريداللّه ليذهب عنكم‏الرجس أهل‏البيت و يطهرّكم تطهيراً.

... همانا خداوند اراده كرده است كه شما خاندان را از هر ناپاكي پيراسته سازد و شما را پاك و منزه گرداند.

در مورد اين آيه پرسشهاي مختلفي مطرح شده است، ازجمله اينكه مراد از اهل بيت در اين آيه چه كساني‏اند؟ و يا منظور از پاكي و طهارتي كه اين آيه بدان اشاره دارد، چيست؟

براي يافتن پاسخ پرسشهاي بالا بايد به سراغ احاديثي كه در ذيل اين آيه وارد شده‏اند، رفت؛ اما قبل از آن لازم است به اجمال جايگاه اهل بيت در احاديث را مورد بررسي قرار دهيم:

اهل بيت در احاديث

قبل از ورود در بحث شايان ذكر است كه قبل از نزول آيه تطهير 16 اطلاق اهل بيت بين مسلمين به اين عنوان رايج نبود و بعد از نزول آيه بصورت عنواني خاص مطرح شد همانطور كه آل عباء و اهل‏الكساء و اصحاب‏الكساء نيز عناويني خاص است كه به ايشان اشاره دارد.

احاديثي كه دلالت دارد بر اينكه مراد از اهل‏البيت همان اهل بيت‏النبوة هستند و مصداق آنها را مشخص مي‏كند بسيار زياد و متواترند و به دسته‏هاي ذيل تقسيم مي‏شوند:

1. آنچه كه در بيان جريان نزول آيه يادشده و شرح وقايع آن وارد شده است. اين احاديث مصداق اهل بيت را همان كساني كه تحت عبا جمع شدند معرفي مي‏كند اما به نفي غير آنها نمي‏پردازد.

2. آنچه كه دلالت بر حصر نزول آيه تطهير در شأن خمسه طيبه دارد. اما تصريحي به خروج زنان و غير آنها ندارد. گر چه لزوماً انحصار آيه در شأن اهل بيت را مي‏رساند. كه اين دسته احاديث بسيار زياد است از جمله احاديث: زينب بنت ابي سلمة و سعدبن ابي‏وقاص 17 كه نمونه‏هاي آن خواهد آمد.

3. آنچه كه صريحاً دلالت دارد بر اختصاص آيه به پنج تن طاهرين، عليهم‏السلام، و بر نفي وجود زنان پيامبر در جمع اهل‏البيت از جمله احاديث منقول از امام علي، عليه‏السلام، و امام حسن، عليه‏السلام، و عايشه و ام سلمه و ... كه نمونه‏هاي آن در بخش نقل احاديث ذكر خواهد شد.

4. آنچه كه بر خروج زنان پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، از اهل بيت دلالت دارد.

5. رواياتي كه بر خروج زنان پيامبر از جمع اهل‏البيت دلالت دارد و شامل اعتذار پيامبر، صلّي‏اللّه‏وعليه‏وآله، از امكان وارد كردن آنها تحت كساءاست. اعتذار پيامبر، صلّي‏اللّه‏وعليه‏وآله، با بياني نظير أنت من أزواجي... بوده است.

6. احاديثي كه در رابطه با آيه مباهله وارد شده است و در ذيل آيه كه مي‏فرمايد: فقل تعالوا ندع أبنائنا و... 18 نقل شده كه پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، فرمودند: اللّهم هؤلاء اهلي....

7. احاديث وارده در ذيل آيه وأمر أهلك بالصلوة واصطبر عليها. 19

اين احاديث حكايت از حضور پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بر در خانه حضرت زهرا، سلام‏الله‏عليها، براي مدت 8، 6 و يا 9 ماه دارد (با اختلاف روايات) كه هر بار مي‏فرمودند: الصلوة، الصلوة، إنّما يريداللّه ليذهب عنكم‏الرجس أهل البيت و يطهرّكم تطهيراً.

8. رواياتي كه در كيفيت صلوات بر پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، وارد شده است و در آن امر به انضمام آل پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، و يا اهل بيت ايشان در ذكر صلوات شده است.

9. رواياتي كه اهل بيت نبي، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، را به كشتي نوح تشبيه نموده است.

10. احاديثي كه اهل بيت، عليهم‏السلام، را امان امت پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، معرفي نموده است إنّ أهل بيتي أمان لأُمّتي.

11. رواياتي كه از فريقين در شأن ثقلين و روايت پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، در معرفي ثقلين آمده است.

12. رواياتي كه در آنها پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، وعده ظهور مهدي منتظر، عليه‏السلام، را به مسلمانان داده و او را از اهل بيت خود دانسته است.

13. احاديث متواتري كه بر آنچه بر اهل بيت ايشان بعد از رحلت پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، وارد مي‏شود دلالت دارد.

14. احاديث زيادي كه بر حرمت مسجدالنبي، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بر حائض و جنب (جز از اهل بيت) دلالت دارد.

15. رواياتي كه افضل اعمال را، حق معرفت، همراهي و تبعيت از اهل بيت مي‏داند.

16. رواياتي كه اهل بيت را وسيله نجات و راه رسيدن به حاجات مي‏داند.

17. احاديثي كه بر وجوب اطاعت از اهل بيت و پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، دلالت دارد.

18. رواياتي كه تصريح مي‏نمايد هر كس با اهل بيت دشمني كند رسول‏الله، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، دشمن او خواهد شد.

19. رواياتي كه در تفسير إل ياسين در آيه سلام علي إل ياسين 20 وارد شده است.

20. رواياتي كه در تفسير آيه ... ادخلوا آل فرعون أشدّالعذاب 21 وارد شده است.

21. رواياتي كه در تفسير آيه فاسئلوا أهل‏الذكر إن كنتم لاتعلمون 22 اهل ذكر را اهل بيت نبوت معرفي كرده‏اند.

22. احاديثي كه در شأن اهل بيت نبوت و مصداق آنها به صورت متواتر وارد شده است.

23. رواياتي كه در تفسير آيه في بيوت أذن‏الله أن ترفع و يذكر فيها اسمه 23 آمده است.

مفاد آيه تطهير

حال كه به اجمال با جايگاه اهل بيت در روايات آشنا شديم؛ به بيان مفاد آيه تطهير پرداخته و پرسشهاي مختلفي را كه در مورد آيه مزبور مطرح است؛ مورد بررسي قرار مي‏دهيم.