اسلام ناب- قسمت چهارم

امين ميرزائي

در شماره قبلي اين نوشتار از اين واقعيت تلخ سخن گفتيم كه مشكل اصلي جامعه بشري، چه در گذشته و چه در حال حاضر، آن بود كه نمي‏خواسته يا نمي‏توانسته اراده تشريعي خداوند را بر سرنوشت خود حاكم ببيند، بنابراين، پيوسته از حوزه رهبري انسانهاي معصوم و يا شاگردان حقيقي ايشان به محدوده رهبري دانش خود ساخته و رهبري راهبران غير الهي، و يا عوامفريبي كساني چون ستارگان سينما و قهرمانان پوشالي ميدانهاي ورزشي، و يا سياستمداران و سرمايه‏داران كهنه كار به عرصه فرهنگ و هنر و اقتصاد و جامعه پردازي پناه برده است. و اينك در اين قسمت از بحث اين نكته را به آن مي‏افزاييم كه معضل ديگري كه جامعه انساني در اين اعصار با آن روبرو بوده، رفتار ناپسند وارثان شرايع نسبت به خود دين، كجرويها، التقاطها، تحريفها و كتمان حقايقي است كه از سوي خود اهل ديانت - اعم از صحابه پيامبران و تابعان و مؤمنان اعصار بعدي - صورت گرفته و كلمه توحيدي حق را با كلمه شيطاني باطل در هم آميخته است. و شايد بجرأت بتوان ادعا كرد كه ضربه‏اي كه از اين رهگذر بر نسل بشر فرود آمده، از ضربه بي‏دينان بمراتب كاري‏تر و آثار سوء آن در ميان جوامع بشري خطر و پايندگي بيشتري داشته‏است.

شايد پذيرش اين نكته كه بي دينان در انحراف خلايق از دين راستين خدا، از دينداران سهمي بمراتب كمتر داشته‏اند در آغاز كمي دشوار بنمايد. حال آنكه بنا به تحليلي كه به خواست خدا، عرضه خواهيم كرد، قبول اين ادعا چندان هم دشوار نيست، چه اگر بي‏دينان در معارضه با امر قدسي از كل حقيقت دين - به عنوان يك واحد به هم پيوسته - چشم مي‏پوشند. در عين حال دستكم، محدوده انديشه‏هاي ديني و امر قُدسي، از آنچه از اين محدوده بيرون است، بالاجمال براي طالبان واضح، و راه دين در يك نگاه كلّي از راه كفر و بي ديني جداست. پس اگر في‏المثل فردي سرخورده از تعاليم ضد فطرتِ بي دينان به دينداري رو كرد، بالاجمال مي‏داند كه راه اين دين از راه مخالفان جداست، و جرگه مؤمنان از صف كافران سوا. امّا در حالتي كه اهل ايمان و بويژه خردمندان و صاحبان رأي و انديشمندان ايشان به فرموده خداوند متعال آنچه را حقّ است با باطل بياميزند يا در طريق رسيدن به حق از مسيري باطل سير كنند، و يا زمينه نسخ و مسخ پنهان و تدريجي آموزه‏هاي ديني را چه در عرصه عقايد و چه در گستره وسيع احكام فراهم آورند، در اين چنين حالتي، نسل نو ايمان و نا آگاهي كه چهره نبي

مكرّم مُرسَل بر آن دين و همچنين پيشوايانِ برگزيده او را نديده و يا تخصص و صفاي باطن لازم را براي تشخيص حق از باطل و سره از ناسره كسب نكرده، چگونه مي‏تواند در ميان هزاران هزار راهي كه حق و باطل آن به هم آميخته، راه حقّ را برگزيند؟!

