حوزة علمیة سامرا در عصر امام حسن عسکری(ع)

سيد علي‏رضا سيدكباري

اشاره: هشتم ربيع الاول مصادف با سالروز ولادت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، است. ضمن تبريك اين روز مبارك به شيعيان، مطلبي را پيرامون وضعيت حوزه علميه سامرا در عصر آن امام گرامي از نظر مي‏گذرانيم.

در زمان معتصم عباسي، شهر سامرا به عنوان پايتخت دوم عباسيان واقع در شرق بغداد انتخاب شد. اين شهر تا بغداد سه منزل فاصله داشت و مي‏شد از شهر جديد، پايتخت قديم را زير نظر داشت.

پس از معتصم، واثق به خلافت رسيد و پس از او متوكل عباسي فرمانروايي را به دست گرفت. تا پيش از روي كار آمدن متوكل، سياست مامون كه حمايت از معتزله بود، دنبال مي‏شد و زمينه فعاليت علويان و شيعه را هموار مي‏ساخت. با روي كار آمدن متوكل سخت گيري مجدداً آغاز شد و سركوبي معتزله و شيعه مجدداً شروع شد. با شهادت امام جواد، عليه‏السلام، در سال 220 هجري قمري فرزند شش ساله او امام علي‏النقي، عليه‏السلام، به امامت رسيد و آن زماني بود كه دستگاه خلافت عباسي رو به ضعف نهاده بود و فساد و عياشي گسترش يافته و مسايل ديني از يادها رفته بود.

سيوطي مي‏نويسد:

متوكل غرق در شهوات و باده گساري بود. وي در حرمسراي خود چهار هزار كنيز داشت.1 امام هادي، عليه‏السلام، با استفاده از ضعف و آشفتگي دستگاه خلافت به تبيين و گسترش مباني اعتقادي اسلام و رهبري و هدايت امت مسلمان همت گمارد و از سرچشمه زلال امامت تشنگان حقيقت را سيراب كرد. دانش پژوهان و حق جويان از هر سو به مدينه آمدند تا از دانش خدادادي امام بهره جويند. امام هادي، عليه‏السلام، كه از فزوني جمعيت شيعيان در

اقصي نقاط قلمرو اسلامي اطلاع داشت، با گسيل و كلا و نمايندگي به مسايل شرعي و مشكلات اعتقادي و اقتصادي آنان رسيدگي مي‏نمود.

حركات فرهنگي سياسي امام علي‏النقي، عليه‏السلام، به دستگاه خلافت گزارش مي‏شد و موج ترس در دل خلفاي عباسي فزوني مي‏يافت تا اينكه متوكل طي نامه‏اي از امام خواست تا به سامرا رود.

مردم مدينه از تبعيد امام به سامرا خشمگين شدند. يحيي بن هرشمه، حامل نامه، كوشيد تا مردم را آرام كند و براي اين منظور سوگند ياد كرد كه من هيچگونه ماموريتي كه متضمن آسيب رساندن به امام باشد، ندارم و هيچ خطري او را تهديد نمي‏كند. سپس منزل امام هادي، عليه‏السلام، را تفتيش كرد ولي جز چند جلد قرآن و كتابهاي ادعيه و علوم چيزي نيافت. 2

امام هادي، عليه‏السلام، كه از اجباري بودن سفر آگاهي داشت3، سه روز پس از دريافت نامه متوكل همراه فرزند خردسالش حسن‏بن‏علي، عليه‏السلام، و ديگر اعضاي خانواده به اتفاق يحيي‏بن‏هرشمه مدينه را به قصد سامرا ترك كرد.

بدين ترتيب دوره اول حوزه علميه سامرا با ورود امام هادي، عليه‏السلام، به اين شهر آغاز شد و با امامت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، ادامه يافت.

دوره اول حوزه علميه سامرا به دو شيوه حضوري و مكاتبه‏اي به تربيت دانش پژوهان و نشر معارف الهي پرداخت. در مكتب امام هادي، عليه‏السلام، به نكات زير بر مي‏خوريم:

1. اصالت قرآن

2. نشر كلام شيعي

3. نشر فرهنگ دعا و زيارت

4. برخورد قاطع با دشمن عقيدتي و سياسي

از آنجاكه امام هادي، عليه‏السلام، در دوران تبعيد نيز همان شيوه اصيل را ادامه مي‏داد؛ پس از بيست سال تبعيد به وسيله زهر به شهادت رسيد. لذا از سال 254 هجري امامت به امام حسن عسكري، عليه‏السلام، رسيد.

