گفتگو درباره امام مهدي، عليه‏السلام - قسمت ششم

شهيد سيد محمدباقر صدر

تحقيق: عبدالجبار شراره

مترجم: مصطفي شفيعي

اشاره: در قسمت پيشين اين مقاله شهيد صدر اشاره‏اي به موضوع مهدويت در اعتقاد اسلامي‏داشتند و در ادامه باجمال به پرسشهايي كه در اين زمينه مطرح است اشاره كردند، اما از اين شماره به بعد بتفصيل برخي از پرسشهاي مطرح شده را مورد بررسي قرار مي‏دهند.

گفتيم از چند نظر وجود حضرت مهدي، عليه‏السلام، مورد سؤال و اشكال واقع گرديده است:

اول مسأله طول عمر است كه سؤال مي‏شود: چگونه براي آن حضرت چنين چيز غير ممكني امكان‏پذير شده است؟

آيا ممكن است انساني قرنها زنده بماند؟ چنانكه در مورد آن پيشواي موعود و پديد آورنده نظم نوين جهاني، چنين انگاشته شده است كه عمر شريف آن حضرت اينك به بيش از هزار و صد و چهل سال مي‏رسد يعني چيزي حدود چهارده برابر عمر يك انسان معمولي كه از طفوليت تا پيري زندگي كرده باشد.

در جواب بايد گفت: منظور از امكان چيست؟ امكان در اينجا مي‏تواند يكي از اين سه معنا را داشته باشد: امكان عملي، امكان علمي، امكان منطقي و فلسفي

امكان عملي يعني كاري كه هم اينك به گونه‏اي است كه براي من يا شما يا هر انسان ديگري انجام آن ممكن باشد. مثلاً سفر به آن سوي اقيانوسها و فرو رفتن در عمق درياها و رفتن به كره ماه، كارهايي است كه عملاً امكان‏پذير شده است و كساني هستند كه به شكلي اين كارها را انجام مي‏دهند. 1

اما امكان علمي در جايي است كه گرچه فعلاً و با وسايل پيشرفته امروزي براي ما امكان انجام آن نيست ولي از نظر علم و راهكارهاي پوياي علمي، مشكلي از جهت امكان وقوع آن با وسايل خاص و در موقعيت مناسب وجود دارد.

مثلاً سفر به كره زهره از نظر علم، غير ممكن نيست بلكه راهكارهاي علمي موجود، امكان وقوع آن را خبر مي‏دهد. گرچه فعلاً براي من و شما ميسّر نيست. زيرا فرق مهمي ميان سفر به زهره با سفر به ماه بيش از يك مرحله وجود ندارد. مشكل، تنها مسافتِ بيشتر است كه بايد حل شود.

پس صعود به كره زهره از نظر علمي ممكن است، گرچه از نظر عملي فعلاً ممكن نباشد. 2

برعكس رفتن به كره خورشيد در دل آسمان از نظر علمي هم غير ممكن است. بدين معنا كه دانشِ بشري هيچ اميدي به وقوع آن ندارد زيرا از نظر علم و تجربه هرگز تصور ساخت آنچنان پوششي كه انسان را از سوزش گرماي خورشيد نگه دارد وجود ندارد؛ كره‏اي كه چون كوره‏اي سهمگين و وحشتناك مي‏سوزد و از نظر دما در بالاترين درجه حرارت است.

مقصود از امكان منطقي و فلسفي اين است كه از نظر عقل، پيش از تجربه و مطابق قوانين موجود، توجيهي براي ردّ آن و حكم به ممنوع بودنش يافت نشود. مثلاً اگر بخواهيم سه عدد پرتقال را بدون اينكه يكي را نصف كنيم به

عددهاي مساوي تقسيم كنيم از نظر منطق و عقل، امكان ندارد زيرا عقل قبل از هر چيز و بدون اينكه تجربه‏اي كرده باشد مي‏داند كه عدد 5، فرد است و جفت نيست تا بشود آن را به تساوي تقسيم كرد و تقسيم آن به تساوي معنايش اين است كه عدد زوج باشد؛ پس عدد سه در يك زمان هم زوج است و هم فرد و اين تناقص است و تناقص از نظر منطق محال است. ولي اينكه انسان وارد آتش شود و نسوزد يا به كره خورشيد رود ولي خورشيد با حرارتش او را نسوزاند از نظر منطقي محال نيست زيرا هيچ تناقصي از اين جهت پيش نمي‏آيد كه فرض شود گرما از جسمي كه حرارت بيشتري دارد به جسمي كه حرارت كمتري دارد، نفوذ نكند البته اين مسأله مخالف تجربه گذشته ما است كه ثابت كرده گرما از جسمي كه حرارت بيشتري دارد به جسمي كه حرارت كمتري دارد نفوذ مي‏كند تا مرحله‏اي كه هر دو جسم به حرارت مساوي برسند.

از توضيح معني سه‏گانه امكان، فهميديم كه امكان منطقي دايره‏اش از امكان علمي بيشتر است و امكان علمي دايره‏اش از امكان عملي بيشتر است.

برمي‏گرديم به اصل مطلب:

شكي نيست كه رسيدن عمر انسان به هزاران سال از نظر منطق و فلسفه ممكن است زيرا اين مسأله از نظر عقل مجرد، محال نيست و اين نوع پيشفرضها موجب هيچ تناقضي نيست، زيرا مفهوم حيات مرگ زودرس را در بر ندارد و اين كاملاً روشن است.

همچنين شكي نيست كه اين عمر طولاني فعلاً امكان عملي ندارد؛ آنگونه كه براي فرو رفتن به عمق درياها و صعود به كره ماه، امكان عملي هست. زيرا، علم با وسايل و ابزارهاي موجود كه حاصل تجربه معاصر بشر است، توانايي رساندن عمر انسان به صدها سال را ندارد و مي‏بينيم مردمي كه بيشترين حرص را براي زنده ماندن دارند با آن همه امكانات علمي كه در اختيار دارند بيش از مقدار معمول زندگي نمي‏كنند!

امّا امكان علمي: از نظر دانش امروز مشكلي از جهت نظري در اين زمينه وجود ندارد. 3 اين موضوع در حقيقت بستگي دارد به نوع تفسيري كه علم فيزيولوژي از پديده پيري دارد. آيا پديده پيري از يك قانون طبيعي سرچشمه مي‏گيرد، قانوني كه بر بافت و سلولهاي انسان، حاكم است و پس از رسيدن به رشد كامل بتدريج سلولها سخت شده و توانايي كاري‏اش كم مي‏گردد و در نهايت از فعاليت باز مي‏ماند؟ آيا بدني هم كه از هرگونه تأثير خارجي مصون بوده محكوم به فنا است؟ يا اينكه اين فرسودگي و ناتواني بافتها و سلولها در كارايي فيزيولوژي، نتيجه نبرد با عوامل خارجي مانند ميكروبها و يا مسموميت است كه از راه پرخوري يا كار سنگين يا ديگر عوامل، به وجود مي‏آيد؟

اين پرسشي است كه امروزه علم از خود مي‏كند و تلاش دارد براي آن پاسخي بيابد. البته جوابهاي علمي زيادي هم تاكنون به آن داده شده

است.

اگر ما آن نظر علمي را بپذيريم كه مي‏گويد ناتواني و پيري، نتيجه نبرد و كشمكش با عوامل مشخص خارجي است معنايش اين مي‏شود كه از جنبه‏نظري امكان دارد وقتي بافتهاي تشكيل دهنده جسمِ انسان را، از عوامل مؤثر، دور نگه داريم، حيات طولاني شود و در نهايت بر پديده پيري فايق آيد. و اگر نظريه ديگر را بپذيريم كه مي‏گويد پيري يك قانون طبيعي براي سلولها و بافتهاي زنده است؛ به اين نتيجه مي‏رسيم كه آنها تخم نيستي را با خود حمل مي‏كنند و زماني به مرحله ناتواني و پيري رسيده و در نهايت مي‏ميرند.

ولي ما مي‏گوييم: حتي اگر اين نظريه را هم بپذيريم معنايش اين نيست كه هرگز اين قانون طبيعي انعطاف پذير نباشد بلكه اين قانون بر فرض ثبوت، قانون انعطاف‏پذيري است زيرا ما در زندگي خود مي‏بينيم و دانشمندان در آزمايشگاههاي علمي خود مشاهده مي‏كنند كه پيري يك پديده فيزيولوژي است و وابسته به زمان نيست. گاهي زود فرا مي‏رسد و گاهي با فاصله زماني بيشتري آشكار مي‏شود. گاهي فردي بسيار مسن، نشانه‏اي از پيري بر تن ندارد. به اين موضوع پزشكان هم اعتراف دارند. 4

بلكه دانشمندان توانسته‏اند عملاً از انعطاف‏پذيري اين قانون كه تصور مي‏رود طبيعي باشد، بهره برده و عمر برخي حيوانات را صدها بار نسبت به عمر طبيعي‏شان بيشتر كنند و اين كار با ايجاد زمينه‏ها و عواملي بوده است كه كاربري قانون پيري را به تأخير مي‏اندازد.

پس ثابت شد كه تأخير عملكرد اين قانون با ايجاد زمينه‏ها و عوامل مشخص از نظر علمي، ممكن است. گرچه هنوز علم نتوانسته است نسبت به انسان اين تأخير را پياده كند و اين هم فقط به خاطر اين است كه انسان نسبت به ديگر جانوران، مشكلِ خاصِ خود را دارد و اين بدان معناست كه از جهت علمي با توجه به موضع‏گيريهاي پوياي دانش امروزي، هرگز مانعي در راه وقوع طول عمر انسان، وجود ندارد، چه اينكه پيري نتيجه كشمكش و برخورد با عوامل خارجي باشد و چه نتيجه قانون طبيعي سلولها كه خود راه فنا مي‏پيمايند

بنابر آنچه گفته شد، درباره عمر حضرت مهدي و در پاسخ به ابهامات، بايستي گفت: طول عمر براي انسان، از نظر منطق و علم امري ممكن است و علم تلاش مي‏كند تدريجاً اين امكان نظري را به امكان عملي تبديل سازد.

وقتي از نظر منطق و علم، امكان وقوع عمر طولاني ثابت شد و معلوم گشت كه دانش بشري در راه تبديل امكان نظري به امكان عملي است. ديگر جايي براي استبعاد تحقق اين مسأله براي شخص امام زمان باقي نمي‏ماند جز اين اعجاب كه چگونه حضرت مهدي، عليه‏السلام، توانسته است بر علم پيشي گيرد و قبل از اينكه دست علم به سطح اين تحول يعني امكان فعلي برسد، آن حضرت توانسته باشد امكان نظري را به امكان عملي تغيير دهد؟!!

و اين همانند كسي است كه در كشف داروي بيماري صرع و سرطان بر علم، پيشي گرفته باشد.

اگر مشكل همين باشد كه چگونه اسلام - اسلامي كه عمر اين رهبر را طرّاحي كرده است - در اين زمينه، بر حركت علم پيشي گرفته و چنين تحولي را ايجاد كرده است؟ جوابش اين است كه: اين تنها موردي نيست كه اسلام از كاروان علم، پيشي گرفته است.

آيا شريعت اسلام در مجموع سالهاي سال بر حركت علم و تحولات طبيعي فكر انسان، پيشي نگرفت!؟ 5

آيا شريعت اسلام به طرح شعارهاي زيربنايي در امور اجرايي نپرداخت كه انسانها پس از گذشت صدها سال، شايستگي رسيدن به آن را يافتند!؟

آيا شريعت اسلام، قوانيني حكيمانه نياورده است كه انسان تا زمان گذشته نزديك، اسرار علل آن را نمي‏توانست درك كند!؟

آيا دين آسماني اسلام، اسراري از وجود را بازگو نكرد كه بر خاطر هيچ انساني خطور نكرده بود و پس از سير تكاملي دانش به اثبات رسيد!؟

خوب! اگر ما به همه اينها معتقديم چرا براي صاحب اين رسالت يعني خداوند سبحان، زياده مي‏انگاريم كه در طراحي عمر حضرت مهدي، عليه‏السلام، بر علم، پيشي بگيرد؟ 6

البته ما در اينجا فقط از پديده‏هايي سخن گفتيم كه مي‏توانيم خود، آن را لمس كنيم؛ ولي مي‏توانيم موارد ديگري را كه رسالت آسماني و وحي الهي براي ما بازگو كرده است

بدان اضافه كنيم مثلاً قرآن خبر مي‏دهد كه پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، شبانه از مسجدالحرام به مسجدالاقصي برده شد. اين بردن 7 را اگر بخواهيم در چارچوب قوانين طبيعي درك كنيم؛ چنين مي‏نمايد كه در آنجا قانوني به كار برده شد كه علم پس از گذشت صدها سال توانست آن را كشف كند و عملي سازد. 8

همان علم الهي كه به پيامبر اسلام، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، توانايي حركت سريع بخشيد قبل از اينكه علم بتواند چنين آرزويي را محقق سازد، همان دانش براي آخرين جانشين تعيين شده پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، عمر طولاني را تقدير كرد، قبل از اينكه علم بتواند طول عمر را براي انسانها تحقق بخشد.

آري اين عمر طولاني كه خداوند به آن منجي منتظر، بخشيده است براي انسانهاي گذشته تا به امروز بسيار بعيد و دور از ذهن، مي‏نمايد و و تجربه دانشمندان نيز تاكنون كارساز نبوده است؛ ولي آيا نقش تغيير بنيادين و ريشه‏اي كه بر عهده اين منجي گذاشته شده، نسبت به زندگي انسانها و گذشته تاريخي‏شان، غير متعارف نيست؟

آيا قرار بر اين نيست كه با دست او جهان دگرگون شود و شالوده تمدّني نو بر اساس حق و عدالت پي‏ريزي گردد؟ پس چرا وقتي سرنوشت اين نقش بزرگ به برخي از پديده‏هاي شگفت‏انگيز و دور از عادت مانند طول عمر، بستگي داشت دچار شگفتي مي‏شويم؟ در حالي كه شگفتي اين پديده و غير مرسوم بودنِ آن، هر چقدر باشد به اهميت برنامه عظيم آن روز نمي‏رسد كه بايستي اجرا گردد.

وقتي ما حركت بزرگ تاريخ را 9 كه در گذشته، مشابهي براي آن سراغ نداريم، تجويز مي‏كنيم چرا عمر طولاني را كه همانندي برايش در زندگي خبر نداريم، تجويز نكنيم؟! و من نمي‏دانم آيا اين تصادفي است كه در تاريخ فقط دو تن مأمور پاكسازي تمدن انسان از مايه‏هاي تباهي و فساد گردند و آن را از نو بنا بسازند و هر دو عمري طولاني چند برابر عمرهاي معمولي ما داشته باشند؟

يكي از اين دو تن، نوح پيامبر است كه نقش خود را در گذشته بشريت اجرا كرد و قرآن10 تصريح مي‏كند كه وي نهصد و پنجاه سال در ميان قوم خود زندگي كرد و پس از طوفان، جهاني نو برپا ساخت. و آن ديگري نقش خود را در آينده بشريت، ايفا خواهد كرد. او مهدي است كه تا به حال بيش از هزار سال زندگي كرده است و قرار است در روز موعود، جهان را از نو بسازد.

چرا ما نوح را كه حداقل نزديك به هزار سال زندگي كرد مي‏پذيريم ولي مهدي را نمي‏پذيريم؟ 11

پي‏نوشتها: