شب برات

جواد محقّق

پيشنهاد را قبل از شام، آقاي بني‏هاشمي مي‏دهد. مسؤول مدارس جمهوري اسلامي ايران در پاكستان. با اين توضيح كه: به ديدنش مي‏ارزد، يكي از مراسم مذهبي شيعيان در پاكستان است كه همه ساله در شب نيمه شعبان در همين محل برگزار مي‏شود. قبول مي‏كنم. چه چيزي بهتر از اينكه شب ميلاد باسعادت امام زمان، عليه‏السلام، را در كنار خواهران و برادران پاكستاني باشيم!

شام را مي‏خوريم و راه مي‏افتيم. با اهل و عيال و يكي از دو پيكان ايران موجود در كراچي. از خانه ما در اقبال رود واقع در محله دي‏فنس تا كيماري در جنوب شهر كراچي، مسافت چندان زيادي نيست. براي احتراز از مختصر ترافيك سر شب شهر، خيابانهاي حاشيه را در پيش مي‏گيريم. نيم ساعت بعد در كيماري هستيم. هر چه جلوتر مي‏رويم، خيابانها شلوغ و شلوغتر مي‏شوند. ناچار پيكان را گوشه‏اي پارك مي‏كنيم و پياده مي‏شويم. در انتهاي خيابان روبرو، محوطه‏اي غرق نور است و نشان مي‏دهد كه تا محل برگزاري مراسم، راه زيادي نمانده است.

اين قسمت از شهر را براي اولين بار است كه مي‏بينم. پل بزرگ آهني، چون اژدهايي خسته، روي خليج كوچكي در حاشيه جنوب غربي درياي عمان دراز كشيده و سر و دمش را اين سو و آن سوي آب رها كرده است. مردم از گوشه و كنار شهر ده پانزده ميليوني كراچي، گروه گروه مي‏آيند. بعضي با دوچرخه و موتور، تعدادي با درشكه و گاري، خيلي‏ها با سواري و اتوبوس و معدودي هم با اتومبيلهاي شخصي. بندرت تنها و بيشتر با خانواده و دوستان و فاميل و همه در لباسهاي مرسوم محلي.

لحظاتي بعد، قطره‏هايي هستيم در سيل جمعيتي كه هر دم افزايش مي‏يابد. صداي خنده و شادي بچه‏ها در فرياد فروشندگان دوره‏گرد مي‏پيچد و با نواي بلند قرآن در هم مي‏آميزد. چارچرخه‏هاي طحافي با انواع و اقسام شيرينيهاي رنگارنگ محلي، جاي جاي پياده روها و خيابانها را پر كرده‏اند. هر چه پيشتر مي‏رويم، ازدحام جمعيت را بيشتر

حس مي‏كنيم. باد خنكي مي‏وزد و شرجي هوا را ملايم تر مي‏كند. حالا به نزديكي پل رسيده‏ايم. رشته‏هايي از چراغهاي رنگي كوچك، همچون گردنبندي از نرده‏هاي اطراف آن آويزان است. صداي تند تيرهاي هوايي كه گهگاه شليك مي‏شوند، به همراه انفجار ترقه‏هاي كوچك و بزرگ، شور و التهاب خاصي به جمع مي‏دهد.در پياده روهاي دو طرف پل، چادرهايي برپاست كه در يك رديف از آنها پيشاهنگان جوان، با لباس و دستمال گردنهاي مخصوص، پشت ميزها نشسته‏اند و جلو هر كدام مقداري خمير تهيه شده از آرد گندم، يك شيشه مخلوط آب زعفران و گلاب، تعدادي قلم ني‏هاي ريز و درشت و يك يا چند بسته برگه چاپي حاوي دعاهاي مخصوص فرج امام زمان، عليه‏السلام، قرار دارد. در سوي ديگر پل، همين وسايل پيش روي كساني است كه عريضه‏نويسهاي جلو دادگستري خودمان را تداعي مي‏كنند. افرادي از طبقات پايين و متوسط جامعه، كارگر و كارمند، پيشه‏ور و دانشجو و در كل، مردمي پاك اعتقاد، مشتاق كمك به مردم و در عين حال؛ علاقه‏مند به يافتن ممري براي گذرانِ هر چند موقت زندگي.

پيشاهنگان براي نوشتن عريضه‏ها چيزي دريافت نمي‏كنند و مردم خود، به فراخور حال و دارايي و مال، مبلغي را به عنوان هديه در ظرف مخصوص روي ميز مي‏ريزند. اما كثرت جمعيت چنان است كه عده زيادي ناچار به سمت ديگر پل مي‏روند تا با پرداخت مبلغ بيشتري به انجام اين مراسم ملي، مذهبي بپردازند. علاقه‏مندان ساعتها در صفهاي بلندِ انتظار مي‏ايستند و چون نوبتشان مي‏رسد، جلو عريضه نويس - كه البته نبايد بي وضو باشد. - خم مي‏شوند و آهسته و در گوشي، حاجتهاي خودشان را مي‏گويند و او هم بي آنكه به صورت گوينده نگاه كند، شنيده‏ها را با قلم ريز يا درشتي كه در داخل دواتِ حاوي گلاب و زعفران فرو مي‏كند، پشت برگه هاي چاپي دعاي فرج مي‏نويسد و سپس آن را، با دقتي همراه با وسواس و آميخته به احترام تا مي‏زند و لوله مي‏كند و دوباره تا مي‏زند و هنگامي كه كاملاً كوچك شد، مقداري خمير

برمي‏دارد و آن را كف دستش مي‏گذارد و با انگشت شست دست ديگر گودش مي‏كند و بعد عريضه لوله‏شده تاخورده كوچك شده را داخل گودي خمير قرار مي‏دهد و آنگاه خمير را مي‏فشارد و بين دو دستش گلوله مي‏كند و مي‏دهد به صاحبش.