دوره امامت امام يازدهم همه در سامرا و در حال تبعيد بوده است و از اين رو به ايشان عسكري مي‏گويند. حضور امام در اين شهر مي‏توانست براي حوزه علميه سامرا نقش آفرين باشد، ليكن امام همواره تحت نظر بوده و شيعيان كمتر مي‏توانستند ايشان را ملاقات نمايند.

امام حسن عسكري، عليه‏السلام، در ايام هفته بايد روزهاي دوشنبه و پنج شنبه به مركز حكومت مي‏رفت4، بدين صورت حضور خود را اعلام مي‏كرد. و زماني بود كه شيعيان فقط وقتي مي‏توانستند امام، عليه‏السلام، را ببينند كه امام حسن عسكري، عليه‏السلام، از منطقه‏اي به منطقه ديگري مي‏رفتند و حضور مستقيم با امام ممكن نبود.5

با اين همه ازدحام مردم در يوم‏النوبة روز رفتن به دارالخلافة حاكي از شور و شعف آنان نسبت به امام شيعيان و خاندان طهارت بود. اين جمعيت گاه از شيعيان مناطق مختلف بودند كه بدين گونه به حضور امام خويش مي‏شتافتند.6

با توجه به محدوديتي كه امام حسن عسكري، عليه‏السلام، در دوران امامت خويش داشت، از هر فرصتي براي نشر معارف الهي استفاده مي‏نمود و 263 تن از معاصران آن حضرت روايات ايشان را نقل نموده‏اند.7 و اينك ما رواياتي در اصول اعتقاد، فقه و تفسير داريم كه از ايشان نقل گرديده است.8

امام حسن عسكري، عليه‏السلام، براي رسيدگي به امور شيعيان روزهايي را به صورت مخفي معين مي‏كردند تا شيعيان در يكي از منازل شيعه جمع شده و به حل مشكلات فرهنگي و سياسي‏شان بپردازند9 و گاه از راه اعجاز در مناطق دور حضور پيدا مي‏كردند.10

تفسيري منسوب به امام حسن عسكري، عليه‏السلام، كه شامل تفسير سوره حمد و قسمتي از سوره بقره و كتاب ديگري تحت عنوان المقنعة في ابواب‏الشريعة منسوب به ايشان است.

در عصر امام حسن عسكري، عليه‏السلام، نيز قيامهاي علوي ادامه داشت و برخي از رجال شيعه دست به انقلاباتي عليه عباسيان مي‏زدند تا حقوق خويش را دريافت دارند و هويت سياسي، اجتماعي شيعه را تثبيت نمايند. از جمله انقلابهايي كه در اين دوره روي داده است، عبارتند از:

1. نهضت حسين بن محمد بن حمزة

2. نهضت علي بن زيد بن الحسين

3. نهضت احمد بن محمد بن

عبداللَّه

4. نهضت عيسي بن جعفر11

امام يازدهم جهت رسيدگي به امور شيعيان در اقصي نقاط كشور پهناور اسلامي وكلا و نمايندگان را به شهرهاي مختلف گسيل مي‏داشتند كه برخي از آنان عبارتند از:

1. ابراهيم بن عبدةالنيسابوري نيشابور

2. ايوب بن نوح - پدرش در كوفه قاضي بود -

3. ايوب بن الباب نيشابور

4. احمد بن اسحاق‏الرازي -

5. احمد بن اسحاق‏الاشعري قم

6. جعفر بن سهيل

7. حفص بن عمرو العمري

8. عثمان بن سعيدالعمروي يمن، مصر

9. علي بن جعفرالهماني بغداد، مكه

10. القاسم بن‏العلاءالهمداني آذربايجان

11. محمد بن احمد بن جعفرالقمي

12. محمد بن صالح بن محمد بن‏الهمداني بغداد

13. محمد بن عثمان بن سعيدالعمروي

14. عروة بن يحيي‏البغدادي بغداد12

پس از شهادت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، حضرت مهدي، عليه‏السلام، به امامت رسيد كه دوران امامت ايشان به دو عصر غيبت صغري و كبري منجر گرديد و در عصر غيبت صغري نواب خاص ايشان نوعاً در بغداد سكني گزيدند و حوزه سامرا از رونق افتاد. لذا دوره دوم حوزه علميه سامرا دوره ركود علمي اين حوزه است و آن سبب توجه خاص عباسيان به شهر است.

دوره سوم اين حوزه با ورود آيةاللَّه‏العظمي ميرزاي شيرازي، قدس‏سره، به سامرا آغاز مي‏گردد كه فتواي مشهور ايشان و نهضت اسلامي تحريم تنباكو از اين حوزه صادر گرديده است.13

به نقل از روزنامه جمهوري اسلامي - 73/6/24

پي‏نوشتها: