رویکرد غرب و مسیحیت به معنویت و مهدویت

پانویس‌های این مقاله

1. ۱

   1. نيويورك تايمز، مقاله‏اي تحت عنوان مذهبي‏ترين قرن، نويسنده: مايكل نواك، مترجم: علي شادروح، 24 مه 3) 1998 خرداد ماه 1377) ص1.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
2. ۲

   2. همان منبع، ص1.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
3. ۳

   3. همان منبع، ص3.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
4. ۴

   4. المركوريو، به نقل از كريسچين ساينس مانيتور، مقاله‏اي تحت عنوان نقش كليدي مذهبي در سياست بين المللي، مترجم: فرشيد پرتو، 6 ژوئيه 1996، ص1.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
5. ۵

   5. همان منبع، ص2.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
6. ۶

   6. همان منبع، ص3.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
7. ۷

   7. همان منبع، ص2.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
8. ۸

   8. مجله اكتبر، مقاله‏اي تحت عنوان نگراني غربيها از گسترش اسلام در غرب )گفتگو با 15 كشيش آلماني(؛ مترجم: محمد حسين زوار كعبه، 11 اكتبر 1995، ص2.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
9. ۹

   9. لوپوئن، مقاله‏اي تحت عنوان در جستجوي آخرالزمان، نويسنده: ژان سباستين سلتي، 30 دسامبر 1995، ص1.

   ادامه از صفحة 15:

   تاريخ غرب تا دوران معاصر است. يعني اگر ماركسيست در تفسير آينده كهن موفق بود، هيچگاه فوكويامايي به وجود نمي‏آمد، چون بر اساس نظريه ماركسيسم همه چيز روشن و تفسير شده بود. اگر ليبراليسم بخوبي توانسته بود آينده جهان را تفسير كند و جامعه امروز بر اساس آنچه كه ليبراليسم پيش بيني مي‏كرد شكل گرفته بود هيچ نيازي نبود كه هانتينگتون بيايد براي آينده جهان تصوير بدهد. تامس مور اين قضيه را گفته بود و همه چيز را حل كرده بود، ديگر نيازي به هانتينگتون نبود، اين نشان مي‏دهد كه يك بحران دارد اتفاق مي‏افتد.

   من يك نكته ديگر را اشاره كنم كه در واقع يك چيزي كه در درون همه اين نظريات وجود دارد (كه شايد در انديشه‏هاي ليبراليستي غرب نبود و در ماركسيسم هم نبود) و آن مسأله انسان است، يعني شما مي‏بينيد در عين حالي كه اينها به جهان با ديد غربي نگاه مي‏كنند ولي همه، دغدغه انسان را دارند. يعني همه اينها دنبال اين هستند كه بالاخره در آن دهكده جهاني انسان چه مي‏شود؟ اين چيزي است كه تافلر هم به نوعي دنبالش بوده است. حالا اين انسان توي اين جنگ و ستيز چه مي‏شود؟ اين خودش يكي از آن نكاتي است كه بايد در آينده بيشتر رويش بحث شود، كه اگر غرب با اين پيشينه و اين مبنا به انسان رسيده است؛ ما ببينيم بالاخره اين انسان در انديشه فلسفي ما چه شكل و شمايلي دارد؟

   موعود: شما به وجهي از تفاوتهايي كه بين نظريه‏پردازهاي جديد و نظريه‏پردازهاي قديم وجود دارد اشاره كرديد؛ اما يك تفاوت به نظر من مي‏رسد كه نمي‏دانم تا چه اندازه صحيح است؟ ديدگاههاي گذشتگان بيشتر جنبه فلسفي داشته است، اما در عصر حاضر مي‏بينيم كه اين نظريه‏پردازي از يك كار فلسفي صرف فراتر رفته است و كساني كه اين نظريه‏پردازي‏ها را انجام مي‏دهند و تصويري از آينده جهان ارايه مي‏دهند، فقط در صدد اين نيستند كه يك ديدگاه فلسفي خاص را مطرح كنند؛ بلكه بيشتر به نظر مي‏رسد كه اين نظريه‏پردازها دارند آينده محتومي را براي جهان مطرح مي‏كنند، و به هر حال آن بنيادهاي قدرتي كه در جهان وجود دارد، برنامه‏هايي ارايه مي‏دهند كه ما در واقع آينده جهان را اين چنين مي‏بينيم و شما بايد عمل بكنيد تا به اين آينده برسيد. آيا مي‏شود، بين نظريه‏پردازي عصر جديد و نظريه‏پردازيهاي قديم اين تفاوت را قايل شد؟

   آقاي ميرزايي: وجه تمايزي بين نظرياتي كه جديداً مطرح مي‏شود و نظرياتي كه در گذشته مطرح مي‏شده وجود دارد. يكي اينكه نظريات جديد عموماً تمدن موجود غرب را با همه پيشينه فرهنگي خودش تمدن مطلوب مي‏داند. يعني حتي هانتينگتون يا تافلر زماني كه از تغييراتي كه بايد در نهادهاي سياسي و اجتماعي جامعه انجام بگيرد، صحبت مي‏كنند قصدشان رسيدن به يك فرهنگ جديد نيست، بلكه تثيبت و بقاي همين فرهنگ موجود غرب است. يا مثلاً وقتي كه هانتينگتون مطرح مي كند كه حتماً در آينده يك تنازعي بين تمدن اسلامي يا كنفوسيوسي با تمدن غرب پيش مي‏آيد، پيشنهادي كه مي‏دهد، راهكارهايي است براي حفظ تمدن موجود غرب؛ در حاليكه در گذشته هميشه فرار از وضع موجود بوده است. يعني يك وضع موعودي