البته آنهايي كه سواد دارند، كار نوشتن عريضه‏ها را خود به عهده مي‏گيرند و بي‏سواداني هم كه نمي‏خواهند يا شرم دارند حاجتشان رابه غريبه‏ها بگويند، براي نوشتن عريضه از دوستان و آشنايان خود استفاده مي‏كنند.

به هر حال، بعد از گلوله شدن خميري كه تهيه آن، خود آداب خاصي دارد، شخص حاجتمند قدم زنان به قسمتهاي خلوت‏تر پل مي‏رود و با اميدواري، در حالي كه زير لب دعا مي‏خواند و گاه اشكي مي‏ريزد، گلوله خمير را به داخل آب پرتاب مي‏كند و تو، در زير نور چراغهاي رنگارنگ، براحتي مي‏تواني هزاران ماهي ريز و درشتي را ببيني كه سرهايشان را براي بلعيدن گلوله‏هاي خمير از آب بالا آورده‏اند و هر لحظه صدها لقمه لذيذ را نوش جان مي‏كنند و باز، چشم انتظار ديگر مائده‏هاي آسماني مي‏مانند!

عامه شيعيان پاكستان عقيده دارند كه عرايض و حاجاتشان به رؤيت امام عصر، عليه‏السلام، مي‏رسد و ماهيان در واقع نامه‏رسانان شب ولادت‏اند.

فراوانند كساني كه به تراكم تجربه، برآوردن حاجات خويش را از اين طريق، به ايماني عميق باور دارند. نوع حاجات مختلف است: زني بچه مي‏خواهد! دخترزايي، پسر طلب دارد! اجاره‏نشيني آرزوي خانه مي‏كند! دانش آموزي به فراهم شدن امكانات ادامه تحصيل اميدوار است! عده‏اي پايان درگيريهاي قومي را مي‏طلبند! حاجت گروهي هم تشكيل حكومتي شبيه ايران در ديگر كشورهاي اسلامي است! اداي دين و پرداخت قرض و درآمد بيشتر و شفا و سلامت جسم نيز، از جمله ديگر حاجاتي هستند كه به گلاب و زعفران نوشته مي‏شوند و تقديم صاحب امر مي‏گردند.

و چنين است شب برات در كراچي، شبي شاد و فراموش نشدني، غرق در شور و شعور و شيريني و دعا و اميدواري.

در دوردستها چراغ كشتيهاي غول پيكر اقيانوس پيما كه چونان ساختمانهاي بلند چند طبقه در دل تاريكي قامت افراشته‏اند، سوسو مي‏زند. در ساحل آبهاي پايين پل، مجالس وعظ و خطابه برقرار است و خطباي محلي با سخنان گرم و پرشور خويش، دل دوستان آل محمد، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، را به ظهور مهدي، عليه‏السلام، اميدوارتر مي‏كنند.

به پيشنهاد چند تن از جوانان بومي، ما هم جلو مي‏رويم و خارج از نوبت! حاجات خويش را بر پشت برگه‏هاي چاپي دعاي فرج مي‏نويسيم و پس از تشريفاتي كه شرح آن رفت، در آب مي‏اندازيم. من با كنجكاوي، قسمتهاي روشن پل را انتخاب مي‏كنم و در حالي كه آرنجهايم را روي نرده‏هاي آهني تكيه داده‏ام، گلوله خمير را درست در جايي رها مي‏كنم كه مي‏توانم ماهيهاي سر از آب بيرون آورده را در تلالؤ لامپهاي الوان ببينم. هنوز لقمه لذيذ خمير گندم وسط آب و آسمان است كه چندماهي درشت سرك مي‏كشند. لحظه‏اي بعد، دهان باز ماهي نسبتاً بزرگي كه با خيزشي بلند از آب برخاسته است، لقمه برات مرا مي‏ربايد.

ديروقت است. پسر دوساله‏ام حامد، سربرشانه مادر به خواب عميقي فرو رفته است. خستگي بر چهره‏هاي شاد و عرق كرده بچه‏هاي آقاي بني هاشمي هم سايه انداخته است؛ عزم بازگشت مي‏كنيم؛ بي آنكه دل از شور و شعور اين شب روح‏افزا و شادي‏بخش كنده باشيم.

ما برمي‏گرديم و مردم هنوز گروه گروه مي‏آيند. اين جمع را تا صبح سرخوابيدن نيست. خيلي‏ها شب را همين جا بيتوته مي‏كنند. بعضي در گوشه و كنار بساط پهن كرده و نشسته‏اند. شب، شرجي كمتري دارد. نسيم ملايمي كه مي‏وزد، توتياي تلاوت قرآن را - كه از بساط نوارفروشهاي دوره گرد بلند است - به تبرك بر سطح آب مي‏پاشد و در چشم جان آدمي مي‏نشاند. در سرتاسر راه، عشق، حضوري روحاني دارد. سكوت داخل ماشين را صداي همسرم مي‏شكند كه آهسته با شيطنت مي‏پرسد:

از حضرت چه خواستي؟.

نگاهش مي‏كنم و مي‏گويم:

ظهور خودش را ...