در اين حالت، حتي اگر چنين شخصي را پذيراي فتواي برخي پلوراليستها يا كثرت‏گرايان معاصر همچون صاحب تز قبض و بسط بدانيم و از ديدگاه آموزگاران بيگانه ايشان همچون جان هيك همه اديان و مسالك و طريقتها، و انديشه همه صاحبان رأي و نظر و انديشه را بخشي از آئينه تمام‏نماي حقيقتِ اينك مشوب و شكسته، و همه را حقي آميخته به باطل و باطلي آميخته به حق و چهره‏هاي گوناگون يك واحد داراي ابعاد ناشناخته معرفي كنيم، دست آخر چگونه و از چه راهي درصد خلوص رگه‏هاي حقيقت را در اين كانسار عظيم معارف و احكام شناسايي كرده و طريقي راست‏تر، مناسب‏تر و با احتمال خطاي كمتر را برگزينيم؟! بويژه آنگه اگر گزينش راه در اين گذرگاه حساس و خطرناك و با مقصدي نامعلوم، محال نباشد، رسيدن به حقيقت از طريق پيمودن راهي كه بصرف ادّعا راست و وافي به مقصد شمرده شده و امكان مقايسه آن با ديگر راهها يا سنگ محك حق حقيقي مورد نفي قرار گرفته‏است، سخت نامحتمل، و تذبذب در بين اين و آن راه مخصوصاً با توجه به مدت زمان كم عمر علمي رهرو، و كثرت آئينها و شرايع و اديان و مذاهب كه همگي مدّعي حقيقت يا آنگونه كه ادّعا مي‏شود بهره‏دار بخشي از آن هستند، كاري بس دشوار بلكه اصولاً با توجه به نص صريح آيه صد و چهل و سوّم از سوره مباركه نساء، از مصاديق بارز نفاق است.

با توجه به آنچه گفتيم تمسك به فتواي پلوراليسم و زائده لاينفك آن يعني تلورانس )تساهل و مدارا(، نه فقط از اضطراب دروني رهروان نمي كاهد و نه فقط همزيستي مسالمت آميز ديگر كيشان را با همديگر هموار نمي كند، بلكه اصولاً با نفي امكان دستيابي به علم قطعي درباره حقيقت دين ردّ هرگونه پافشاري و تعصب براصول ديني و مذهبي به تشويش درون و گريز پيوسته رهروان از راهي به راهي، دامن مي‏زند. چه از كجا معلوم كه سخن فلان عارف كاشف به كشف جزيي، يا گفتار فلان عالم علوم ديني، يا ادعاي فلان مذهب ساخته و پرداخته دينداران ديگر حق نباشد، و حقيقت ادعايي رهرو ما باطل!؟ علي‏الخصوص زماني كه به ادعاي پلوراليستهاي سابق الذكر راه اثبات كلامي بطلان اين يا آن عملاً بر ما بسته است.

اينك و به منظور اثبات اين ادعا كه حقانيت و كمال دين اسلام و مذهب تشيع قابل اثبات است.

پيش از ادامه سخن اصلي خود در اين نوشتار، حل مغالطه پنهان اصحاب پلوراليسم را ولو بگونه‏اي مجمل لازم مي‏دانم. چنانكه گفتيم كثرت‏گرايان معاصر در پيچ و خم گفتار خود دائماً بر اين نكته پا مي‏فشارند كه هر يك از اديان و مذاهب موجود تنها بخشي از آئينه تمام نماي دين الهي را - آنهم بگونه‏اي مشوب و آشفته - در اختيار دارند، و همچنين رسيدن به اين حقيقت نامشوب دين را ناممكن و دينداري هر پيامبر، امام يا پيرو هر آئيني را ثمره تفسيري از تجربه ديني او مي‏دانند. تفسيري كه في‏المثل درباره شخص پيامبر اسلام، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، بر تجربه ديني آن نبي مكرم قباي عربي و آداب و سنن و فرهنگ اهل حجاز پوشانده، و يا هندوان را به تفسير امر قدسي بنا به پيشفرضهاي بومي اهل هند و شبه قاره واداشته! پس سخن در اين وادي نه تكامل و حقانيت طولي اديان در دوره‏هاي مختلف تاريخ، بل در حقانيت عرضي و بطلان نسبي هر يك از اديان است. پذيرش اين ادعا با قبول آن اصول موضوعه كه سخن ايشان بر آن بنا گرفته در تناقض كامل است. چه به هر صورت تصديق بدون تصور به معني اسناد بي مسنداليه است و به زبان ساده‏تر، سخن گفتن از بود ونبود آنچنان آييني به عنوان آيين حق الهي، خواه ناخواه بر تصوري ولو اجمالي از آن حقيقت تصوري برگرفته از علم حضوري يا براهين عقلي و نقلي و در واقع بر قبول ضمني امكان دستيابي به دين نامشوب و ناب به عنوان معياري براي سنجش اديان حق و باطل با آن تكيه دارد. چه به هر تقدير اذعان به وجود موضوع قضيه، در اين قضيه خارجي كه دين حق و