   را تصوير مي‏كردند كه نيامده و بايستي به آن رسيد. اين نظريات جديد عموماً براي حفظ وضع موجود است و اين تفاوت عمده باعث مي‏شود كه تمام كشورهايي كه راه غرب را به عنوان راه نهايي انتخاب مي‏كنند، نهايت موعودي را هم كه به دنبالش هستند همين وضع فعلي غرب يا آينده غرب، آينده‏اي كه آنها براي خودشان مي‏سازند تصوير بكنند. خود همين نظريه‏پردازها امثال فوكوياما، قائل‏اند به اينكه هر كسي در راه توسعه اقتصادي قدم برمي‏دارد، مي‏بايست لوازم ناگزير آن را هم قبول كند كه از جمله لوازم ناگزيرش فرهنگ غرب است. يعني وقتي كه اقتصاد يا صنعت غرب يا تكنولوژي غرب وارد جامعه‏اي مي‏شود، به تبع خودش آن فرهنگ را هم مي‏آورد و گريزي از آن نيست. پس راه‏حلي كه آنها ارايه مي‏دهند براي ما نيست، براي خودشان است، يعني حفظ خودشان در برابر خرده فرهنگهايي كه به قول خودشان مثل فرهنگ اسلامي يا حتي در جوامع خودشان با توجه به مهاجرتي كه به جوامع غرب صورت مي‏گيرد و باعث مي‏شود كه تعداد نفرات مسلمين يا جوامع عرب در غرب زياد بشود، حتي از اين احساس خطر مي‏كنند، يعني مي‏گويند در درون جوامع ما اگر توازن نفرات جامعه به نفع مثلاً اعراب يا اسپانيايي‏ها به هم بخورد، در آن صورت ممكن است ما آن تمدن قبلي خودمان را از دست بدهيم. بنابراين فرق اين است كه بر خلاف آن اتوپيا و يا آن مدينه فاضله‏اي كه ديگران درآينده مي‏ديدند كه نيامده و حالا بايد به قول اگزيستانسياليستها و يا كساني مثل آنها تلاش كرد و با اراده انسان و لو اينكه محتوم و معلوم هم نباشد، به آن رسيد. يعني آن كساني كه قادر به اراده آزاد بودند يا آن كساني كه مثل ماركسيستها يا ليبراليستها كه قائل به اين هستند كه جبر تاريخ به آن منتهي مي شود ولي اينها مي‏گويند رسيده‏ايم، يعني به هر حال وضع موجود بهترين وضع است و تمام تلاش ما بايستي براي حفظ اين باشد. ديگران هم لاجرم به اين خواهند رسيد و آن چيزي هم كه مقبول است همين تمدن غرب است. همه چيز بر مبناي اقتصاد و همه چيز براي برنامه‏هاي مادي و سازماندهي شهري و مدنيت غرب جهت مي‏گيرد و متأسفانه الگوبردارهاي كشورهاي حاشيه هم بدون توجه به اين انحراف فرهنگي است كه حركت مي‏كنند و همان الگوهاي توسعه سياسي - اقتصادي و همان الگوهاي جامعه‏سازي آنها را مي‏گيرند به اميد اينكه به همان تمدن برسند.

   موعود: خوب به هر حال تا اينجا ديدگاههاي مختلفي كه در مغرب

   زمين غالباً مطرح بوده است به عنوان فلسفه تاريخ و آينده جهان به اجمال بررسي كرديم، فكر مي‏كنم كه الان جاي اين سوال باشد كه آيا در منابع اسلامي و بويژه در منابع شيعي تصوير روشني از آينده جهان ارايه شده يا نه؟ و بطور كلي فلسفه تاريخي كه در شيعه و منابع شيعه مطرح است و تصويري كه از آينده جهان در اين فلسفه ارايه مي‏شود چيست؟

   حجةالاسلام سبحاني: همانطوري‏كه اشاره شد در انديشه‏هاي غربي از يك سو ما با يك جبر تاريخي، قانونمندي طبيعي اجتماعي مواجه هستيم و از يك سوي ديگر اراده انسان را داريم و گرفتاري در قانونمندي حاكم‏را، اينها دو ديدگاه محسوب مي‏شود، آنچه كه در فلسفه تاريخ قرآني به نظر مي‏رسد و نكته برجسته‏اي است و راهگشاي فلسفه آينده دنيا هم مي‏تواند باشد و به نظر مي‏رسد كه يك راه‏حلي براي حل اين مشكلات فلسفي است، جمع بين سنت و اراده است، يعني ما از ديدگاه قرآن دو عامل محرك، دو عامل شكل دهنده براي آينده تاريخ، فرايند تاريخ و شكل دهي به آينده تاريخ داريم كه يكي از آنها سنت است كه در قرآن مكرر از سنت‏اللّه ياد مي‏شود و حتي در چندين آيه قرآن تصريح مي‏شود كه فلن تجد لسنةاللّه تبديلا و لن تجد لسنةاللّه تحويلا؛1 يعني ما با يك سنتي، آن هم سنت الهي مواجهيم كه اين سنت بر سراسر گيتي، بر انسان، برجامعه و بر تاريخ حاكم است، اين سنت هم تغييرناپذير است. اين از يك سو، از سوي ديگر همين قرآني كه بر سنت غيرقابل تحويل تأكيد مي‏كند، اراده انسان را به عنوان يكي از عوامل سرنوشت ساز و متغير در روابط اجتماعي - تاريخي معرفي مي‏كند. إنّ‏اللّه لا يغير ما بقومٍ حتي يغيروا ما بأنفسهم؛2 يعني نقش اراده در شكل‏دهي فرايند تاريخ. آنچه كه فلسفه‏هاي غربي و حتي پاره‏اي از فلسفه‏هاي خودي در حل آن عاجز مانده‏اند؛ جمع ميان اين دوتاست، اگر سنت حاكم است پس انسان در اين ميانه نمي‏تواند آزاد باشد و اگر انسان آزاد است مفهوم سنت و قانون چه معنايي مي‏تواند داشته باشد؟ اين را قرآن به شكل زيبايي تحليل مي‏كند و پاسخي را برايش فراهم مي‏كند. من قبل از اينكه به اين مسأله اشاره كنم بدنيست، اين را هم بگويم كه ما دو عنصر را (عنصر سنت و اراده را) در مسأله موعود آخرالزمان كاملاً مي‏بينيم. يعني ما از يك سو داريم و نُريدُ أن نمنّ علي‏الذين‏استُضعفوا في‏الأرض و نجعلهم ائمة و نجعلهم‏الوارثين3

   دقت كنيد: و نريد. هرجا ما در قرآن نريد، كتبنا را مي‏بينيم نشان دهنده سنت است، يعني يك سنت جاري در تاريخ هست و آن اين است كه مستضعفان بايد نصرت پيدا كنند و سرنوشت تاريخ پيروزي مستضعفان است. از يك سو تحليل و تأكيد بر اين است كه انسانهاي صالح سرنوشت آينده تاريخ را رقم مي‏زنند. و لقد كتبنا في‏الزبور من بعدالذكر أنّ‏الأرض يرثها عبادي‏الصالحون.4 كتبنا يعني سنت، إنّ‏الأرض يرثها عبادي‏الصالحون يعني دارنده اين آينده، انساني است كه صالح است. اين ديگر به اراده برمي‏گردد، نمي‏فرمايد كه يرثهاالذين يعمل‏الصالحات يا عملواالصالحات خير كساني كه آنچنان در صلاح پيش رفته‏اند و اراده بر مجموعه وجودشان و بر مجموعه

   جامعه‏شان حاكم شده است كه به صلاح رسيده‏اند. خوب شما مي‏بينيد هم حركت تاريخ و هم آينده تاريخ بر اساس سنت و اراده است. اما چگونه قابل جمع است؟ مگر مي‏شود اين دو تا را با هم جمع كرد؟ قرآن مي‏فرمايد: سرّ اين قضيه در سنت الهي است، يعني اگر شما سنت را به معناي قانونمندي علمي كور دانستيد، چنانكه در فلسفه‏هاي مادي مطرح است از اين سنت مادي و اين قانونمندي هيچگونه گريزي نيست و انسان مقهور اين سنت است، يعني يا شما بايد انديشه‏هاي ماركسيستي - ليبراليستي را بپذيريد و انسان را فداي اين چرخه سنت و قانونمندي كنيد، يا بايد بشويد مثل اگزيستانسياليستها. انسان آزاد است و در واقع بيچاره و درخود مانده‏اي كه هيچ كاري از او نمي‏آيد و سرنوشت تاريخ را قانونمندي طبيعت و جامعه رقم مي‏زند و انسان خودش است و اختيارهاي كور كه هيچ مبنايي هم ندارد. اما در تفسير تاريخ قرآن، سنت قانون طبيعي نيست، نظام علّي و معلولي نيست به معناي رايج در فلسفه غرب، سنتي است برگرفته از سنت‏الهي، يعني خداوند است كه چنين سنتي را در نظام گيتي قرار داده است، همان خداوندي كه اراده را هم براي انسان رقم مي‏زند. سنت تاريخي، سنت اجتماعي بگونه‏اي تعبيه شده كه اراده آزاد انساني در تغيير آن نقش بازي مي‏كند و همه اينها در نهايت به يك اراده بر مي‏گردد. در واقع تعارض ظاهري ميان سنت و اراده در مفهوم ربوبيت و در مفهوم ولايت در مفهوم قرآني آن حل مي‏شود. يعني سنت، قانون حاكم بر اراده نيست. قانوني است كه تحت ولاي الهي شكل مي‏گيرد. اراده انسان هم تحت ولايت الهي است، اگر شما مي‏گوييد اللّه ولي‏الذين امنوا؛5 اين انسان تحت ولايت الهي قرار مي‏گيرد. همين خداست كه ولايت تاريخ را هم به عهده مي‏گيرد. همين خداست كه ولايت جامعه را هم به عهده مي‏گيرد. مفهوم ولايت در تفسير قرآني در واقع آن نكته اساسي است كه مي‏آيد حد فصل مابين مفهوم سنت و اراده قرار مي‏گيرد. ازا ين ديد مي‏بينيم فلسفه تاريخ و آينده تاريخ از ديدگاه قرآن چيزي است كه در نهايت بر اساس يك اراده مطلق رقم مي‏خورد و آن اراده در دل خودش اراده‏هاي انسان را هم دارد. اما نه اراده‏اي كه در معارضه با اراده خدا باشد. اين چنين نيست كه انسانها بتوانند بر سنت خداوند غالب بشوند. خداوند يفعل مايشاء؛6 است، يفعل مايريد،7 فعال مايشاء است، آنچه كه او بخواهد بر سرنوشتها حاكم مي‏شود. اما در سرنوشت تاريخ، در نهايت تاريخ، در فرايند تاريخ، اين به معناي اين نيست كه انسان صد در صد مقهور اراده خداست، خير، انسان است كه رقم مي‏زند سرنوشت خودش را، اما اگر من توانستم سرنوشت خودم را و قوم خودم را رقم بزنم معنايش اين نيست كه سرنوشت تاريخ را هم رقم بزنم، خداوند صالحان را حاكم مي‏كند. من مي‏توانم صالح باشم، مي‏توانم غيرصالح باشم، ما مي‏توانيم آن قومي باشيم كه مورد نصرت خداوند باشيم، بر اساس سنت الهي، و مي‏توانيم قومي باشيم كه از بين برويم و قوم ديگري جاي ما را بگيرد و سنت خداوند در تاريخ رقم بخورد. اين است كه از نظر قرآني مفهوم اساسي كه بايد از تاريخ بگيريم اين است كه كل تاريخ جامعه انساني، سرنوشت انسانها در كل و در برايند نهايي همه اعمال به اراده انسان بازمي‏گردد. قرآن اراده الهي سنتهايي دارد كه سرنوشت آدم را بر اساس حاكميت صالحان رقم مي‏زند. حاكميت مستضعفان را رقم مي‏زند، حالا در درون اين تفسير نكات ديگري را ما در قرآن داريم كه بحث آن به تفصيل مي‏گرايد، شما ببينيد خداوند وقتي مي‏خواهد سرنوشت اقوام را، سرنوشت ملتها را و اوج و حضيض تمدنها را تصوير كند چه عواملي را دخيل مي‏داند؟ يعني هر كدام از آن

   عواملي كه ما بياوريم باز اين عنصر بر آن حاكم است، من همينجا مي‏خواهم اشاره كنم به اينكه كه اگر از اين ديد به فرجام جهان نگاه بكنيم (بر خلاف آن چيزي كه ما گاهي تصور مي‏كنيم و به ما القا مي‏شود) روز موعود و جهان موعودي كه براي ما تصوير كرده‏اند براي ما يك حادثه نيست، يك استثنا نيست. همانطور كه در همين زمان بر سرنوشت ملت اصول و قواعدي حاكم است همين قانون و قانونمندي است كه سرنوشت آن جهان موعود را هم رقم مي‏زند. اگر جهاني مي‏آيد، اگر جامعه‏اي مي‏آيد كه در آن جامعه ايده‏آلها تحقق پيدا مي‏كند، معناي اين، يك استثناء نيست، آن هم در واقع در ادامه همين حرف است. يعني به عبارت ديگر بر اساس يك تفكر قرآني، جامعه امروز ما مي‏تواند متصل به آن جامعه بشود. اراده ما مي‏تواند آن جامعه را نقش كند. سنت خداوند بگونه‏اي است كه مي‏تواند آن جامعه را رقم بزند. شايد علت اينكه در روايت داريم كه امر ظهور در يك ساعت تصويب و ابلاغ مي‏شود ناشي از همين باشد. يك امري است كه بر اساس يك قانونمندي شكل مي‏گيرد، يك بخش از آن هم اراده انسان است و اين اراده انسان مي‏تواند چيزي را رقم بزند كه نتيجه‏اش آن جامعه موعود باشد.

   موعود: تا اينجا به بحث فلسفه تاريخ از نظر شيعه و تصويري كه از آينده جهان ارايه مي‏شود تا حدي اشاره شد. امّا اين سؤال مطرح است كه ما بطور مشخص چه تفاوتهايي را مي‏توانيم ميان فلسفه تاريخ شيعي و فلسفه تاريخهايي كه پيش از اين به آنها اشاره شد، ذكر كنيم در واقع تفاوت عمده‏اي كه در تصويري كه شيعه از تاريخ ارايه مي‏دهد و تصويري كه ساير مكاتب ارايه مي‏دهند چيست؟

   آقاي ميرزايي: قبل از اينكه من به اين بحث بپردازم يك نكته‏اي را اشاره كنم كه با توجه به همين صحبتي است كه حاج آقا فرمودند، ديدگاه قرآني نسبت به جامعه موعود فقط درباره موعود مهدوي قابل طرح نيست، خداوند يك سنتي را قرار داده است كه اگر جوامعي پيروي از اين سنت كردند اراده انسان به عنوان جزء متمم آن علت تامه مي‏آيد و سرنوشتي را رقم مي‏زند كه به برقراري يك حكومت عدلي در مقطع خاصي از زمان ختم مي‏شود. يعني با توجه به غالب آياتي كه به بحث در اين باره پرداخته‏اند (و فعل مضارع هم در آن به كار رفته است) يك سنت دائمي الهي اين است كه جوامعي كه صالح باشند و متقي باشند جانشين جوامع

   غيرمتقي و غيرصالح خواهند شد.

   دائماً مستضعفان زمين در مقاطع خاصي به طور دوره‏اي سرنوشت جامعه را تحت اختيار خودشان قرار مي‏دهند ولو اينكه بعد از يك مدتي از دست مي‏دهند! آن جامعه نهايي خصوصيتي كه دارد رهبري تام معصوم، عليه‏السلام، است يعني آن چيزي كه از طرف تمام فلاسفه تاريخ غرب و شرق مغفولٌ عنه واقع شده رهبري معصوم است و رهبراني كه متصل هستند به معصوم و حكم خودشان را از او مي‏گيرند، ارتباط مستقيم دارند و تقوا و پارسايي آنها به قدري است كه سرنوشت جامعه بشري را تحت تأثير قرار مي‏دهند، آن چيزي كه در طول دوران تاريخ نبود، به هر حال ما جامعه نبوي را در مدينةالنبي مي‏توانيم يك جامعه موعود تصور كنيم، جامعه‏اي كه وعده داده شده بود به امم پيشين مثل مسيحي‏ها، اما، به خاطر نبود نفرات كافي كه صحبت رهبر معصوم جامعه را بفهمند و اجرا بكنند و وصاياي او را جامعه عمل بپوشانند صورت واقعيت به خود نگرفت.

   حدوداً 1400 سال است كه ما با سيري از بحرانها در جوامع انساني مواجه‏ايم. در جامعه موعود مهدوي تفاوت اين است كه حضرت به همراه ياراني قيام مي‏كند كه آن ياران هر كدام تالي تلو معصوم‏اند به‏طور تام، فلاسفه غربي به اين مطلب توجه نكردند يعني اگر حتي ساختن آينده موعود را بر عهده بشر گذاشته‏اند، بر عهده نسل بشر گذاشته‏اند و بر عهده نخبگان جامعه گذاشته‏اند، نه شخصي كه از حدود وجودي انسانهاي عادي بري است، و به همين خاطر هم احساس نياز به خواسته‏هاي نفساني ندارد. و به همين ترتيب رهبراني كه در هرم قدرت آن جامعه قرار مي‏گيرند هم بنابر علو يا مقام و مرتبه خود پيروي از آن معصوم مي‏كنند. بنابراين من عرايضم را در يك جمله خلاصه مي‏كنم كه جامعه موعود مهدوي بارها تكرار شده است، با اين تفاوت كه رهبري در اين جوامع، پس از مدتي از دست معصوم خارج شده است و يا رهبراني در كنار رهبر معصوم نبوده‏اند كه آن فرهنگ را تعميق ببخشند.

   حجةالاسلام سبحاني: به نكته خوبي اشاره كرديد من چند محور ديگري به نظرم مي‏رسد. كه يكي از تفاوتهاي مهم اين است كه آينده جهان از نظر قرآن و تفكر شيعي يك آينده روشن و شفاف است. آينده قاطع و غير قابل تغيير آن هم نه بر اساس حدس و احتمال، بلكه بر اساس يك سنتي كه آن هم هيچ تغير و تبديلي در آن نيست. يعني انسان مؤمن وقتي با اين نگاه آينده جهان را مي‏بيند همه آن آرزوها، آمال و ارزشها را در آن متجلي مي‏بيند. در مقابل همه آن آينده‏هايي كه ديگران ترسيم كرده‏اند كه حتي در شفاف‏ترين آنها كه انديشه ماركسيسم باشد ابهام و تاريكي هست. يعني شما وقتي كه كمون نهايي ماركس را مي‏خوانيد مي‏بينيد هزاران ابهام در آنجا وجود دارد. حتي مي‏بينيد كه در كمون با اساس آن مبانيئي كه ابتدا بنا بود يعني آنچه ديالكتيك و ديالكتيك تاريخي را رقم مي‏زند، در آنجا منافات با آن دارد و نظر او را تأمين نمي‏كند. انسان مي‏ماند كه اگر قرار است تاريخي بماند تا آن جامعه موعود تحقق پيدا بكند، پس چرا اين آرزوها و آمال را برآورده نمي‏كند و براي خودش يك ساز ديگري مي‏زند؟ در تفكر شيعي اين قضيه كاملاً روشن و شفاف است. نكته ديگر اين است كه آينده‏اي كه ما در تفكر شيعي داريم يك آينده اميدبخش و روح افزا و شورانگيز است، برخلاف آينده‏اي كه در انديشه‏هاي ديگر مطرح مي‏شود. كساني كه آينده پوچ و مبهم و در واقع نابسامان و آشفته‏اي را ترسيم مي‏كنند؛ حتي كساني كه خواستند ساماني به اين وضع بدهند آينده‏اي كه ارايه مي‏دهند آينده‏اي

   است كه انسان به سكون مي‏رسد و هيچ انگيزه‏اي براي حركت بعدي ندارد، چرا كه اگر قرار شد اقتصاد در يك جامعه‏اي اصل بشود، اگر سودجويي و كام‏خواهي اصل بشود، ممكن است كه براي آن امكانات فراهم بشود ولي نقطه‏اي براي بعد از آن وجود ندارد. اما، جامعه مهدوي جامعه‏اي است كه همه زمينه‏ها و مقدمات فراهم مي‏شود و حركت آغاز مي‏شود. يعني آن جامه آغازي است براي يك حركت ديگر. ويژگيهايي كه ما در آن جامعه در روايت داريم و در برخي آيات هم به نوعي به اشاره آمده است، همه حكايت از اين مي‏كند. ببينيد! در آن ديدگاه وقتي انسان به يك عدالت اقتصادي مي‏رسد، ديگر به پايان كار رسيده است، ما در جامعه مهدوي عدالت اقتصادي را داريم به معناي كامل آن، اما نكته جالب اين است كه اين عدالت مقدمه‏اي است براي يك فضيلت بالاتر. بلكه فضيلت اصلاً از اينجا آغاز مي‏شود، در رواياتي كه درباره عصر ظهور داريم، نكته‏اي هست كه امام عصر، عليه‏السلام، يقسم بين‏الناس اموالا بالسويه (مال را به طور مساوي بين افراد تقسيم مي‏كند) حتي در بعضي از روايات داريم كه هر كسي كه مي‏آيد و مي‏گويد من پولي مي‏خواهم، حواله مي‏دهند و مي‏گويند برو بگير، هيچ مشكلي نيست، البته اين خيلي مهم نيست، اما جالب اين است كه در ادامه اين قضيه كه در چند روايت هست، اين تعبير پشت سرش مي‏آيد كه لايجعل في قلوب‏المؤمنين‏الغني يعني امام عصر، عليه‏السلام، كه مي‏آيد در قلب مؤمن حالت غنا، بي‏نيازي نسبت به دنيا را ايجاد مي‏كند. بحث اين نيست كه ما بياييم طلب فرد و تشنگي او را نسبت به دنيا آنقدر زياد بكنيم كه باز هم برود دنبال آن، بحث اين است كه به او غنا مي‏دهد، امام نمي‏آيد ما را به سراغ آپارتمان يا ملك خوش قواره بفرستد. مي‏خواهد آن مقدار از نيازمندي انسان را كه جوابگوي جنبه اقتصادي است تأمين كند، تا اين غنا انسان را در بعد حيواني آرام كند و شورانگيزي و تحرك را در بعد حقيقي انسان بربيانگيزد، و انسان را ببرد به سمت انسان كامل و نكته‏اي كه از همين جا مي‏شود به آن اشاره كرد اصل بودن انسان در انديشه موعود است. ببينيد جامعه‏اي كه اساس آن همانطور كه آقاي ميرزايي اشاره كردند بر يك انسان كامل است و همه چيز آن حول يك چنين شخصيتي شكل مي‏گيرد (انساني كه از هر جهت كه شما به آن نگاه كنيد هيچ چيز كم ندارد) خود اين نمايانگر و نماد يك حقيقت است. يعني در آنجا نظام اقتصادي اصل نمي‏شود، در آنجا روابط سياسي اصل نيست، سياست هم حول انسان كامل شكل مي‏گيرد، اقتصاد هم به يد اوست كه انجام مي‏شود و همه چيز براي اتصال انسان است به او، او كه امام است، او كه ولي است، او كه اصل

   هدايت جامعه و اصل هدايت انسان را به دست دارد و سرپرستي اين كاروان را به عهده دارد، وقتي كه شما اينگونه به جامعه موعود نگاه مي‏كنيد، مي‏بينيد كه تمام آنچه را كه امروز در انديشه‏هاي جديد براي آينده ارايه مي‏دهند، باطل مي‏شود و به كنار مي‏رود.

   تمام آنها تلاششان بر اين است كه بگويند چگونه با حفظ اقتصاد، و چگونه با حفظ توسعه بي‏رويه، فن‏آوري حاكميت و سلطه طبيعت بر انسان، بتوانيم در اين فضا انسان را حفظ كنيم. جامعه موعود مي‏گويد توي اين فضا انسان حفظ نمي‏شود. جامعه موعود زماني شكل مي‏گيرد كه همه اينها بايد زير و رو بشود. جامعه موعود با آرامش حاصل نمي‏شود. يعني آن جامعه حتماً پيشاپيش خودش يك جنگ و يك خونريزي دارد و اين نماد اين است كه حاكميت اقتصاد، حاكميت روابط سياسي ناسالم نمي‏تواند انسان به وجود بياورد، انسان پرورش بدهد. بايد اين نظام و روابط دگرگون بشود، دگرگوني نظام روابط؛ يعني اينكه آنچه كه غير انسان است و در غير مسير كمال انسان است، بايد از جامعه طرد بشود و يك جامعه‏اي بر اساس اصل بودن انسان و كرامت انساني شكل بگيرد و اين را مي‏شود از تفاوتها دانست.

   آقاي ميرزايي: البته يك تفاوت عمده ديگر كه الان من به نظرم رسيد اين است كه هيچ‏كدام از فلاسفه تاريخ گذشته و نظريه‏پردازان معاصر به دگرگوني و تحول عميق جهان اشاره نكرده‏اند. در جامعه موعود مهدوي علاوه بر انسان، كل نظام طبيعي كه حاكم بر آسمانها و زمين است تغيير پيدا مي‏كند، يعني عدل فقط در جامعه پياده نمي‏شود، بلكه طبيعت هم به تبع جامعه عادل مي‏شود و عدل هم در اينجا فقط به معني اقتصادي نيست، عدل در همه زمينه‏هاست، عدل در محيط زيست است، عدل در روابط عاطفي انسانهاست و قس علي هذا، اين تفاوتي است كه معمولاً به آن اشاره نشده يعني از جهان شمولي به يك حالت فردگرايي، و در نهايت جامعه اقتصادي كشيده شده است.

   حجةالاسلام سبحاني: من در همين رابطه به نكته‏اي كه شما گفتيد اشاره كنم كه ما در جامعه موعود مي‏بينيم كه كل جهان به عدالت مي‏رسد. هر چيزي در جاي خودش قرار مي‏گيرد، بر خلاف الان و آنچه كه در نظريه‏هاي غربي است كه همه چيز را واژگونه و در غير جاي خود تصوير مي‏كنند، خوب يكي از ويژگيهاي آن جامعه اين است كه در روايات هم فراوان داريم كه زمين هر آنچه را كه در درون خودش هست بيرون مي‏ريزد و درختان هر آنچه را كه بالقوه دارند به صورت ميوه ظاهر مي‏كنند. معادن اين چنين مي‏شوند. اين نشان دهنده يك نكته‏اي است كه حالا اين را شما ضميمه كنيد به اين آيه شريفه ولو أنّ اهل‏القري آمنوا واتّقوا لفتحنا عليهم بركات من‏السماء والارض؛8 يعني اگر انسان تقوا پيشه كند؛ آسمان و زمين را در خدمت او قرار مي‏دهيم. يعني بركات آسمان و زمين، اين يعني حاكميت اراده انسان حتي بر طبيعت. اين را كه من عرض كردم در جامعه مهدوي انسان اصل است، حتي قانونمندي طبيعت عوض مي‏شود، شما در نظريه‏هاي غربي مي‏بينيد كه ديگر قانونمنديهاي طبيعت را كاري نمي‏شود كرد، فرمول طبيعت به جاي خودش باقي است، اينجا نه تنها اين فرمول يك سنت است، سنت‏اللّه است، كه اين سنت‏اللّه مي‏تواند تحت ربوبيت الهي تغيير كند بلكه تابع اراده انسان است، اگر در آن جامعه زمين همه امكانات خودش را بيرون مي‏ريزد اين به معناي يك حادثه نيست، اين يك سنت كاملاً روشني است. قرآن مي‏فرمايد حتي اگر شما همين الان هم اين كار را بكنيد، اگر ياران امام عصر، عليه‏السلام، باشيد، با همان اراده‏اي كه ايشان راضي

   است شما هم عمل كنيد همين الان هم هر آنچه كه در زمين هست بيرون مي‏ريزد، ولي چرا نمي‏شود؟ چون مانعي وجود دارد. روابط سياسي - اقتصادي ناسالم نمي‏گذارد كه زمين بركات خودش را بيرون بريزد، شما اراده كنيد، تغيير بدهيد، بر اساس آن الگوي جامعه مطلوب عمل بكنيد، ببينيد سنت من هم نتيجه‏اش اين مي‏شود كه عدالت طبيعت را هم برقرار مي‏كنم. عدالت جامعه را هم برقرار مي‏كنم، آسمان و زمين را در جاي خودش مي‏گذارم.

   آقاي ميرزايي: تسلط حقيقي انسان بر طبيعت آن زمان است؛ بر خلاف آنچه كه الان تبليغ مي‏شود كه الان انسان، طبيعت را به تسخير خودش درآورده، آن زمان بطور كامل تابع انسان مي‏شود، انسان كامل.

   موعود: آيا گفتگو از آينده و نگرش خاص شيعه به آينده جهان زير پرچم امامت معصومين، عليهم‏السلام، مي‏تواند در اصلاح و تصحيح وضعيت عمومي و كنوني مسلمين و شيعيان مؤثر باشد يا خير؟

   حجةالاسلام سبحاني: يك نكته‏اي را اشاره كرديم كه اگر ما بخواهيم فلسفه تاريخ را بر اساس ديدگاه قرآني نگاه بكنيم كه از عوامل اصلي آن اراده انسان و تأثير اراده انسان در سرنوشت است و طبعاً اين عنصر اصلي ساختن امروز و فرداي انسان است، يعني وقتي شما در تفكر تاريخي گفتيد كه اين انسان است كه بايد فرايند تاريخ فرداي خودش را رقم بزند، خوب اين طبيعي است كه يك انسان امروز بايد تلاش كند تا فردايي داشته باشد تا فرداي متناسب‏تري با جامعه موعود پيدا بكند. اين به لحاظ معناي فلسفي كه بي‏ترديد اين نظريه در مقابل نظرياتي قرار مي‏گيرد كه جبر اجتماعي، جبر تاريخي را حاكم مي‏كند، و عملاً براي انسان چيزي را قائل نيست، يا آن ديدگاه اگزيستانسياليستي كه انسان را مختار مي‏داند اما هيچ برنامه‏اي براي حركت و رفتارش پيش بيني نمي‏كند و پيشنهاد نمي‏دهد. اما از يك جنبه ديگر مي‏شود اين فرمايش شما را جواب داد و آن ديد اجتماعي است، هر برنامه‏ريزي اجتماعي تابع يك نگاه به آينده است (يك نگاه به وضعيت مطلوب)، و يك نگاه به وضعيت موجود و يك تحليل درست از واقعيت، و بعد از اينها آرايش امكانات و نيروهاي مختلف براي رسيدن به نقطه مطلوب است، اصلاً برنامه طرح ريزيش اين است كه ما چگونه مي‏توانيم از موجودمان و از عناصر در دسترس براي ساختن فردايي كه در دسترس نيست استفاده كنيم؟ خوب وقتي شما در جامعه مطلوبتان عناصر را به گونه‏اي ديديد كه اصل را بر انسانيت، بر توسعه فرهنگي، بر توسعه اقتصادي مبتني بر عدالت اجتماعي به معناي درستش، بر توسعه سياسي كه بر اساس فضيلت و ارزش شكل گرفته است گذارد، طبعاً در برنامه‏ريزي شما، يك نگاهتان به چهره آينده است. اين آينده كه اساسش را انسان صالح مي‏سازد و اصل و ارزش اصلي صلاح است، اين طبعاً نمي‏تواند محرك امروز ما نباشد، اين از يك طرف از طرف ديگر شما يك آينده‏اي را داريد تصور مي‏كنيد كه امروز را متصل به آن آينده مي‏بينيد، آن آينده منقطع از امروز نيست. آينده‏اي است كه در ارتباط با امروز شما شكل مي‏گيرد، شما در آن نقش داريد اراده شما مي‏تواند مؤثر باشد. طبعاً چنين الگويي از آينده با آن عناصر و اشاره به امكاناتي كه شما در وضعيت موجود براي رسيدن به آن آينده داريد، بزرگترين محرك است براي حركت و در واقع تغيير وضعيت موجود، اين است كه در الگوي تفسير تاريخي شيعه درست بر اين نكته تأكيد مي‏شود كه اين انساني است كه در مفهوم انتظار، در مفهوم فرج، دارد تلاش مي‏كند براي رسيدن به يك آينده بهتر، انتظار يعني مقاومت در

   مقابل موانع، يعني استفاده از امكانات و شرايط براي ساختن يك آينده براي رفتن به يك فرداي بهتر، انتظار فرج، يعني انتظار آينده و جامعه مطلوب، يعني انتظار يك انسان مطلوب و يك انسان ايده‏آل آرماني، يك كسي كه انتظار فرج برايش افضل عبادت است، يعني درگيرشدن با موانع و ساختن فردا و رفتن به سوي آن آينده مطلوب را به عنوان بهترين آينده تصوير مي‏كند. طبعاً نمي‏تواند چنين انساني از ساختن خودش و ساختن جامعه خودش به دور باشد بلكه در اصل مفهوم مهدويت و آينده موعود چنين حركتي نهفته است.

   آقاي ميرزايي: اصولاً آن چيزي كه برنامه‏ريزي هر جامعه‏اي را شكل مي‏دهد، اعم از اينكه آن جامعه را به شكل يك حكومت ترسيم بكنيم يا آحادي كه آن جامعه را تشكيل مي‏دهند، هدف اصليئي كه براي خودش انتخاب كرده است و هميشه قرب و بعد به اين هدف است كه سرنوشت آن برنامه‏ها را تعيين مي‏كند؛ جامعه منتظر مثل فرد منتظر است، منتها با ديدگاهي كه خدمتتان عرض مي‏كنم. فردي كه حالت مرگ آگاهي دارد و هميشه مي‏داند كه در آينده‏اي نامعلوم ولي چه بسا نزديك، چه بسا لحظه ديگر، ممكن است جان خودش را از دست بدهد و يك زندگي تازه‏اي را، واقعه جديدي را آغاز بكند برنامه زندگي خودش را هيچوقت بر دوام و بقا در اين دنيا نمي‏گذارد، جامعه موعود هم به يك معنا با توجه به تفسيري كه معمولاً قيام حضرت به قيامت صغري مي‏شود در خودش احساس مي‏كند همان حالتي است كه فرد نسبت به مرگ دارد يعني آغاز يك زندگي ابدي، آغاز يك زندگي بهتر براي مؤمن و بر عكس يك زندگي سخت براي كافر يا فاسق بنابراين، هيچوقت دوام وضع موجود را يك چنين فردي، نصب‏العين خودش قرار نمي‏دهد، هميشه براي يك آينده‏اي برنامه‏ريزي مي‏كند كه ممكن است يك آن رخ بدهد، يعني تصويب وقوعش يك چشم بر هم زدن هم طول نكشد، آن چيزي كه در جوامع فعلي بشري، حتي جوامع اسلامي مشاهده مي‏شود غفلت از آن هدف است، يعني همانطور كه در مورد يك فرد اثر مرگ آگاهي هست كه به زندگي او جهت مي‏دهد يعني اعتقاد به معاد. به نظر من در مورد كل جامعه اسلامي اعتقاد به وجود آن وضع، يعني وضع موعود و تلاش براي آماده ماندن براي وقوع و هماهنگي و همخواني با آن وضع، زندگي او را جهت مي‏دهد، زندگي جمعي جامعه اسلامي را.

   موعود: ضمن تشكر از دوستاني كه زحمت كشيدند و در خدمتشان بوديم، اين فتح بابي بود درباره فلسفه تاريخ شيعه و ديگر مكاتب براي پرداختن به مباحث مهمتري در همين زمينه. به هر حال، با اين تصويري كه از فلسفه تاريخ از ديدگاه شيعه مطرح شد، بخصوص با تأكيد به دو عامل سنت الهي و اراده انسان، من فكر مي‏كنم كه با توجه با اين دوتا عامل و همچنين خصوصيات ديگري كه براي فلسفه تاريخ شيعه مطرح شد، اگر همان موضوعات را ما با دقت بيشتري بتوانيم مورد بررسي قرار بدهيم و تأمل بيشتري در مورد آنها صورت بگيرد و مطرح بشود، مي‏تواند در وضعيت حال جامعه ما مؤثر باشد، خصوصاً با توجه به اينكه ما پذيرفتيم كه تصويري كه شيعه از آينده جهان ارايه مي‏دهد يك برداشت انتزاعي كه فقط مربوط به يك موضوع دور از دسترس باشد نيست.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
10. ۱

    1. سوره فاطر(35)، آيه43؛ همچنين ر.ك: سوره احزاب(33)، آيه62 و سوره فتح(48)، آيه23.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
11. ۲

    2. سوره رعد(13)، آيه11.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
12. ۳

    3. سوره قصص(28)، آيه5.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
13. ۴

    4. سوره انبياء(21)، آيه105.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
14. ۵

    5. سوره بقره(2)، آيه257.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
15. ۶

    6. سوره ال‏عمران(3)، آيه40.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
16. ۷

    7. سوره حج(22)، آيه14.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
17. ۸

    8. سوره اعراف(7)، آيه96.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