نامشوب و ثابت موجود است، گر چه با پذيرش ادعاي كثرت‏گرايان كه هر صاحب شريعت و پيامبر و يا هر دينداري را دارنده تنها بخشي از آن مي‏دانند همراه باشد، در گرو تصور اجمالي آن حقيقت يكپارچه، ولو در قالب كلي غيرمنحل به جزييات (يا كل غير منحل به اجزاء) است، و چه بسا دينداري يا صاحب شريعتي بنا به مرتبه وجود خود، حجاب را كنار زند و توان احاطه بر آن جزئيات (يا اجزاء) را با برهان يا شهود روحاني بيابد. در مثالي عرفي - همان مثال معروف كثرت‏گرايان - يعني فيل ملموس در تاريكي كه هر يك از لمس‏كنندگان آن تنها بخشي از آن را مي‏يافتند و كل حقيقت فيل را با همان يافته ذهني تطبيق مي‏دادند. علم اجمالي به وجود حقيقتي كه جامع همه اجزا، و شامل همه بخشهاي اينك ملموس از جانب فيل شناسان گرفتار در تاريكي است، قابل انحلال به اين علم تفصيلي است كه فيل مذكور حيواني صاحب اجزا و نه عين فردفرد اجزا است. آنچه فيل‏شناسان مذكور از احاطه بر آن ناتوان بودند، فلذا قطعه مورد لمس خود را تمام حقيقت فيل مي‏انگاشتند. اگر كلام را ساده‏تر كنيم، سخن كثرت‏گرايان تنها آن زمان قابل تأمل خواهد بود، كه دين يا مذهب مورد اعتقاد هر دينداري را فاقد مرجع و مبدأ يا وجود آنرا مشكوك و موهوم تلقي نمايند و اين خود تالي فاسدي دارد كه قائلان به پلوراليسم قاعدتاً نبايد به آن ملتزم باشند.

سخن كوتاه تصديق به وجود قدر جامع به معني امكان دستيابي به آن است. حال، به اصل سخن خود بازگرديم. شايد سرّ آنكه در برخي روايات رسيده از ائمه معصومين، عليهم‏السلام، درباره عصر غيبت، و بويژه آن مقطعي از آن كه به واپسين دوران فراق و كرانه آخرالزمان و عصر ظهور مولاناالمهدي، عليه‏السلام، متصل است نگهداري دين حق و گزينش طريق صحيح و استقامت بر صراط مستقيم به نگهداشتن گدازه‏اي آتش در كف دست تشبيه شده، و يا دينداران شب، بي‏دينان روز، و دينداران روز بي‏دينان شب معرفي گرديده‏اند، و يا سرّ آنكه در غالب روايات وارد شده در تفسير آيه پنجم از سوره مباركه فاتحه آيه كريمه اهدناالصراط المستقيم - كه دستكم روزي ده بار در نمازهاي يوميه خوانده مي‏شود - صراطالمستقيم به راه دينداري يا به تعبير قرآن آسماني دين حنيف ابراهيم، عليه‏الصلوةوالسلام، و اهدناي آمده در اين آيه به ثبّتنا (ما را ثابت قدم بدار)، تفسير شده و يا اصولاً اينكه استثناي آخر همين سوره - غيرالمغضوب عليهم ولاالضالين - نه استثناي از همه مردمان، بلكه استثنا از تمام كساني است كه نعمت هدايت بر آنان فروريخته، همين سرگرداني و حيرت انسان دهشتزده ديندار آستانه قرن بيست و يكم و در صورتي بسيطتر، مؤمنان قرون پيشين غيبت باشد كه در اثر عدم دسترسي يا عدم مراجعه به حجت معصوم، حيرتزده و انگشت به دهان فرومانده خروج

نمي‏دانند! به ديگر سخن مغضوب عليهم و الضالين كه به تصريح آيات كريمه سوره مباركه بقره از نعمت هدايت و ولايت گريختند، و عهد الهي را كه بنا به تصريح آيه كريمه يكصد و بيست و چهار همين سوره همان عهد امامت است، به پشت سر افكندند. از رهبري معصوم گريختند و به دنبال آراء گوناگون رفتند.

علي اي حال - چنانكه مولا اميرالمؤمنين علي، عليه‏الصلوةوالسلام، در مواضعي چند از نهج‏البلاغه و از جمله در خطبه مشهور قاصحه يادآور شده‏اند - مسأله تحريف اديان الهي، نكته‏اي نيست كه بتوان ساده از آن گذر كرد، يا موضوع و زمينه پيدايش و سابقه وقوع آن را تنها به امم گذشته و صاحبان كتب آسماني ديگري جز قرآن احاله كرد. چرا كه در همين دين مبين خودمان، گر چه به لطف الهي قرآن آسماني از دستبرد هر گونه تحريف لفظي محرفان مصون مانده و گر چه بخشي از آثار پيشوايان معصوم ما به صحت و وثاقت و تواتر سند از گزند تحريف دور مانده‏اند، ليكن در عين حال از دو حقيقت مهم و متفاوت نمي‏توان غافل ماند: يكي آنكه ميراث به جا مانده از معصومان، عليهم‏السلام، بسي بيش از اين مقداري است كه اينكه در دست ماست و ورود و وجود مباحثي چون خبر واحد، امارات ظني و اصول عمليه، دليل فقاهتي و حكم ظاهري در دانش فخيم اصول فقه از همين مطلب سرچشمه مي‏گيرد، بنابراين، زماني كه نمي‏توان به ضرس قاطع به انطباق كامل برداشتهاي روشمند مبتني بر دانش اصول و تعاليم معصومان، علي رغم حجيت اين برداشتها حكم داد، 1 حال برداشتهايي كه از طريقي غير اين طريق و با متدولوژي و روش تحقيقي وام گرفته از علوم بشري - آن هم علوم تجربي متكي بر استقراء ناقص! و مشهورات و مغالطات و قياسات ظني - صورت مي‏گيرد روشن است. در ثاني برداشتهاي تحريف‏آميز و ناصواب برخي از اهل ايمان از همين كتاب آسماني در متن و معنا نامحرف، در گذر از انديشه اين و آن كارگزار امر دين، يا مكلفين ناآگاه به ريشه‏ها و اصول موضوعه صاحبان آن آراء، از هزاران هزار پيچ و خم گذر كرده و مع‏الاسف در برخي موارد از آن حقيقت اهورايي و يگانه و قدسي فرسنگها فاصله گرفته است. و چنين است كه امروزه عجيب نيست اگر حتي در ميان امت شيعه دوازده امامي هماره انقلابي، تحت تأثير القائات دشمنان، و سستي ايمان دوستان ناآگاه، و در برخي موارد زياده‏خواهيها و افزون‏طلبيهاي گروهي و جناحي، احكام واضح و صريح و منصوص آيي و روايي في‏المثل در مورد زنان، اقتصاد اسلامي، روابط بين‏الملل و سياست خارجي و حتي تنظيم خانواده و هنرهاي نمايشي، تحت عناويني چون سيال بودن فهم ديني يا contextuality و يا تحت تأثير تأويلات بشري - با مستمسك هرمنوتيك متون ديني - مورد تحريف معنوي واقع شوند و يا فاضل ارجمند و قابل احترامي در گفتگوي خود با يكي از نشريات فرهنگي چنين افاضه بفرمايند: